AES shifrlash standarti

AES, Rijndael-AES, Rijndael
Yaratuvchilar Vinsent Reymen
Yoan Daymen
Yaratilgan 1998 y.
Kalit uzunligi 128/192/256 bit
Blok uzunligi 128 bit
Raundlar soni 10/12/14 (kalit uzunligiga bog‘liq)
Turi Almashtirish va o‘rin almashtirish tarmog‘i
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar

AES (ingl. Kengaytirilgan shifrlash standarti (Advanced Encryption Standard); shuningdek, Rijndael, [rɛindaːl] — reyndal) — simmetrik blokli shifrlash algoritmi (blok uzunligi 128 bit, kalit uzunligi 128/192/256 bit). U shifrlash uchun AQSH hukumati tomonidan AES tanlovinatijalariga ko‘ra standart sifatida tanlangan. Algoritm har tomonlama tahlil qilingan va bugun ham keng qo‘llaniladi. U o‘zidan oldingi quyidagi shifrning vorisidir — DES. AQSH Milliy standartlar va texnologiyalar instituti (ingl. National Institute of Standards and Technology, NIST) AES spetsifikatsiyasini 26-noyabr 2001-yilda e’lon qildi. Bunga qadar besh yil davomida 15 ta nomzod algoritm yaratilgan va baholangan. 26-may 2002-yilda AES shifrlash standarti deb e’lon qilindi. 2009-yil holatiga ko‘ra, AES simmetrik shifrlashning eng keng tarqalgan algoritmlaridan biri hisoblanadi. AES tezlashtirish texnologiyasi Intel kompaniyasi tomonidan x86 protsessorlar oilasiga Arrandale[ingl.] avlodidan boshlab 2010-yilda, keyinroq esa Sandy Bridgeprotsessorlarida joriy etildi; AMD esa uni Bulldozer protsessorlarida 2011-yildan qo‘llay boshladi.

AES tarixi

2-yanvar 1997-yilda NIST DESo‘rnini bosadigan algoritmni tanlash niyatini e’lon qildi. DES AQSH standarti sifatida 1977-yildan buyon amal qilgan. 2-oktabr 2000-yilda tanlov g‘olibi Rijndael algoritmi ekani e’lon qilindi va uni standartlashtirish jarayoni boshlandi. 28-fevral 2001-yilda standart loyihasi e’lon qilindi, 26-noyabr 2001-yilda esa AES FIPS 197 standarti sifatida qabul qilindi. Tanlov tarixining batafsil bayoni ushbu tashkilot saytida keltirilgan: NIST.

AES tavsifi

Ta’riflar va yordamchi protseduralar

Atamalar ta’rifi
Block (blok) kirish ma’lumotlari (input), chiqish ma’lumotlari (output), holat (State) va raund kaliti (Round Key) tarkibidagi bitlar ketma-ketligi. Block atamasi baytlar ketma-ketligini ham anglatishi mumkin
Cipher Key (shifrlash kaliti) raund kalitlari (Round Keys) to‘plamini hosil qilish uchun kalitni kengaytirish (Key Expansion) protsedurasida ishlatiladigan maxfiy kriptografik kalit; to‘rt qator va Nk ta ustundan iborat to‘rtburchak baytlar massivi ko‘rinishida ifodalanishi mumkin
Ciphertext (shifrmatn) shifrlash algoritmining chiqish ma’lumotlari
Key Expansion (kalitni kengaytirish) Cipher Key asosida raund kalitlarini (Round Keys) hosil qilish protsedurasi
Round Key (raund kaliti) raund kalitlari (Round Keys) Cipher Key asosida Key Expansion protsedurasi yordamida hosil qilinadi. Ular shifrlash va deshifrlashda State holatiga qo‘llaniladi
State (holat) shifrlashning oraliq natijasi; u 4 qator va Nb ta ustundan iborat to‘rtburchak baytlar massivi sifatida ifodalanishi mumkin
S-box baytlarni almashtirishning bir nechta o‘zgartirishida va Key Expansion protsedurasida bayt qiymatini o‘zaro bir qiymatli almashtirish uchun ishlatiladigan nochiziqli almashtirish jadvali. Oldindan hisoblangan S-box quyida keltirilgan
Nb State holatini tashkil etadigan ustunlar (32 bitli so‘zlar) soni State. AES uchun Nb = 4
Nk shifrlash kalitini tashkil etuvchi 32 bitli so‘zlar soni. AES uchun Nk = 4, 6 yoki 8
Nr raundlar soni; u Nk va Nbqiymatlariga bog‘liq. AES uchun Nr = 10, 12, 14
Rcon[] berilgan raund uchun o‘zgarmas bo‘lgan 32 razryadli so‘z bitlaridan tashkil topgan massiv. Oldindan hisoblangan Rcon[] quyida ko‘rsatilgan

S-box:


Sbox = array{
        0x63, 0x7c, 0x77, 0x7b, 0xf2, 0x6b, 0x6f, 0xc5, 0x30, 0x01, 0x67, 0x2b, 0xfe, 0xd7, 0xab, 0x76, 
        0xca, 0x82, 0xc9, 0x7d, 0xfa, 0x59, 0x47, 0xf0, 0xad, 0xd4, 0xa2, 0xaf, 0x9c, 0xa4, 0x72, 0xc0, 
        0xb7, 0xfd, 0x93, 0x26, 0x36, 0x3f, 0xf7, 0xcc, 0x34, 0xa5, 0xe5, 0xf1, 0x71, 0xd8, 0x31, 0x15, 
        0x04, 0xc7, 0x23, 0xc3, 0x18, 0x96, 0x05, 0x9a, 0x07, 0x12, 0x80, 0xe2, 0xeb, 0x27, 0xb2, 0x75, 
        0x09, 0x83, 0x2c, 0x1a, 0x1b, 0x6e, 0x5a, 0xa0, 0x52, 0x3b, 0xd6, 0xb3, 0x29, 0xe3, 0x2f, 0x84, 
        0x53, 0xd1, 0x00, 0xed, 0x20, 0xfc, 0xb1, 0x5b, 0x6a, 0xcb, 0xbe, 0x39, 0x4a, 0x4c, 0x58, 0xcf, 
        0xd0, 0xef, 0xaa, 0xfb, 0x43, 0x4d, 0x33, 0x85, 0x45, 0xf9, 0x02, 0x7f, 0x50, 0x3c, 0x9f, 0xa8, 
        0x51, 0xa3, 0x40, 0x8f, 0x92, 0x9d, 0x38, 0xf5, 0xbc, 0xb6, 0xda, 0x21, 0x10, 0xff, 0xf3, 0xd2, 
        0xcd, 0x0c, 0x13, 0xec, 0x5f, 0x97, 0x44, 0x17, 0xc4, 0xa7, 0x7e, 0x3d, 0x64, 0x5d, 0x19, 0x73, 
        0x60, 0x81, 0x4f, 0xdc, 0x22, 0x2a, 0x90, 0x88, 0x46, 0xee, 0xb8, 0x14, 0xde, 0x5e, 0x0b, 0xdb, 
        0xe0, 0x32, 0x3a, 0x0a, 0x49, 0x06, 0x24, 0x5c, 0xc2, 0xd3, 0xac, 0x62, 0x91, 0x95, 0xe4, 0x79, 
        0xe7, 0xc8, 0x37, 0x6d, 0x8d, 0xd5, 0x4e, 0xa9, 0x6c, 0x56, 0xf4, 0xea, 0x65, 0x7a, 0xae, 0x08, 
        0xba, 0x78, 0x25, 0x2e, 0x1c, 0xa6, 0xb4, 0xc6, 0xe8, 0xdd, 0x74, 0x1f, 0x4b, 0xbd, 0x8b, 0x8a, 
        0x70, 0x3e, 0xb5, 0x66, 0x48, 0x03, 0xf6, 0x0e, 0x61, 0x35, 0x57, 0xb9, 0x86, 0xc1, 0x1d, 0x9e, 
        0xe1, 0xf8, 0x98, 0x11, 0x69, 0xd9, 0x8e, 0x94, 0x9b, 0x1e, 0x87, 0xe9, 0xce, 0x55, 0x28, 0xdf, 
        0x8c, 0xa1, 0x89, 0x0d, 0xbf, 0xe6, 0x42, 0x68, 0x41, 0x99, 0x2d, 0x0f, 0xb0, 0x54, 0xbb, 0x16
    };

InvSubBytes protsedurasi uchun teskari S-box:

InvSbox = array{
        0x52, 0x09, 0x6a, 0xd5, 0x30, 0x36, 0xa5, 0x38, 0xbf, 0x40, 0xa3, 0x9e, 0x81, 0xf3, 0xd7, 0xfb,
        0x7c, 0xe3, 0x39, 0x82, 0x9b, 0x2f, 0xff, 0x87, 0x34, 0x8e, 0x43, 0x44, 0xc4, 0xde, 0xe9, 0xcb,
        0x54, 0x7b, 0x94, 0x32, 0xa6, 0xc2, 0x23, 0x3d, 0xee, 0x4c, 0x95, 0x0b, 0x42, 0xfa, 0xc3, 0x4e,
        0x08, 0x2e, 0xa1, 0x66, 0x28, 0xd9, 0x24, 0xb2, 0x76, 0x5b, 0xa2, 0x49, 0x6d, 0x8b, 0xd1, 0x25,
        0x72, 0xf8, 0xf6, 0x64, 0x86, 0x68, 0x98, 0x16, 0xd4, 0xa4, 0x5c, 0xcc, 0x5d, 0x65, 0xb6, 0x92,
        0x6c, 0x70, 0x48, 0x50, 0xfd, 0xed, 0xb9, 0xda, 0x5e, 0x15, 0x46, 0x57, 0xa7, 0x8d, 0x9d, 0x84,
        0x90, 0xd8, 0xab, 0x00, 0x8c, 0xbc, 0xd3, 0x0a, 0xf7, 0xe4, 0x58, 0x05, 0xb8, 0xb3, 0x45, 0x06,
        0xd0, 0x2c, 0x1e, 0x8f, 0xca, 0x3f, 0x0f, 0x02, 0xc1, 0xaf, 0xbd, 0x03, 0x01, 0x13, 0x8a, 0x6b,
        0x3a, 0x91, 0x11, 0x41, 0x4f, 0x67, 0xdc, 0xea, 0x97, 0xf2, 0xcf, 0xce, 0xf0, 0xb4, 0xe6, 0x73,
        0x96, 0xac, 0x74, 0x22, 0xe7, 0xad, 0x35, 0x85, 0xe2, 0xf9, 0x37, 0xe8, 0x1c, 0x75, 0xdf, 0x6e,
        0x47, 0xf1, 0x1a, 0x71, 0x1d, 0x29, 0xc5, 0x89, 0x6f, 0xb7, 0x62, 0x0e, 0xaa, 0x18, 0xbe, 0x1b,
        0xfc, 0x56, 0x3e, 0x4b, 0xc6, 0xd2, 0x79, 0x20, 0x9a, 0xdb, 0xc0, 0xfe, 0x78, 0xcd, 0x5a, 0xf4,
        0x1f, 0xdd, 0xa8, 0x33, 0x88, 0x07, 0xc7, 0x31, 0xb1, 0x12, 0x10, 0x59, 0x27, 0x80, 0xec, 0x5f,
        0x60, 0x51, 0x7f, 0xa9, 0x19, 0xb5, 0x4a, 0x0d, 0x2d, 0xe5, 0x7a, 0x9f, 0x93, 0xc9, 0x9c, 0xef,
        0xa0, 0xe0, 0x3b, 0x4d, 0xae, 0x2a, 0xf5, 0xb0, 0xc8, 0xeb, 0xbb, 0x3c, 0x83, 0x53, 0x99, 0x61,
        0x17, 0x2b, 0x04, 0x7e, 0xba, 0x77, 0xd6, 0x26, 0xe1, 0x69, 0x14, 0x63, 0x55, 0x21, 0x0c, 0x7d
        };

Rcon[]:


Rcon = array{
        array{0x00, 0x00, 0x00, 0x00},
        array{0x01, 0x00, 0x00, 0x00},
        array{0x02, 0x00, 0x00, 0x00},
        array{0x04, 0x00, 0x00, 0x00},
        array{0x08, 0x00, 0x00, 0x00},
        array{0x10, 0x00, 0x00, 0x00},
        array{0x20, 0x00, 0x00, 0x00},
        array{0x40, 0x00, 0x00, 0x00},
        array{0x80, 0x00, 0x00, 0x00},
        array{0x1b, 0x00, 0x00, 0x00},
        array{0x36, 0x00, 0x00, 0x00}
    };

Yordamchi protseduralar
AddRoundKey() shifrlash va deshifrlashda Round Key raund kalitini State holati bilan XOR amali orqali birlashtiradigan o‘zgartirish. RoundKey uzunligi State hajmiga teng (ya’ni agar Nb = 4 bo‘lsa, RoundKey uzunligi 128 bit yoki 16 bayt bo‘ladi)
InvMixColumns() deshifrlashdagi MixColumns() ga teskari o‘zgartirish
InvShiftRows() deshifrlashdagi ShiftRows() ga teskari o‘zgartirish
InvSubBytes() deshifrlashdagi SubBytes() ga teskari o‘zgartirish
MixColumns() shifrlashda State holatining barcha ustunlarini olib, yangi ustunlarni hosil qilish uchun ulardagi ma’lumotlarni bir-biridan mustaqil aralashtiradigan o‘zgartirish
RotWord() Key Expansion protsedurasida qo‘llanadigan funksiya bo‘lib, 4 baytli so‘zni qabul qiladi va uning baytlarini siklik ravishda o‘rin almashtiradi
ShiftRows() shifrlashda State holatining oxirgi uch qatorini turli miqdorlarga siklik siljitib o‘zgartiradigan amallar
SubBytes() shifrlashda nochiziqli bayt almashtirish jadvali (S-box) yordamida State holatining har bir baytiga mustaqil ravishda almashtirishni qo‘llaydigan amallar
SubWord() Key Expansion protsedurasida ishlatiladigan funksiya; kirishda to‘rt baytli so‘zni qabul qiladi, to‘rtta baytning har biriga S-box ni qo‘llaydi va natijaviy so‘zni qaytaradi

Shifrlash

AES — Rijndael algoritmiga asoslangan standart. AES uchun kirish ma’lumotlari (input) va holat (State) uzunligi o‘zgarmas bo‘lib, 128 bitga teng; shifrlash kaliti K esa 128, 192 yoki 256 bit uzunlikda bo‘ladi. Asl Rijndael algoritmi kalit uzunligi va blok hajmini 128 dan 256 bitgacha, 32 bitlik qadam bilan tanlash imkonini beradi. Input, State va Cipher Key uzunliklarini 32 bitli so‘zlarda belgilash uchun quyidagi yozuvlar ishlatiladi: input va State uchun Nb = 4, kalit uzunligiga qarab Cipher Key uchun esa Nk = 4, 6 yoki 8.

Shifrlash boshida input ma’lumotlari State massiviga quyidagi qoida bo‘yicha ko‘chiriladi: state[r,c]=input[r+4c], bu yerda 0≤r<4 va 0≤c<Nbshartlari uchun. Shundan so‘ng State holatiga AddRoundKey() protsedurasi qo‘llaniladi. Keyin State 10, 12 yoki 14 marta (kalit uzunligiga qarab) o‘zgartirish raundidan o‘tadi; bunda so‘nggi raund avvalgilaridan biroz farq qilishini hisobga olish kerak. Yakuniy raund tugagach, State quyidagi qoida bo‘yicha output ga ko‘chiriladi: output[r+4c]=state[r,c], bu yerda 0≤r<4 va 0≤c<Nb.

State holatiga SubBytes(), ShiftRows(), MixColumns() va AddRoundKey() o‘zgartirishlari qo‘llaniladi. w[] massivi kalitlar jadvali (key schedule)[ingl.].

Cipher uchun psevdokod:


Cipher(byte in[4*Nb], byte out[4*Nb], word w[Nb*(Nr+1)])
begin
    byte state[4,Nb]
    
    state = in

    AddRoundKey(state, w[0, Nb-1])

    for round = 1 step 1 to Nr-1
        SubBytes(state)
        ShiftRows(state)
        MixColumns(state)
        AddRoundKey(state, w[round*Nb, (round+1)*Nb-1])
    end for

    SubBytes(state)
    ShiftRows(state)
    AddRoundKey(state, w[Nr*Nb, (Nr+1)*Nb-1])

    out = state
end

SubBytes()

SubBytes() protsedurasida SubBytes State holatidagi har bir bayt belgilangan 8 bitli qidiruv jadvalidagi mos element bilan almashtiriladi, S; bij = S(aij)

SubBytes() protsedurasi holatning har bir baytini mustaqil ravishda qayta ishlaydi va almashtirish jadvali (S-box) orqali nochiziqli bayt almashtirishni amalga oshiradi. Bu amal shifrlash algoritmining nochiziqliligini ta’minlaydi. S-box ikki bosqichda tuziladi. Birinchi bosqichda Galua maydonida GF(28)teskari element topiladi. Bu maydondagi barcha amallar uchun keltirilmaydigan ko‘phad qo‘llaniladi: z8+z4+z3+z+1. Ikkinchi bosqichda S-box tarkibidagi har bir b baytga quyidagi amal qo‘llaniladi:

b'i=bi⊕b(i+4)mod8⊕b(i+5)mod8⊕b(i+6)mod8⊕b(i+7)mod8⊕ci

bu yerda 0≤i<8, shuningdek, bi — b baytining i-bitini, ci esa c=6316=9910=011000112konstantaning i-bitini bildiradi. Natijada oddiy algebraik xossalarga asoslangan hujumlarga qarshi himoya ta’minlanadi.

‖b0'b1'b2'b3'b4'b5'b6'b7'‖=‖1000111111000111111000111111000111111000011111000011111000011111‖∗‖b0b1b2b3b4b5b6b7‖+‖11000110‖

ShiftRows()

ShiftRows() protsedurasida ShiftRows State holatining har bir qatoridagi baytlar siklik ravishda chapga siljitiladi. Har bir qatordagi siljish miqdori uning tartib raqamiga bog‘liq

ShiftRows State holatining qatorlari bilan ishlaydi. Bu o‘zgartirishda har bir qator tartib raqamiga qarab gorizontal yo‘nalishda r baytga siklik siljitiladi. Nolinchi qator uchun r = 0, birinchi qator uchun r = 1 bayt va hokazo. Shunday qilib, ShiftRows protsedurasidan keyin chiqish holatining har bir ustuniga boshlang‘ich holatning turli ustunlaridagi baytlar joylashadi. Rijndael algoritmida 128 va 192 bitli bloklar uchun siljitish tartibi bir xil. 256 bitli blokda esa 2-, 3- va 4-qatorlar mos ravishda 1, 3 va 4 baytga siljitiladi. Bu holat AESga taalluqli emas, chunki kalit uzunligidan qat’i nazar, Rijndael AESda faqat 128 bitli bloklar uchun ishlatiladi.

MixColumns()

MixColumns() protsedurasida MixColumns holatning har bir ustuni o‘zgarmas ko‘phadga ko‘paytiriladi: c(x)

Ushbu MixColumns protsedurasida har bir State ustunidagi to‘rt bayt teskari chiziqli o‘zgartirish yordamida aralashtiriladi. MixColumns holatni ustunlar bo‘yicha qayta ishlab, ularning har birini uchinchi darajali ko‘phad deb qaraydi. Bu ko‘phadlar GF(28) moduli bo‘yicha x4+1 o‘zgarmas ko‘phadga ko‘paytiriladi: c(x)=3x3+x2+x+2. Quyidagi ikki amal birgalikda shifrda diffuziyani ta’minlaydi: ShiftRows MixColumns .

AddRoundKey()

AddRoundKey() protsedurasida AddRoundKey holatning har bir bayti RoundKey bilan XOR amali yordamida birlashtiriladi: XOR (⊕)

Shifrlashning har bir raundida AddRoundKey RoundKey qiymati State bilan birlashtiriladi. Har bir raund uchun Roundkey kaliti CipherKey asosida KeyExpansionprotsedurasi yordamida hosil qilinadi; har bir RoundKey State bilan bir xil o‘lchamga ega. Protsedurada bitma-bit XOR amali quyidagi ikki operand o‘rtasida bajariladi: State va RoundKey.

Kalitni qayta ishlash algoritmi

Kalitni qayta ishlash algoritmi ikki protseduradan iborat:

  • Raund kalitlarini yaratish algoritmi (kalitni kengaytirish algoritmi)
  • Raund kalitini (iteratsiya kalitini) tanlash algoritmi

Raund kalitlarini yaratish algoritmi

AES algoritmi Cipher Key — K kalitini KeyExpansion() protsedurasiga uzatib, barcha raundlar uchun kalitlarni hosil qiladi. Jami Nb*(Nr + 1) ta so‘z olinadi: dastlabki Nb so‘z boshlang‘ich kalit uchun, qolgan Nr raundning har biri uchun esa Nb so‘z kerak bo‘ladi. Raund kalitlari massivi quyidagicha belgilanadi: w[i], 0≤i<Nb∗(Nr+1). KeyExpansion() algoritmi quyidagi psevdokodda ko‘rsatilgan.

SubWord() funksiyasi to‘rt baytli kirish so‘ziga S-box ni qo‘llaydi: har bir bayt alohida almashtiriladi va hosil bo‘lgan so‘z chiqishga uzatiladi. RotWord() funksiyasiga esa [a0,a1,a2,a3]so‘zi beriladi; funksiya uning baytlarini siklik almashtirib, quyidagini qaytaradi: [a1,a2,a3,a0]. Berilgan raund uchun o‘zgarmas bo‘lgan so‘zlar massivi — Rcon[i]— quyidagi qiymatlarni o‘z ichiga oladi: [xi−1,00,00,00], bunda x = {02}, xi−1 — x ning quyidagi maydondagi darajasi: GF(28) (i 1 dan boshlanadi).

Rasmdan ko‘rinadiki, dastlabki Nk ta kengaytirilgan kalit so‘zi Cipher Key bilan to‘ldirilgan. Har bir keyingi so‘z, ya’ni w[i]ga quyidagilarning XOR natijasi yoziladi: w[i−1] va w[i−Nk], ya’ni oldingi so‘z va undan Nk ta pozitsiya oldingi so‘z XOR qilinadi. Pozitsiyasi Nk ga karrali bo‘lgan so‘zlar uchun XOR dan oldin w[i-1] ga maxsus o‘zgartirish qo‘llaniladi va natija Rcon[i] raund konstantasi bilan XOR qilinadi. Bu o‘zgartirish baytlarni siklik siljitish (RotWord()) va undan keyin SubWord() protsedurasini bajarishdan iborat. SubWord() SubBytes() bilan bir xil, ammo kirish va chiqish ma’lumotlari bitta so‘z uzunligida bo‘ladi.

Muhimi, 256 bitli Cipher Key uchun KeyExpansion() protsedurasi 128 va 192 bitli kalitlar uchun ishlatiladiganidan biroz farq qiladi. Agar Nk=8 va i−4 qiymati Nkga karrali bo‘lsa, SubWord() funksiyasi w[i−1] ga XOR amalidan oldin qo‘llaniladi.

Key Expansion uchun psevdokod:

KeyExpansion(byte key[4 * Nk], word w[Nb * (Nr+1)], Nk)
begin
    word temp
    i = 0;
    
    while(i < Nk)
        w[i] = word(key[4*i], key[4*i+1], key[4*i+2], key[4*i+3])
        i = i + 1
    end while
    
    i = Nk

    while(i < Nb * (Nr+1))
        temp = w[i - 1]
        if (i mod Nk = 0)
            temp = SubWord(RotWord(temp)) xor Rcon[i / Nk]
        else if (Nk > 6 and i mod Nk = 4)
            temp = SubWord(temp)
        end if
        w[i] = w[i - Nk] xor temp
        i = i + 1
    end while
end

Deshifrlash

Inverse Cipher uchun psevdokod:


InvCipher(byte in[4 * Nb], byte out[4 * Nb], word w[Nb * (Nr+1)])
begin
    byte state[4, Nb]
    
    state = in

    AddRoundKey(state, w[Nr * Nb, Nb * (Nr+1) - 1])

    for round = Nr - 1 step -1 downto 1
        InvShiftRows(state)
        InvSubBytes(state)
        AddRoundKey(state, w[Nb * round, Nb * (round+1) - 1])
        InvMixColumns(state)
    end for

    InvShiftRows(state)
    InvSubBytes(state)
    AddRoundKey(state, w[0, Nb - 1])

    out = state
end

Raund kalitini tanlash algoritmi

Har bir i iteratsiyada AddRoundKey amali uchun raund kaliti kalitlar jadvalidan olinadi: w[i]; oraliqning boshlanishi — w[Nb∗i] , tugashi esa — w[Nb∗(i+1)].

Algoritm variantlari

AES asosida yotuvchi Rijndael algoritmi negizida muqobil kriptografik algoritmlar yaratilgan. Ularning eng mashhurlari orasida NESSIE tanlovi: Anubis — Vinsent Reymen yaratgan involyutsiyalarga asoslangan shifr hamda uning kuchaytirilgan varianti — Grand Cru (Yoxan Borst tomonidan yaratilgan).

Kriptografik mustahkamlik

2003-yil iyun oyida Milliy xavfsizlik agentligi (AQSH) AES shifri davlat sirlarini tashkil etuvchi ma’lumotlarni (ingl. classified information) himoyalash uchun yetarlicha ishonchli degan qarorga keldi. SECRET darajasigacha bo‘lgan ma’lumotlar uchun 128 bitli, TOP SECRET darajasi uchun esa 192 va 256 bitli kalitlardan foydalanishga ruxsat berildi.

XSL hujumi

Ko‘pchilik boshqa shifrlardan farqli ravishda, AES oddiy matematik tavsifga ega. Bu holat, jumladan, Nils Fergyusonniham tashvishga solgan. U o‘z ishida shifr xavfsizligi ma’lum turdagi tenglamalarni yechish murakkabligi haqidagi yangi, hali tekshirilmagan farazga asoslanganini qayd etdi (ingl. «Rijndael xavfsizligi yangi va tekshirilmagan murakkablik faraziga bog‘liq: bunday turdagi tenglamalarni hisoblash yo‘li bilan yechish amalda mumkin emas»). Bryus Shnayer esa Nils bilan birga yozgan kitobida quyidagilarni qayd etgan:

AES bo‘yicha bitta jiddiy tanqidimiz bor: biz uning xavfsizligiga to‘liq ishonmaymiz. AES haqida bizni eng ko‘p tashvishga soladigan jihat — uning oddiy algebraik tuzilishi… Boshqa hech bir blokli shifr bunchalik sodda algebraik ifodaga ega emas. Bu hujumga olib keladimi yoki yo‘qmi — bilmaymiz. Ammo buni bilmasligimizning o‘zi AESdan foydalanishga shubha bilan qarash uchun yetarli sababdir.

— Nils Fergyuson, Bryus Shnayer Amaliy kriptografiya (Practical Cryptography) — 2003 — 56–57-betlar

Nikola Kurtua (ingl. Nicolas Courtois) va Yozef Pepjik (ingl. Josef Pieprzyk) 2002-yilda nazariy hujumni tasvirlagan maqolani e’lon qilishdi. Ular bu usulni XSL hujumi (ingl. eXtended Sparse Linearization (kengaytirilgan siyrak chiziqlashtirish)), deb atashgan. Bu usul AES va Serpentshifrlarini buzishga imkon berishi mumkin edi. Biroq tadqiqot natijalarini hamma ham ijobiy baholamadi:

Menimcha, Kurtua va Pepjikning ishida xato bor. Ular chiziqli mustaqil tenglamalar sonini oshirib baholashgan. Natijada tizimni yechish uchun yetarlicha chiziqli tenglamalar mavjud emas va [ko‘rsatilgan] usul Rijndaelni buzolmaydi. Usulning muayyan afzalliklari bor va uni o‘rganishga arziydi, biroq hozirgi ko‘rinishida u Rijndaelni buzmaydi.

Internetdagi NESSIEtanlovi muhokamasiga bag‘ishlangan sahifada, 2002-yil oxirida shifr mualliflaridan biri Vinsent Reymen XSL hujumini shunchaki orzu deb atadi (ingl. «XSL hujumi — hujum emas, u shunchaki orzu»). U bu fikrni keyinchalik, 2004-yilda AES bo‘yicha 4-konferensiyada Bonndaham takrorladi. Kurtua esa ushbu orzu AES muallifi uchun dahshatli tushga aylanishi mumkinligini aytdi (ingl. «Bu juda yomon tush bo‘lib, dahshatli tushga aylanishi ham mumkin»). Bu yerda so‘z o‘yini mavjud: dream ingliz tilida ham orzu , ham tush. Nightmare esa dahshatli tush, tungi dahshat).

2003-yilda Shon Myorfi va Mett Robshou (ingl. Matt Robshaw) Kurtua va Pepjikning natijalari to‘g‘ri degan farazga asoslanib, AESni buzish uchun zarur amallar sonini 2128 dan 2100gacha kamaytirishi mumkinligini ko‘rsatishdi. Biroq AES bo‘yicha 4-konferensiyada Ilya Toli (ingl. Ilia Toli) va Alberto Dzanoni (ingl. Alberto Zanoni) Myorfi va Robshouning tadqiqoti noto‘g‘ri ekanini ko‘rsatishdi. Keyinroq, 2007-yilda Chu-Vi Lim (ingl. Chu-Wee Lim) va Xungming Xu (ingl. Khoongming Khoo) ham bu hujum tavsiflangan ko‘rinishida ishlamasligini ko‘rsatishdi.

Yon kanallar orqali hujum

Yon kanallar orqali hujumlar shifrning matematik xususiyatlariga emas, balki uni qo‘llovchi tizimlar amalga oshirilishining o‘ziga xos jihatlariga asoslanadi. Bunday hujumlar maxfiy ma’lumotlarni, jumladan kalitni qisman yoki to‘liq oshkor qilishga qaratilgan. AES ishlatilgan tizimlarga qarshi bir necha shunday hujum ma’lum.

2005-yil aprel oyida Daniel Bernshteyn har bir shifrlash amalining bajarilish vaqtiga oid ma’lumotlardan foydalanadigan hujumni tavsiflagan ishini e’lon qildi. Kalitni aniqlash uchun ushbu hujumda 200 milliondan ortiq tanlab olingan shifrmatn talab qilingan.

2005-yil oktabr oyida Dag Arne Osvik, Adi Shamir va Eran Trumer bajarilish vaqtiga asoslangan bir qancha hujumlarni tavsiflovchi tadqiqotni taqdim etishdi. Ulardan biri 800 ta shifrlash amalidan keyin kalitni aniqlagan. Buning uchun kriptotahlilchi shifrlash bajarilayotgan tizimning o‘zida dasturlarni ishga tushira olishi kerak edi.

2009-yil dekabr oyida xatolarni differensial tahlil qilish (ingl. Differential Fault Analysis) usuli yordamida shifrlashning 8-raundida holat matritsasiga sun’iy xatolar kiritib, kalitni 232 ta amal bilan tiklash mumkinligini ko‘rsatgan tadqiqot e’lon qilindi.

Kvant tahdidi

AQSH Milliy standartlar va texnologiyalar instituti (NIST) milliy siyosat va standartlarni belgilovchi tashkilot bo‘lib, uning prognoziga ko‘ra, 2029-yilga kelib kvant kompyuterlari ko‘plab kompaniyalar ishlatadigan 128 bitli AES shifrlashnibuzishi mumkinligini bildirgan.

Adabiyotlar

Havolalar