Tuzlar deb, tarkibida metall atomlari va kislota qoldig'i bo ‘Igan anorganik birikmalarga aytiladi. Umuman, tuzlar gidroksidlar va kislotalarning o'zaro ta’siri mahsuloti bo'lib, ular turli tarkibli bo'ladilar. Ularning har biri bilan tanishib chiqamiz.

I. O’rta tuzlar — tarkibi faqat metall atomi (yoki ammoniy gruppasi) va kislota qoldig'idan iborat bo'lib MxEy yoki MxEyOz formulalarga mos keladi. Bunday tuzlarga: NaCl, KF, Lil, Rb₂S, CsNO₃, MgSO₄, CaCO₃, Ca₃(PO₄)₂, FeSO4, NH₄Cl, NH₄NO₃ va boshqalarni kiritish mumkin.

II. Nordon tuzlar— tarkibida metall atomi, kislota qoldig'idan tashqari vodorod atomi saqlagan tuzlardir. Bu tuzlarga: NaHCO₃, Mg(HCO₃)₂, Ca(HCO₃)₂, K₂HPO₄, Fe(H₂PO₄)₂, LiHS, Mg(HS)₂, KHSO₃, NaH₂PO₄ va boshqalar misol bo'ladi.

III. Asosli tuzlar — tarkibida metall atomi kislota qoldig'i va OH.— gidroksil gruppalari saqlagan tuzlar. Ularga: Mg(OH)Cl, (CuOH)₂CO₃, Fe(OH) (CH₃COO)₂, Al(OH)SO₄, Al(OH)2Cl, Fe(OH)₂NO₃, [Cr(OH)₂]₂SO₄ va boshqalar kiradi.

IV. Qo'sh tuzlar — tarkibida bir xil kislota qoldig'i va ikki xil metall atomlari saqlagan tuzlar. Bu qator tuzlarga: KAl(SO₄)₂▪12H₂O; (NH₄)₂ Fe(SO₄)₂▪12H₂O; KCr(SO₄)₂▪6H₂O lar kiradi.

V. Komplekstuzlar — tarkibida qattiq holda va eritmadamustaqil mavjudbo'la oladigan kompleks — ion saqlagan moddalar. Bu tuzlar qatoriga: K₄[Fe(CN)₆]; K₃[Fe(CN)₆];.Na₃[Co(NO₂)₆]; Na₂[PtCl₆]; K₂[HgI₄]; Na₂[Zn(OH)4]; Na₃[FeF₆]; K₂[PtCl₄] kabi moddalar kiradi.

Tuzlarning nomlanishi

— o‘rta tuzlar metall nomiga (valentligi) kislota qoldig'ining nomini qo‘shib aytish bilan nomlanadi: CuSO₄—mis sulfat, FeCl₂ — temir (Il)-xlorid, FeCl₃ — temir (Ill)-xlorid; Sn(NO₃)₂ — qalay (Il)-nitrat; Cr₂(SO₄)₃ — xrom (Ill)-sulfat;

— nordon tuzlar metall (valentligi) va kislota qoldig'i nomiga, agar tuz tarkibida vodorod atomi bitta bo'lsa “gidro” yoki ikkita bo'lsa “digidro" qo'shimchalari qo'shib aytiladi. Masalan: NaHCO₃ — natriy gidrokarbonat (yoki natriy bikarbonat); KHSO₃ — kaliy gidrosulfit (yoki kaliy bisulfit); CaHPO₄ — kalsiy gidrofosfat; NH₄H₂PO₄ — ammoniy digidrofosfat; Mg(H₂PO₄)₂ — magniy digidrofosfat, KH₂BO₃ — kaliy digidroborat;

— asosli tuzlar metall nomi (valentligi) va kislota qoldig'i nomiga “gidrokso" so'zi qo'shib nomlanadi. Masalan: Mg(OH)NO₃ — magniy gidroksonitrat, Fe(OH)Cl — temir (Il)-gidroksoxlorid, Fe(OH)₂Cl — temir (Ill)-digidroksoxlorid; Al(OH)₂CH₃COO — alyuminiy digidroksoatsetat;

— qo'sh tuzlar awal valentligi (oksidlanish darajasi) katta metall, keyin valentligi kichigining nomi va oxirida kislota qoldig'ining nomi aytilishi bilan nomlanadi: KAl(SO₄)₂ — alyuminiy kaliy sulfat, (NH₄)₂ •Fe(SO₄)₂ •12H₂O — temir ammoniy sulfat. Bu tuzlar umumiy nom bilan “achchiqtosh’lar ham deb aytiladi. Shunga muvofiq, birinchisi — alyuminiy kaliyli achchiqtosh, ikkinchisi — temir ammoniyli achchiqtosh deb aytiladi;

 — komplekstuzlarni nomlashda, awal kislota qoldig'i (yokineytral molekula)ning lotincha soni, keyinuningnomi, metallning nomi(valentligi) va tashqi sferadagi metall (yoki kislota qoldig'i) nomi aytiladi. Masalan: K₃[Fe(CN)₆] — geksatsianoferrat (III) kaliy; K₂[PtCl₄] —tetraxloridplatinat(II) kaliy; [CrCl₂(H₂O)₄]Cl —dixlorotetraakvaxrom(III)-xlorid. Agar tashqi sferadaboshqa ionlarbo'lmasa: [CrCl₃(H₂O)₃]-trixlorotriakvaxrom (III) kabi nomlanadi.

Kimyoviy xossalari

• Barcha tuzlar temperatura ta’sirida parchalanadi:

Na₂CO₃→ Na₂O+CO₂
2Cu(NO₃)₂ → 2CuO+4NO₂+O₂
2Mg(OH)Cl → Mg₂OCl₂+H₂O (magniy oksoxlorid)
2Al(OH)SO₄ → Al₂O(SO₄)₂+H₂O (alyuminiy oksosulfat)
Mg(HCO₃)₂ → MgO+₂CO₂+H₂O
(NH₄)₂Cr₂O₇ → N₂+4H2O+Cr₂O₃

ko'rinib turibdiki, tuzlar parchalanganda ularning tarkibiga bog‘liq holda turli anorganik moddalar hosil bo'ladi.

• Nordon tuzlar ishqorlar va kislotalar bilan reaksiyaga kirishib yangi o‘rta tuz va suv (kislota yoki oksidni) hosil qiladilar:

NaHCO₃+NaOH → Na₂CO₃+H₂O
NaHCO₃+HCl → NaCl+H₂O+CO₂

• Asosli tuzlar ishqor ta’sirida asos va yangi tuz hosil qiladilar:

Al(OH)SO₄+NaOH →Al(OH)₃ +Na₂SO₄
Fe(OH)₂Cl+KOH → Fe(OH)₃+KCl

Kislota ta’sirida o‘rta tuz, suv (tuz tarkibida kislota qoldig'idan farq qiluvchi kislota bo'lsa — yangi kislota) hosil qiladi.

2Al(OH)SO₄+H₂SO₄ → Al₂(SO₄)₃+2H₂O
Fe(OH)₂Cl+2HCl → FeCl₃+H₂O
2Mg(OH)Cl+2HNO₃ →2Mg(NO₃)₂+2H₂O+2HCl

• O'rta tuzlar ishqorlar va kislotalar ta’sirida quyidagilarni hosil qiladi.

FeCl₃+3NaOH → Fe(OH)₃ +3NaCl (asos va yangi tuz)

yoki
2FeCl₃+3H₂SO₄ →Fe₂(SO₄)₃+6HCl
(yangi kislota va yangi tuz)

Agar bu reaksiyalarda tuz va ishqor (yoki tuz va kislota) noekvimolekulyar miqdorda olinsa, quyidagi moddalar hosil bo'ladi:

Fe(OH)₂Cl+2NaCl (asosli tuz va yangi o'rta tuz)
FeCl₃+3H₂SO₄ → Fe(HSO₄)₃+3HCl
(yangi nordon tuz va yangi kislota)

• Tuzlar eritmalariga metallar ta’sir ettirilsa,amashinish reaksiyalari borib, yangi tuz vametall ajralib chiqadi:

Fe+CuSO₄=Cu+FeSO₄
Cu+Hg(NO₃)₂=Cu(NO₃)₂+Hg
Zn+2AgNO₃=Zn(NO₃)₂+2Ag

Tuzlarning olinishi

Tuzlarni olishning ko‘p usullari mavjud bo‘lib, ulardan eng asosiylari quyidagilardir.

Metallarning metallmaslar bilan ta’siri

Mg+Cl₂ → MgCl₂; Fe+S→ FeS
2Al+3I₂ → 2AlI₃

Metallarning kislotalar bilan ta’siri:

Cu+2H₂SO_4(kons)=CuSO₄+2H₂O+SO₂
Zn+2CH₃COOH=Zn(CH₃COO)₂+H₂

Metallarning ishqorlar bilan ta’siri:

2Al+6NaOH_(kons)=2Na₃AlO₃+3H₂
Zn+2KOH_(kons)=K₂ZnO₂+H₂

Metallarning tuzlar bilan ta’siri:

Fe+Hg(NO₃)₂=Fe(NO₃)₂+Hg
Cu+2AgNO₃=Cu(NO₃)₂+2Ag

 Asosli oksidlarning kislotalarbilanta’siri:

Fe₂O₃+6CH₃COOH=2Fe(CH₃COO)₃+3H₂O
ЗСаО+2Н₃РО₄=Cа₃(РО₄)₂+ЗН₂О

Kislotali oksidlarning gidroksidlar bilan ta’siri:

3Mg(OH)₂+P₂O₅=Mg₃(PO₄)₂+3H₂O
Ca(OH)₂+CO₂=CaCO₃+H₂O

Gidroksidlar va kislotalarning o‘zaro ta’siri:

Ca(OH)₂+2HNO₃=Ca(NO₃)₂+2H₂O
Fe(OH)₂+H₂SO₄=FeSO₄+2H₂O
NaOH+CH₃COOH=NaOOCCH₃+H₂O

Kislotali oksidlarning tuzlar bilan ta’siri:

Na₂CO₃+SO₂=Na₂SO₃+CO₂
CaCO₃+SiO₂=CaSiO₃+CO₂
3MgSO₄+P₂O₅ =Mg₃(PO₄)₂+3SO₃

Yaxshi eruvchan ikki tuzning o‘zaro ta’siri:

AgNO₃+NaCl=AgCl+NaNO₃
BaCl₂+K₂SO₄=BaSO₄ +2KCl

Tuzlarning ishqorlar bilan ta’siri:

FeCl₂+2KOH=Fe(OH)₂+2KCl
Cu(NO₃)₂+2NaOH=Cu(OH)₂+2NaNO₃
Fe(CH₃COO)₃+3NH₄OH=Fe(OH)₃ +3CH₃COONH₄

Tuzlarning kislotalar bilan ta’siri:

NaCl+H₂SO_4(kons)=NaHSO₄+HCl
2MgCl₂+H₄P₂O₇=Mg₂P₂O₇+4HCl

Galogenlarning ishqorlarda erishi:

I₂+2NaOH=NaI+NaIO+H₂O

Ayrimmetallmaslarning tuzlar bilan ta’siri:

2NaI+Cl₂=2NaCl+I₂

Ayrim tuzlarning o‘zaro birikishi:

2KI+HgI=K₂[HgI₄]
ЗKCl+СrСl₃=K₃[СrСl₆]
K₂SO₄+Al₂(SO₄)₃=2KAl(SO₄)₂
3(NH₄)₂SO₄+Cr₂(SO₄)₃=2(NH₄)₃Cr(SO₄)₃

Ammiakning kislotalar bilan birikishi tufayli tuzlar hosil qilinadi.

2NH₃+H₂SO₄=(NH₄)₂SO₄
2NH +H₃PO₄ =(NH₄)₂HPO₄

Yuqorida bayon etilgan mavzulardagi (tushuncha, formula va reaksiya tenglamalari asosida) har bir sinf birikmalarining tarkibi va xossalarini o‘rganish natijalarini yakunlab, barcha anorganik birikmalarsinflari o'rtasidauzviy bog'lanish bor, degan xulosaga kelish mumkin.

Bugungi kunda kimyoviy elementlar davriy jadvalidagi 118 ta elementlardan tashkil topgan 200 000 dan ortiq anorganik moddalar aniqlangan. XVIII asr oxirida 30 tacha, XlX asming 60-yillarida 63 ta kimyoviy elementlar aniqlangan edi.