Biogeokimyoviy sikl (moddalar aylanishi) — yopiq bo‘lmagan va qaytmas modda aylanishlari tizimidir. U biotik (biosfera) va abiotik (litosfera, atmosfera va gidrosfera) qismlardan iborat Yerda ro‘y beradi. Ushbu takrorlanuvchi jarayonda tabiatdagi moddalar o‘zaro bog‘liq ravishda o‘zgaradi va ko‘chib yuradi; jarayon davriy xususiyatga ega bo‘lib, unda albatta tirik organizmlar ishtirok etadi va jarayon ko‘pincha inson faoliyati ta’sirida buziladi. Bu jarayon biosferaning asosiy xususiyati va o‘ziga xos belgisidir.
Tavsif
Tabiatdagi moddalar aylanishi tamoyili XIX asr o‘rtalarida quyidagi olimlar tomonidan shakllantirilgan: Yu. Libix va J. B. Bussengo. «Biogeokimyoviy sikl» atamasini 1910-yillarda V. I. Vernadskiy fanga kiritgan. U biogeokimyoviy davriylikning nazariy asoslarini ishlab chiqqan. Bu qarashlarini biosfera haqidagi ta’limotida va biogeokimyoga oid asarlarida bayon etgan.
Biogeokimyoviy sikllarning harakatlantiruvchi kuchlari Quyosh energiyasi va «tirik modda» (barcha tirik organizmlar majmui) faoliyatidir. Ular ulkan miqdordagi kimyoviy elementlarning ko‘chishiga, fotosintez jarayonida to‘plangan energiyaning jamlanishi va qayta taqsimlanishiga olib keladi. Anorganik moddalarni o‘zlashtirib, avtotroflar (yashil o‘simliklar) Quyosh energiyasi hisobiga organik moddalar hosil qiladi. Bu moddalar boshqa tirik mavjudotlar (geterotroflar — iste’molchilar va parchalovchilar) tomonidan parchalanadi; natijada hosil bo‘lgan mahsulotlardan o‘simliklar yangi organik sintezlar uchun foydalanishi mumkin. Moddalar aylanishi tufayli mavjud kimyoviy elementlar zaxirasi cheklangan bo‘lsa-da, hayot uzoq vaqt davomida mavjud bo‘lishi va rivojlanishi mumkin.
Biosferadagi me’yoriy (buzilmagan) biogeokimyoviy sikllar yopiq emas, garchi eng muhim biogen elementlarning yillik aylanishlarida qaytuvchanlik darajasi 95—98 % ga yetsa ham. To‘liq bo‘lmagan qaytuvchanlik (siklning yopiq emasligi) biogeokimyoviy sikllarning sayyoraviy ahamiyatga ega eng muhim xususiyatlaridan biridir. Moddalarning o‘zgarish jarayonlari muayyan yo‘nalishda ilgarilab boradi, chunki sikllar hech qachon to‘liq bir xil takrorlanmaydi: hosil bo‘ladigan moddalarning miqdori va tarkibida doimo qandaydir o‘zgarishlar yuz beradi. Takroriy o‘zgarish jarayonlarida moddaning bir qismi tarqalib ketadi, alohida aylanishlarga qo‘shiladi yoki vaqtinchalik muvozanat holatlarida ushlanib qoladi; dastlabki holatiga qaytadigan boshqa qismi esa endi yangi xususiyatlarga ega bo‘ladi.
Global moddalar aylanishida suvning aylanishi muhim o‘rin tutadi. U okean, atmosfera hamda litosferaning yuqori qatlamlari o‘rtasida sodir bo‘ladi. Suv bug‘lanib, havo oqimlari yordamida katta masofalarga ko‘chadi. Quruqlik yuzasiga yog‘in shaklida tushgach, u tog‘ jinslarining yemirilishiga yordam berib, ulardagi moddalarni o‘simliklar va mikroorganizmlar uchun o‘zlashtiriladigan holatga keltiradi. Suv tuproqning yuqori qatlamini yuvib ketadi va unda erigan kimyoviy birikmalar hamda muallaq organik zarrachalar bilan birga okean va dengizlarga oqib boradi.
Quyidagi aylanishlar biogen siklda ayniqsa muhim ahamiyatga ega:
Adabiyotlar
- Biogeokimyoviy sikllar // Biologik ensiklopedik lug‘at. Bosh muharrir M. S. Gilyarov; tahrir hay’ati: A. A. Babayev, G. G. Vinberg, G. A. Zavarzin va boshqalar. — 2-nashr, tuzatilgan. — M.: Sovet ensiklopediyasi, 1986.
- Moddalar aylanishi // Katta sovet ensiklopediyasi. — M.: Sovet ensiklopediyasi. 1969—1978.
