Ekvivalentlar qonuni haqida

Agar reaksiya tenglamalariga e’tibor berilsa, ularda moddalar aniq miqdoriy nisbatlarda birikib, hosil bo'lgan moddalar tarkibida har bir elementning atomlar soni shu miqdoriy nisbatga to'g'ri kelishini ko'ramiz.

Suv hosil bo'lishini qarasak: 2H₂ + O₂ = 2H₂O 2 mol vodorod 1 mol kislorod bilan ta’sirlashib, tarkibida 2 atom vodorod va bir atom kislorod saqlagan H₂O molekulasini hosil qiladi. Boshqacha qaralsa, har 2 g H va 16 g О elementlari birikib 18 g H₂O ni hosil qiladi. Buni yana ham kichikroq miqdoriy nisbatlarda qaralsa, 1 g H va 8 g О elementlari o'zaro qoldiqsiz birikib 9 g H₂O hosil qiladi. Bundan shunday xulosaga kelish mumkin: har qanday holatda suv hosil bo'lish jarayonida 1 g H elementi (6,02 * 10²³ ta H atomlari) 8 g О elementi (3,0* 10²³ ta О atomlari)ga kimyoviy jihatdan ekvivalent (teng kuchli) miqdorlardir.

Agar bu reaksiyada ikkala moddadan birortasi ko'p miqdorda, masalan, 16 g О elementi olinsa aynan yuqoridagi 1 g H : 8 g О miqdoriy nisbatda reaksiya boradi va 16 - 8 = 8 g kislorod ortib qoladi. Shunga asosan moddalarning kimyoviy jihatdan teng kuchli miqdoriy nisbatlarini ifodalash uchun ekvivalent tushunchasi kiritilgan bo'lib, E —harfi bilan belgilanadi, “g/ ekv” birlikda o'lchanadi.

Moddalarning ekvivalentlarini ifodalashda nisbiy ekvivalent birlik (bir ekvivalent og'irlik) sifatida 1 mol H atomi og'irligi (1 g) yoki 1 mol О — atomi og'irligining yarmi (8 g) qabul qilingan. Har qanday moddaning ekvivalenti deb, uning 1 g (og'irlik qism— o. q) vodorod yoki 8 g (o: q) kislorod bilan birikadigan (yoki о‘rnini oladigan) og 'irlik miqdoriga aytiladi.

Shunga ko'ra:

E_H = 1 g/mol; E_O = 8 g/mol; E_Mg = 12 g/ekv,
E_Al= 9 g/ekv; E_Cl = 35,5g/ekv bo'ladi.

Demak, Mg ning ekvivalenti 12 g/mol deyilgani, uning 12 grammi kislotalar tarkibidan 1 g H ni siqib chiqaradi yoki 8 g kislorod bilan birikishini anglatadi. Yuqoridagi tushunchalar asosida asosiy qonunlardan biri — ekvivalentlar qonuni kelib chiqqan.

Ta’rif: Har qanday modda massa yoki hajm bo’yicha o'z ekvivalentiga proporsional holda reaksiyaga kirishadi. Bu qonunni quyidagi umumiy tenglama uchun matematik ko'rinishda yozsak:

Oddiy moddalarning ekvivalentlarini hisoblash uchun elementning atom og‘irligini uning valentligiga bo'lish kerak:

Agar element biror modda tarkibida berilsa: FeCl₂ va FeC larda temirning ekvivalentligi mos ravishda E_Fe =56/2 = 28 g/ekvva E_Fe= 56/3 = 18,66 g/ekv bo'ladi.
Murakkab moddalarning ekvivalentlarini hisoblash quyida keltirilgan:

Oksidlar uchun. E_oksid = M_(oksid)/V — oksid tarkibidagi metall atomlarining (summar) umumiy valentligi:

E_Al2O3= M_Al2O3/2*3=1/6M_Al2O3 =112/6=18.66 g/ekv

Kislotalar uchun: E_kisl = М_kisl/n(H). n(H) — 1 molekula kislota tarkibidagi H-atomlari soni. Agar
reaksiya tenglamasida berilsa, 1 molekula kislota tarkibida reaksiyada ishtirok etgan H-atomi soni.

Masalan: E_{sulfat k-ta}=M/2=98/2=49 g/ekv

NaOH+H₂SO₄=NaHSO₄+H₂O reaksiyasida

E_{sulfat k-ta}=M/1=98/1=98 g/ek

Asos (gidroksid)lar uchun: E_gidr = M_gidr/ n(OH) n(OH)- gidroksid tarkibidagi OH lar soni.

E_Al(OH)3 = M_Al(OH)3 /3 = 78/3 = 26g/mol

Agar reaksiya tenglamasi berilsa, 1 mol gidroksid tarkibida reaksiyada ishtirok etgan OH lar soniga ko'ra:

Al(OH)₃+2HCl =Al(OH)Cl₂=2H₂O reaksiyada

E_Al(OH)3 = M_Al(OH)3 /2 = 78/2 = 39g/mol

Tuzlar uchun

E_tuz= M_tuz /umumiy valentlik

E_Fe2SO4 = M_tuz/2 =142/2 = 71 g/ekv

E_Fe2(SO4)3 = M_tuz/2• 3 = 1/6 M_tuz = 400/6 = 66,66 g/ek

Ko'rinib turibdiki, moddalaming ekvivalent massalari bir element yoki bir modda uchun turli qiymatga egadir. Shujihati bilan u atom va molekulyarmassadan farq qiladi.