| Hukumat qarori bilan belgilangan shahar | |||||
| Osaka | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| yapon. 大阪市 ingl. Osaka City | |||||
| Yuqoridan soat mili yo‘nalishi bo‘yicha: Osakaning Umeda Sky Buildingosmono‘par binosidan tungi ko‘rinishi, Tsutenkaku minorasi, Osaka qal’asi, Sumiyoshi-taysya, Shitenno-ji, Dotonbori kanali hududi | |||||
|
|||||
| 34°41′37″ shim. k. 135°30′07″ sharq. u.HGYaO | |||||
| Mamlakat |
|
||||
| Maqomi | Ma’muriy markaz | ||||
| Prefektura | Osaka | ||||
| Mer | Ichiro Matsui | ||||
| Tarix va geografiya | |||||
| Asos solingan sana | 1-aprel 1889 | ||||
| Avvalgi nomlari | Naniva | ||||
| Hukumat qarori bilan belgilangan shahar dan boshlab |
1956 | ||||
| Maydoni | 223,00 km² | ||||
| Markazining balandligi | 20 m | ||||
| Vaqt mintaqasi | UTC+9:00 | ||||
| Aholi | |||||
| Aholi soni | 2 685 481 kishi (2014) | ||||
| Aholi zichligi | 12 042,52 kishi/km² | ||||
| Raqamli identifikatorlar | |||||
| Telefon kodi | +81 06 | ||||
| Pochta indeksi | 530-0001 | ||||
| Avtomobil kodi | Naniwa | ||||
| Kod | 27100-4 | ||||
| Boshqa ma’lumotlar | |||||
| Mintaqa | Kinki | ||||
| Ramzlar |
Gul: binafshagul Daraxt: sakura |
||||
|
|
|||||
| city.osaka.lg.jp (yapon.) | |||||
Osaka (yapon. 大阪市 fayl haqida) — aholi soni bo‘yicha Yaponiyaninguchinchi yirik shahri bo‘lib, Xonsyuorolining janubida, Yodo daryosi quyilishiga yaqin, Osaka qo‘ltig‘idajoylashgan. U shu nomdagi prefekturaningmarkazi. 1956-yildan boshlab u hukumat qarori bilan belgilangan shahar maqomiga ega.
Shaharning maydoni 223,00 km², aholisi — 2 685 481 kishi (1-avgust, 2014-yil), aholi zichligi esa — 12 042,52 kishi/km². Osaka Yaponiyadagi aholi soni bo‘yicha uchinchi shaharbo‘lishi bilan birga, Yer yuzidagi eng xavfsiz uchinchi shahar deb ham e’tirof etiladi (undan oldinda Tokio va Singapur).
Geografiya

Osaka Osaka prefekturasiningg‘arbiy qismida, Xonsyuorolining markazida joylashgan. Shahar Yaponiyaning Ichki dengizigachiqish imkoniyatiga ega. Osaka relyefi tekislikdan iborat. Eng baland nuqtasi — Tsurumi tumanidagi Yangi Tsurumi tog‘i bo‘lib, uning balandligi 37,5 m. Eng past nuqtasi — Nishi-Yodogava tumanidagi Yamatoda hududi bo‘lib, dengiz sathidan −2,21 m pastda joylashgan.
Osaka ikkita plato va allyuvial tekislikda joylashgan. Platolar shahar markazining sharqida joylashgan. Ularning eng kattasi — ilk pleystotsendavrida shakllangan Uemachi platosi bo‘lib, uzunligi 12 km. U shimoldan janubga, Osaka qal’asidan Sumiyoshi ziyoratgohigacha cho‘zilgan. Ikkinchi plato — Abiko kichikroq bo‘lib, kech pleystotsenda shakllangan. Uning uzunligi 8 km; Katsuyama qo‘rg‘onidan Yamato daryosigacha sharqdan janubga cho‘zilgan.
Osaka allyuvial tekisligi daryolar deltasida cho‘kindilar to‘planishi natijasida hosil bo‘lgan. Bu yerda Yodo va Yamatodaryolari Osaka qo‘ltig‘iga (Yaponiyaning Ichki dengiziga)quyiladi. Bu tekislik shaharning katta qismini egallaydi. Yodo daryosi Osakaning asosiy suv arteriyasi bo‘lib, shaharning shimolidan oqadi. Quyilish joyida u bir necha tarmoqqa ajralib, delta hosil qiladi. Bu tarmoqlar — Kanzaki, Temma, Neya, Kyu-Yodo (Dojima, Tosa-Xorikava, Aji), Shirinashi, Kizudaryolaridir. Ilk yangi davrda shahar aholisi bu tarmoqlarni ko‘plab kanallar bilan bog‘lagan, shu sababli Osaka «Suv poytaxti» deb atalgan. Daryolar shahar savdosi va transportining rivojlanishiga xizmat qilgan, ammo bir necha bor suv toshqinlariga ham sabab bo‘lgan. 1909-yilda Yangi Yodo daryosi — drenaj kanali qurilgach, toshqinlar to‘xtagan. Shaharning kattaligi bo‘yicha ikkinchi daryosi — Yamato — Osaka janubidan oqib, uning janubiy chegarasini tashkil etadi. Tarixan Yamato daryosi shahar shimolida Yodo bilan qo‘shilgan, biroq 1704-yilda suv toshqinlarining oldini olish uchun uning o‘zani o‘zgartirilgan. Tuproq daryo deltalarida — Yodo va Yamato daryolari quyilish hududlarida — asosan bo‘sh qum va yumshoq gildan tashkil topgan. Osaka tekisligida yerosti suvlari 50-1000 m chuqurlikda joylashgan. Quduqlar qazish va yerosti suvlarini olish natijasida 1950-yillarga kelib ularning sathi 30 m dan ortiq pasaygan, yer cho‘kishi va o‘pirilishlar yuz bergan. 1960-yillarda yerosti suvlaridan foydalanishga cheklovlar kiritilgach, vaziyat yaxshilana boshlagan.
Osaka Yaponiyaning Ichki dengizi iqlim mintaqasiga kiradi. Shahar iqlimi nam subtropik. Osakada o‘rtacha yillik harorat +16,9 °C. Yoz odatda issiq, qish esa nisbatan iliq. Qor juda kam yog‘adi. O‘rtacha yillik atmosfera bosimi 1005,2 gPani tashkil etadi. Yillik yog‘in miqdori 1279,0 mm. Yilning eng seryog‘in davri yoz va kuzning boshidir. Shaharda asosan g‘arbiy yoki shimoli-sharqiy shamol esadi. Shamolning o‘rtacha yillik tezligi 2,6 m/s. Shamol ko‘pincha qirg‘oqbo‘yi sanoat hududi hamda Yodogava shimoliy sanoat hududidan tutunni Osakaga olib keladi. Bu esa havoning ifloslanishi va smogga sabab bo‘ladi. Ma’lumotlar 1981—2010-yillar davriga oid.
| Ko‘rsatkich \ Davr | Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| O‘rtacha maksimal harorat, °C | 9,5 | 10,2 | 13,7 | 19,9 | 24,5 | 27,8 | 31,6 | 33,4 | 29,3 | 23,3 | 17,6 | 12,3 | 21,1 |
| O‘rtacha harorat, °C | 6,0 | 6,3 | 9,4 | 15,1 | 19,7 | 23,5 | 27,4 | 28,8 | 25,0 | 19,0 | 13,6 | 8,6 | 16,9 |
| O‘rtacha minimal harorat, °C | 2,8 | 2,9 | 5,6 | 10,7 | 15,6 | 20,0 | 24,3 | 25,4 | 21,7 | 15,5 | 9,9 | 5,1 | 13,3 |
| Yog‘in miqdori, mm | 45 | 62 | 104 | 104 | 146 | 185 | 157 | 91 | 161 | 112 | 69 | 44 | 1279 |
| Manba: Yaponiya meteorologiya agentligi | |||||||||||||
Tarix

Hozir Osaka shahri joylashgan hudud qadimdan «Naniva» (yapon. 難波, 浪華, 浪花)deb atalgan. Bu nom shaharning markaziy tumanlari — Naniva va Namba nomlarida saqlanib qolgan. Imperator Kotoku (596—654) hukmronligi davrida Nanivada imperator saroyi joylashgan, bu hududning o‘zi esa Yaponiya poytaxti bo‘lgan. Shahar ikki muhim savdo yo‘li kesishgan joyda joylashgan: Yaponiyaning Ichki dengizi orqali mamlakatning g‘arbiy hududlari va materikka olib boradigan dengiz yo‘li hamda Kanto mintaqasiga hozirgi Kioto orqali boradigan quruqlik yo‘li.

Yaponiyaning ilk tarixiy yilnomalari — «Kojiki» va «Nihon shoki»ga ko‘ra, aynan hozirgi Osaka hududiga, miloddan avvalgi 663-yilda Yododaryosi deltasi yaqiniga ilk Yamato istilochilari kelib tushgan. Ular mahalliy qabilalar qarshiligini yengib, qo‘shni viloyatda Yamato davlatiga — Yaponiyaning ilk davlat tuzilmasiga asos solishgan. Ming yil o‘tgach, 638-yilda imperator Temmu Naniva hududida shahar barpo etgan. VII—VIII asrlarda u bir necha imperatorning qarorgohiga, shu tariqa mamlakat poytaxtiga aylangan. VIII asr boshida davlat markazi Nara shahrigako‘chirilgan, ammo Naniva Yaponiyaning eng yirik savdo shahri va xalqaro porti bo‘lib qolgan. Biroq o‘rta asrlarda shahar rivojlanishi deyarli to‘xtab, XV asr boshida tanazzulga yuz tutgan.
1496-yilda hozirgi Osaka hududida, qadimiy imperator saroylari xarobalari o‘rnida Ishiyama Xongan-jimonastiri qurilgan. U Jodo-shinshubuddaviylik yo‘nalishining markaziga aylangan. Monastir atrofida shahar vujudga kelgan va o‘sha davrdan Osaka (yapon. 小坂, («Kichik qiyalik»)deb nomlangan. Keyinchalik bu nom hozirgi O:saka (yapon. 大坂, 大阪, («Katta qiyalik»)shakliga aylangan. 1580-yilda buddaviylik mazhablari tarafdorlari bilan Oda Nobunagao‘rtasidagi urushda monastir va shahar vayron qilingan. Ammo to‘rt yil o‘tib, ularning o‘rnida Nobunaganing vorisi — Toyotomi Xideyoshi bunyod etgan yangi qal’a va shahar paydo bo‘lgan.

XVII—XIX asrlarda Osaka mamlakatning asosiy savdo markazi bo‘lgan. Aholisining katta qismi samuraylar va tyoninlar (shaharliklar)dan iborat bo‘lgan Yaponiyaning boshqa shaharlaridan farqli ravishda, Osakada asosan savdogarlar yashagan. Osakada daymyolar tomonidan soliq sifatida bakufugayuborilgan guruch hamda daymyolar o‘z yerlaridagi dehqonlardan olib, pulga aylantirish uchun sotgan guruch savdo qilingan. Guruch Toxoku va Xokurikudohududlaridan, keyinchalik esa Xokkaydo dan dengiz orqali Osakaga tashilgan. Guruch savdogarlarining omborlari shaharning butun shimoliy qismini egallagan. Omborlarga yetkazilgan guruch evaziga daymyolarga istalgan vaqtda sotish mumkin bo‘lgan maxsus kuponlar berilgan. Bunday kuponlar kelajakdagi hosil hisobidan ham chiqarilgan (ya’ni fyucherslarga o‘xshash). Ushbu kuponlarning uyushgan bozori Dojima guruch birjasi(ingl.)nomi bilan tanilgan. XVIII asrda eng nufuzli guruch savdogari Munexisa Xomma hukumatning moliyaviy maslahatchisiga aylangan.
Shahar «butun Yaponiyaning banki»ga aylangan. Deyarli barcha syogunlar va viloyat hokimlari uning qarzdori bo‘lgan. Savdo san’atning, xususan ukiyo-e gravyuralari hamda oddiy xalq uchun mo‘ljallangan kabuki va bunraku teatrlarining ravnaqiga xizmat qilgan.
XIX—XX asrlarda Osaka harbiy sanoatning muhim markazi bo‘lgan, shu sababli u Amerika bombardimonlaridan ayniqsa Ikkinchi jahon urushi davrida zarar ko‘rgan.
Osakaga 1-aprel 1889-yilda shahar maqomi berilgan. Imperator Meyji unga o‘z reskripti orqali hukumat qarori bilan belgilangan shahar maqomini 1-oktabr 1911-yilda bergan. Urushdan keyingi Yaponiyada bu maqom 1-sentabr 1956-yilda hukumat qarori bilan tasdiqlangan.
Iqtisodiyot
Osaka korxonalari (2009) Savdo (27,1 %) Mehmonxonalar, restoranlar (15,1 %) Zavodlar, fabrikalar (10,8 %) Ko‘chmas mulk, banklar (9,1 %) Xizmat ko‘rsatish va boshqalar (37,8 %)
Osakaning 2009-yildagi daromadlari 20 848 700 mln iyenani, xarajatlari esa 20 841 100 mln iyenani tashkil qilgan. Shahar aholisining jami daromadi 800 400 mln iyena bo‘lgan.
Birlamchi sektor
1-dekabr 2010-yil holatiga ko‘ra, Osakada 468 ta qishloq xo‘jaligi xo‘jaligi mavjud bo‘lgan. Ekin maydonlari 8227 ga ni tashkil qilgan. 2008-yil holatiga ko‘ra, shaharda dengiz mahsulotlarini ovlash va qayta ishlash bilan shug‘ullanuvchi 67 ta korxona faoliyat yuritgan.
Ikkilamchi sektor
2009-yil holatiga ko‘ra, Osakada 209 636 ta korxona ro‘yxatga olingan. Ularda 2 454 646 kishi ishlagan. 2010-yilda shaharda 6873 ta sanoat korxonasi va zavod bo‘lib, ularda 128 897 kishi mehnat qilgan. Ikkilamchi sektor korxonalarining foydasi taxminan 3 566 885 mln iyenani tashkil etgan.
Uchlamchi sektor
1-iyun 2007-yil holatiga ko‘ra, Osakada 21 675 ta ulgurji savdo korxonasi faoliyat yuritgan, ularda 283 346 kishi ishlagan. Korxonalar bir yilda umumiy qiymati 42 752 623 mln iyenalik tovar sotgan. Chakana savdo sohasida faoliyat yuritgan korxonalar soni 31 521ta bo‘lgan. Ularda 197 855 kishi ishlagan. Ushbu korxonalarning yillik savdo hajmi 4 547 883 mln iyenani tashkil etgan.
Transport

Osakaga 2 ta aeroport xizmat ko‘rsatadi. Kansay xalqaro aeroporti muntazam xalqaro reyslarning katta qismini, ichki reyslarning bir qismini va yuk tashish reyslarining aksariyatini qabul qiladi. Aeroport Osaka qo‘ltig‘idagi sun’iy orolda joylashgan. Osaka xalqaro aeroporti esa ko‘proq ichki reyslarga xizmat ko‘rsatadi.
Shaharda metropolitenfaoliyat yuritadi. U yiliga 912 mln dan ortiq yo‘lovchiga xizmat ko‘rsatadi va dunyodagi eng yirik metropolitenlardan biri hisoblanadi. Osaka keng avtomobil yo‘llari va shosselar tarmog‘i bilan qamrab olingan. Ulardan biri — Ikeda shossesi(ingl.), to‘g‘ridan-to‘g‘ri Gate Tower Building binosidan o‘tadi.
Shaharda avtobus qatnovlarini munitsipal Osaka transport boshqarmasi hamda xususiy kompaniyalar guruhi amalga oshiradi.
Osakada shahar atrofi va shaharlararo temiryo‘l transporti bekatlari mavjud (Shinkansen).
Aholi
2005-yilgi aholini ro‘yxatga olish ma’lumotlariga ko‘ra, Osaka aholisi 2 628 811 kishini tashkil etgan; 2000—2005-yillardagi o‘sish 1,2 % bo‘lgan. Aholi zichligi 11 836 kishi/km². Buyuk Kanto zilzilasidan so‘ng shaharga ommaviy ko‘chib kelish kuzatilgan. 1930-yilda Osaka aholisi 2 453 573 kishiga yetib, o‘sha paytdagi Tokio aholisi sonidan ham oshgan (2 070 913 kishi). Aholi soni eng yuqori — 3 252 340 kishi — ko‘rsatkichga 1940-yilda yetgan. So‘nggi o‘n yilliklarda aholining salmoqli qismi shahar atrofiga ko‘chishni afzal ko‘rgan.
Osakada Yaponiyadagi eng yirik koreys jamoalaridan biriyashaydi. Shahar aholisi asosan Kansay lahjasida yapon tilida so‘zlashadi.
Shahar aholisi 2 685 481 kishi (1-avgust, 2014-yil), zichligi esa 12 042,52 kishi/km². 1980-yildan 2005-yilgacha aholi sonining o‘zgarishi:
|
Ta’lim
1-may 2011-yil holatiga ko‘ra, ta’lim muassasalari soni.
- Bolalar bog‘chalari: 204
- Boshlang‘ich maktablar: 306
- Quyi o‘rta maktablar: 154
- Yuqori o‘rta maktablar: 94
- Maxsus maktablar: 13
- Kollejlar: 8
- Universitetlar: 11
Sog‘liqni saqlash
1-oktabr 2009-yil holatiga ko‘ra, tibbiyot muassasalari soni.
- Kasalxonalar: 189
- Tibbiyot punktlari, klinikalar, stomatologiya kabinetlari va boshqalar: 5562
- Shifokorlar soni: 12 124 kishi (shu jumladan yarim stavkada ishlaydiganlar)
- Kasalxonalardagi o‘rinlar soni: 34 323
Madaniyat
Muzeylar va tarixiy yodgorliklar
Teatrlar
- Milliy bunraku teatri — an’anaviy bunraku janrida faoliyat yuritadigan mamlakatdagi eng yirik qo‘g‘irchoq teatrlaridan biri.
- Osaka Shochiku-za (yapon. 大阪松竹座) — kabuki teatri, shuningdek, manzay janridagi komediyalarni ham sahnalashtiradi.
- Shin Kabuki-za (yapon. 新歌舞伎座) — yangi kabuki teatribo‘lib, dramalar va enka janridagi tomoshalarga ixtisoslashgan.
Eng mashhur buddaviylik ibodatxonalari
- Isshin-ji (yapon. 一心寺) — Jodo-shumaktabi ibodatxonasi. Unda Amitabhahaykallari joylashgan. Ular yuz minglab marhumlarning kulidan yasalib, qatron bilan mustahkamlangan.
- Shitenno-ji (yapon. 四天王寺) — Tendaymaktabi ibodatxonasi, Yaponiyadagi eng qadimiy ibodatxonalardan biri. Uning asoschisi — shahzoda Shotoku.
Shinto ibodatxonalari
- Sumiyoshi-taysya (yapon. 住吉大社) — Sumiyoshi xudosining bosh ziyoratgohi.
- Temman-gu (yapon. 大阪天満宮) — 949-yilda asos solingan shinto ziyoratgohi.
Ma’muriy tuzilishi

Osaka 24 ta tumanga bo‘lingan; ular ku deb ataladi (yapon. 区).
Sport
«Sereso Osaka» futbol klubi Jey-ligada ishtirok etadi. U 2013-yilgi mavsum uchun Jey-ligadagi o‘rnini saqlab qolishga muvaffaq bo‘lgan. Yana bir klub — «Gamba Osaka» — Osiyodagi eng muvaffaqiyatli klublardan biri. 2012-yilgi mavsum yakuniga ko‘ra, u 17-o‘rinni egallab, birinchi divizionga tushib ketgan.
Shahar manzaralari
- Capcom, Osaka
- NHK-Osaka, Chuo tumani, Osaka
- MBS (Mainichi televideniye korporatsiyasi), Kita tumani, Osaka
- ABC (Asahi televideniye korporatsiyasi), Fukushima tumani, Osaka
- Kansay televideniye korporatsiyasi, Kita tumani, Osaka
- Yomiuri televideniye korporatsiyasi, Chuo tumani, Osaka
- TV Osaka, Chuo tumani, Osaka
- Dotonbori, Osaka
- Namco Land Umeda, Umeda, Osaka
- Umeda temiryo‘l bekati, Osaka
- Nakanoshima Mitsui binosi, Nakanoshima, Osaka
- BRAVA! teatri, Osaka
- Umeda Sky Building, Osaka
- Milliy bunraku teatri, Osaka
- Minora ko‘rinishi: Tsutenkaku
Qardosh shaharlar
San-Fransisko, AQSH;
San-Paulu, Braziliya;
Melburn, Avstraliya;
Dnepr, Ukraina (2022)
Sankt-Peterburg, Rossiya (1979);
Milan, Italiya;
Chikago, AQSH (1973);
Gamburg, Germaniya;
Shanxay, Xitoy;
Palembang, Indoneziya.
Kuala-Lumpur, Malayziya
Adabiyotlar
- (yapon.) Osaka // Kadokava yapon joy nomlarining katta lug‘ati. Osaka prefekturasi (27). — Tokio: Kadokava shoten, 1983.
- Osaka // Nipponika ensiklopediyasi : [yapon.] = 日本大百科全書 : 全26冊巻. — 2-nashr. — Tokio : 小学館, 1994—1997-yillar.
- Dybovskiy A. S. Osaka shevasiga oid ayrim mulohazalar Arxiv nusxasi 22-fevral 2014-yildagi, Wayback Machine // Uzoq Sharq davlat universiteti Sharq instituti xabarlari. 1995. № 2
- Navlitskaya G. B. Osaka. — Moskva: Nauka, 1983. Arxiv nusxasi 9-iyul 2021-yildagi, Wayback Machine
Havolalar
- Rasmiy sayt (yapon.). Asl nusxasi arxivlangan 4-aprel 2008-yilda.
- Osaka (Yaponiyadagi shahar) — Katta sovet ensiklopediyasidagi maqola.
- Pospelov Ye. M. Osaka // Jahon geografik nomlari : toponimik lug‘at : taxminan 5000 ta birlik / Mas’ul muharrir: R. A. Ageyeva. — 2-nashr, stereotip nashr. — M.: Russkiye slovari, Astrel, AST, 2002. — ISBN 5-93259-014-9, 5-271-00446-5, 5-17-001389-2.