| G‘arbiy Tyanshan | |
|---|---|
| qozoq. Batis Tangri taui, qirg‘iz. Batish Ala-Too, Batish Tengir-Too, tojik. Tiyon-Shoni G‘arbiy, o‘zbek. G‘arbiy Tyanshan | |
| Xususiyatlari | |
| Maydoni |
|
| Joylashuvi | |
| 42°30′00″ sh. k. 74°35′00″ sh. u.HGYaO | |
| Mamlakatlar | |
| ingl. G‘arbiy Tyanshan | |
| Havola | № 1490 obyektlar ro‘yxatida: Jahon merosi (en) |
| Mezonlar | (x) |
| Mintaqa | Mamlakatlar: Osiyo va Tinch okeani |
| Ro‘yxatga kiritilishi | 2016 (40-sessiya) |
G‘arbiy Tyanshan (qozoq. Batis Tangri taui; qirg‘iz. Batish Ala-Too, Batish Tengir-Too; tojik. Tiyon-Shoni G‘arbiy; o‘zbek. G‘arbiy Tyanshan) — tog‘ tizimining g‘arbiy qismi bo‘lib, ushbu tizim Tyanshan deb ataladi. U quyidagi mamlakatlar hududida joylashgan: Qirg‘iziston, Qozog‘iston, O‘zbekiston va Tojikiston.
G‘arbiy Tyanshan YUNESKOning Jahon merosi ro‘yxatiga quyidagi mamlakatlarning tabiiy obyekti sifatida kiritilgan: Qozog‘iston, Qirg‘iziston va O‘zbekiston.
Tabiiy-geografik xususiyatlari
G‘arbiy Tyanshan tarkibiga quyidagi tizmalar kiradi: Qirg‘iz tizmasi, Talas Olatovi, Chotqol tizmasi, Chandolash tizmasi, Ko‘ksuv tizmasi, Qurama tizmasi, Piskom tizmasi, Ugom tizmasi, Qorjontov va Qoratov.
Tog‘ tizmalari cho‘kindi, metamorfik va vulkanik tog‘ jinslaridan tashkil topgan. Ular proterozoy va paleozoy davrlariga oid: gil minerallari, ohaktosh, qumtosh, marmar, gneys, granit, slanets, ekstruziv tog‘ jinslari va hokazo).
Tog‘ tizmalarining shakllanishi gersin tog‘ hosil bo‘lish jarayoni davrida kechgan. Keyinchalik Tyanshanning g‘arbiy qismi tekislanish jarayoniga uchragan. Shu sababli sharqdan g‘arbga qarab tog‘ tizmalari balandligi asta-sekin 4500—5000 m dan 3500—4000 m gacha pasayadi, Qoratov cho‘qqilarining balandligi esa 2176 m dan oshmaydi.
Yer qa’ri foydali qazilmalarga boy. Paleozoy va proterozoy davri jinslarida polimetall rudalar (jumladan, qo‘rg‘oshin, temir, molibden, vanadiy), fosforitlar aniqlangan. Tog‘lararo vodiylardagi mezozoy va kaynozoy yotqiziqlarida neft, qo‘ng‘ir va toshko‘mir konlari joylashgan. Bu yerda kaolin qazib olinadi va qurilish materiallari ishlab chiqariladi.
G‘arbiy Tyanshandan quyidagi daryolar boshlanadi: Chu, Talas va Sirdaryo.
Okeanlardan uzoqligi sababli iqlimi keskin kontinental. Janubi-g‘arbiy tog‘ etaklarida havoning o‘rtacha harorati yanvarda —3…−5 °C, iyulda esa 20—25 °C bo‘ladi. Yuqori mintaqada o‘rtacha harorat yanvarda —10…—15 °C, iyulda esa 10—15 °C ni tashkil etadi. Yillik o‘rtacha yog‘in miqdori tog‘ vodiylari etagida 150—450 mm, o‘rtacha balandliklarda 450—800 mm, yuqori balandliklarda esa 800—1600 mm ga yetadi.
Landshaftlarning balandlik mintaqalanishi yaqqol namoyon bo‘ladi: chala cho‘llar va cho‘l dashtlari o‘rnini tog‘-dasht mintaqasi egallaydi; undan yuqorida o‘tloqli dashtlar, butazorlar va bargli o‘rmonlar joylashgan; subalp va alp o‘tloqlari asosan shimolda tarqalgan bo‘lib, yaxlit qoplam hosil qilmaydi. 3600—3800 m balandlikda doimiy qor va muzliklar mintaqasi joylashgan.
Tog‘ vodiylari va yonbag‘irlarida sug‘orma dehqonchilik hamda chorvachilik rivojlangan.
Tog‘ tizmalari
G‘arbiy Tyanshan tarkibiga o‘ndan ortiq tog‘ tizmasi kiradi:
| Nomi | Davlat | Eng baland nuqtasi (dengiz sathidan metrda) | Uzunligi (km) | Muzliklar maydoni (km²) |
|---|---|---|---|---|
| tizma: Piskom | 4299 | 160 | 80 | |
| tizma: Ugom | 4229 | 109 | 40 | |
| tizma: Chotqol | 4503 | 241 | 10 | |
| tizma: Oto‘ynoq | 3897 | 74 | 10 | |
| Chandolash (Sandolash) tizmasi | 3258 | 77 | 3 | |
| tizma: Qurama | 3169 | 184 | 0 | |
| tizma: Qoziqurt (Qozig‘urt) | 1768 | 35 | 0 | |
| tizma: Bo‘raltov | 1425 | 67 | 0 | |
| tizma: Qoratov | 2176 | 420 | 0 | |
| Oltintopgan tog‘lari | 1156 | 27 | 0 | |
| tizma: Qoramozor | 2071 | 32 | 0 | |
| Uzunaxmattov tizmasi | 4165 | 37 | 0 | |
| Ko‘lbotov tizmasi | 4000 | 28 | 0 | |
| tizma: Qorjontov | 2834 | 65 | 0 | |
| tizma: Ko‘ksuv | 3461 | 62 | 0 | |
| tizma: Talas Olatovi | 4482 | 270 | 170 |
Tabiatni muhofaza qilish
G‘arbiy Tyanshan hududida bir nechta muhofaza etiladigan tabiiy hudud tashkil etilgan:
- Qozog‘istonda — Qoratov qo‘riqxonasi, Oqsu-Jabag‘li qo‘riqxonasi, Sayram-Ugom milliy bog‘i.
- O‘zbekistonda — Chotqol qo‘riqxonasi.
- Qirg‘izistonda — Sari-Chelek qo‘riqxonasi, Besh-Aral davlat qo‘riqxonasi, Podishota davlat qo‘riqxonasi.
YUNESKOning Jahon merosi
17-iyul (2016-yil) kuni YUNESKO Jahon merosi qo‘mitasi yig‘ilishida «G‘arbiy Tyanshan» transchegaraviy tabiiy obyekti umumiy ro‘yxatga kiritildi. Shundan buyon G‘arbiy Tyanshan YUNESKOning Jahon merosi obyektlari ro‘yxatida quyidagi mamlakatlar bo‘yicha qayd etilgan: Qozog‘iston, O‘zbekiston va Qirg‘iziston.
Adabiyotlar
- G‘arbiy Tyanshan // Qozog‘iston. Milliy ensiklopediya. — Olmaota: Qozoq ensiklopediyasi, 2005. — Jild: II. — Bet: 381. — ISBN 9965-9746-3-2. (CC BY-SA 3.0)
- Popov V. N. G‘arbiy Tyanshan. — M.: Jismoniy tarbiya va sport, 1978. — 137 bet — (Ona yurt kengliklari bo‘ylab). — 40 000 nusxa
Ushbu maqola uchun «Qozog‘iston. Milliy ensiklopediya» (1998—2007), shu nashrdagi materialdan foydalanilgan; uni «Qozoq ensiklopediyasi» tahririyati quyidagi litsenziya asosida taqdim etgan: Creative Commons BY-SA 3.0 Unported.