Diasporologiya, yoki karpoekologiya — botanikaning diaspоralarning tarqalish qonuniyatlarini o‘rganadigan bo‘limi.

Diaspora

Diaspora (qadimgi yunoncha διασπείρω — “sochaman, tarqataman” so‘zidan), yoki propagula (propagule) (lotincha propago — “tarqataman”) — o‘simlikning tabiiy ravishda undan ajralib chiqadigan va ko‘payish uchun xizmat qiladigan qismi.

Farqlanadi:

• vegetativ diasporalar — tuganaklar, tuganakpiyozchalar (kormlar), piyozboshlar va boshqalar;
• generativ diasporalar — urug‘li o‘simliklarda urug‘lar va mevalar, sporali o‘simliklarda sporalar.

Karpologiya

Ba’zan karpoekologiya torroq ma’noda — karpologiya (meva va urug‘lar haqidagi fan)ning bo‘limi sifatida tushuniladi: u meva va urug‘larning tarqalish qonuniyatlarini o‘rganadi.

Diasporalar tarqalish usullari

Diasporalar tarqalish usullarining xilma-xilligi ikki katta guruhga bo‘linadi: tashqi omillardan foydalanishga bog‘liq va bog‘liq bo‘lmagan usullar (bu usullar mos ravishda alloxoriya (allochory) va avtoxoriya (autochory) deb ataladi).

Tashqi omillar esa biotik (ya’ni boshqa organizmlarning hayot faoliyati bilan bog‘liq) va abiotik turlarga bo‘linadi.

Ko‘plab usullar uchun -xoriya bilan tugaydigan maxsus atamalar mavjud (yunoncha χωρέω (choreo) — “oldinga siljiyman”, “tarqalaman”). Ayrim manbalarda urg‘u faqat oxiridan oldingi unliga tushiriladi, boshqalarida esa urg‘u ham oxiridan oldingi, ham oxiridan uchinchi unliga tushishi mumkinligi qayd etiladi. Ba’zan muayyan -xoriya xos bo‘lgan o‘simliklarga mos ravishda -xorlar nomi ham qo‘llanadi: masalan, zooxoriya xos bo‘lgan o‘simliklar zooxorlar deb ataladi.

Katta lopux (yuqorida) uchun eriokhoriya, g‘uddali beresklet (pastda) uchun esa ornitoxoriya xos.

Maxsus nomlar ro‘yxati

• Avtoxoriya (autochory) (qadimgi yunoncha αὐτός — “o‘zi” va -xoriya) — diasporalar hech qanday vositachilarsiz tarqalishi.
• Avtomekanoxoriya (automechanochory) (αὐτός — “o‘zi”, μηχανή — “qurol/asbob” va -xoriya) — mevalar ochilib, urug‘larni otib yuborishi natijasida urug‘larning tarqalishi (boshqa nomi — mekanoxoriya); avtomekanoxoriya, masalan, alstremeriya (Alstroemeria) uchun xos.
• Mekanoxoriya (mechanochory) (μηχανή — “qurol/asbob” va -xoriya) — mevalar ochilib, urug‘larni otib yuborishi natijasida tarqalish (boshqa nomi — avtomekanoxoriya).
• Baroxoriya (barochory) (βάρος — “og‘irlik” va -xoriya) — urug‘larning o‘z og‘irligi ta’sirida yerga tushib tarqalishi.
• Alloxoriya (allochory) (ἄλλος — “boshqa” va -xoriya) — diasporalar tashqi omillar (masalan, odam, hayvon, shamol yoki suv) yordamida tarqalishi.
• Anemoxoriya (anemochory) (ἄνεμος — “shamol” va -xoriya) — diasporalar shamol yordamida tarqalishi.
• Anemoaeroxoriya (anemoaerochory) (ἄνεμος — “shamol”, ἀήρ — “havo” va -xoriya) — anemoxoriyaning bir ko‘rinishi: diasporalar havoda uchib tarqaladi.
• Anemogeoxoriya (anemogeochory) (ἄνεμος — “shamol”, γῆ — “yer/tuproq” va -xoriya) — anemoxoriyaning bir ko‘rinishi: diasporalar shamol yordamida tuproq yuzasi bo‘ylab siljib tarqaladi; masalan, **kachim (Gypsophila)**da.
• Anemogidroxoriya (anemohydrochory) (ἄνεμος — “shamol”, ὕδωρ — “suv” va -xoriya) — anemoxoriyaning bir ko‘rinishi: diasporalar shamol yordamida suv yuzasi bo‘ylab siljib tarqaladi; masalan, osoka (Carex), **rog‘oz (Typha)**da.
• Anemoxionoxoriya (anemochionochory) (ἄνεμος — “shamol”, χιών — “qor” va -xoriya) — anemoxoriyaning bir ko‘rinishi: diasporalar shamol yordamida qor qoplami yuzasi bo‘ylab siljib tarqaladi; masalan, osoka (Carex), rog‘oz (Typha)da.
• Antropoxoriya (anthropochory) (ἄνθρωπος — “odam” va -xoriya) — diasporalarning inson faoliyati natijasida tarqalishi.
  • Qasddan bo‘lmagan (tasodifiy) antropoxoriya — antropoxoriyaning bir ko‘rinishi: diasporalarning tarqalishi inson faoliyatining yon (bevosita ko‘zlanmagan) natijasi bo‘ladi.
  • Agestoxoriya (agestochory) — diasporalarning transport vositalari orqali tarqalishi.
  • Speyroxoriya (sperochory) — begona o‘tlar diasporalarining qasddan bo‘lmagan tarqalishi: urug‘lik materialining “ifloslanishi” (aralashib ketishi) yo‘li bilan.
  • Ergaziokhoriya (ergasiochory) (ἐργαστικός — “faol, ishchan” va -xoriya) — qishloq xo‘jaligi qurollari/texnikalari orqali begona o‘tlar diasporalarining qasddan bo‘lmagan tarqalishi.
  • Qasddan antropoxoriya — antropoxoriyaning bir ko‘rinishi: diasporalarni inson tomonidan ongli ravishda tarqatish.
• Ballistoxoriya (ballistochory) (βάλλω — “otaman, uloqtiraman” va -xoriya) — urug‘larning o‘simliklarni shamol yoki hayvonlar tebratishi kabi “agentlar” ta’sirida sochilib tarqalishi; masalan, bu usul Qo‘ng‘iroqguldoshlar (Campanulaceae) oilasi vakillariga xos.
• Gidroxoriya (hydrochory) (ὕδωρ — “suv” va -xoriya) — diasporalarning suv (oqimlar) yordamida tarqalishi.
• Zooxoriya (zoochory) (ζῷον — “hayvon” va -xoriya) — diasporalarning hayvonlar yordamida tarqalishi.
  • Endozooxoriya (endozoochory) (ἔνδον — “ichkarida”, ζῷον — “hayvon” va -xoriya) — zooxoriyaning bir ko‘rinishi: hayvonlar mevalarni butunligicha yeb qo‘yadi, ichidagi urug‘lar hazm yo‘li orqali o‘tib, tashqariga najas bilan chiqadi; taxminlarga ko‘ra, zooxoriyaning eng qadimgi ko‘rinishi.
  • Epizooxoriya (epizoochory) (ἐπι- bu yerda “ketidan ergashish” ma’nosida, ζῷον — “hayvon” va -xoriya) — zooxoriyaning bir ko‘rinishi: meva va urug‘lar hayvon tanasiga maxsus moslamalar (qiltanoq, tikan, ilgakchalar) bilan ilashib yoki yopishib ko‘chadi.
  • Eriokhoriya (epiyozoochoryning bir turi sifatida) (ἔριον — “jun/yung” va -xoriya) — zooxoriyaning bir ko‘rinishi: meva va urug‘lar hayvonlarning juniga ilashib ko‘chadi.
  • Sinzooxoriya (synzoochory) (συν- — “birga”, ζῷον — “hayvon” va -xoriya) — zooxoriyaning bir ko‘rinishi: meva va urug‘lar hayvonlar tomonidan uya materiali bilan birga ko‘chiriladi yoki “oziqa zaxirasi” sifatida pana joylarga yashiriladi.
  • Zauroxoriya (saurochory) (σαῦρος — “kaltakesak” va -xoriya) — diasporalarning sudralib yuruvchilar yordamida tarqalishi; masalan, Galapagos orollarida ayrim kaktuslarning mevalari toshbaqalar tomonidan tarqatiladi.
  • Ixtioxoriya (ichthyochory) (ἰχθύς — “baliq” va -xoriya) — diasporalarning baliqlar yordamida tarqalishi; bu usul, masalan, **muskusli adoksa (Adoxa moschatellina)**ga xos: mevalar pishishiga yaqin poya bo‘shashib egiladi; o‘simliklar suv bo‘yida o‘sgani uchun mevalar suv yuzasiga juda yaqin qoladi.
  • Ornitoxoriya (ornithochory) (ὄρνις — “qush” va -xoriya) — diasporalarning qushlar yordamida tarqalishi.
  • Entomoxoriya (entomochory) (ἔντομον — “hasharot” va -xoriya) — diasporalarning hasharotlar yordamida tarqalishi.
  • Mirmekoxoriya (myrmecochory) (μύρμηξ — “chumoli”) — diasporalarning chumolilar yordamida tarqalishi; entomoxoriyaning bir ko‘rinishi. Odatda chumolilar tarqatadigan urug‘larda arilloidlar (urug‘ qo‘shimchalari) bo‘ladi, chumolilar shu qo‘shimchalar bilan oziqlanadi. Mirmekoxoriya binafsha (Viola), raffleziya (Rafflesia) va boshqa ko‘plab o‘simliklarga xos.
• Diplokhoriya (diplochory) (διπλόος — “ikki karra” va -xoriya) — diasporalar tarqalish usuli bo‘lib, unda tashqi muhitning bir nechta omillari (bir vaqtda yoki ketma-ket) ta’sir qiladi.