Lyuteinlashtiruvchi gormonning β-polipeptidi
Ovulyatsiya davrida LG darajasining keskin ko‘tarilishi (yashil chiziq)
Belgilanishlar
Belgilar	LHB
CAS	9002-67-9
DrugBank	DB14741
Entrez Gene	3972
HGNC	6584
OMIM	118850
RefSeq	NM_000894
UniProt	P01229
Boshqa ma’lumotlar
Lokus	19-xromosoma , 19q13.3
Vikima’lumotlardagi axborot ?

Lyuteinlashtiruvchi gormon (LG, lyuteotropin, lutropin; lotincha luteum «sariq») — peptid gormon. Uni ajratadigan gonadotrop hujayralar bezning oldingi bo‘lagida joylashadi. Mazkur bez — gipofiz. Gipofizda ishlab chiqariladigan boshqa gonadotrop — follikulostimullovchi gormon (FSG) bilan birga LG ham reproduktiv tizimning me’yoriy ishlashi uchun zarur. Ayol organizmida LG tuxumdonlarning estrogen ajratishini rag‘batlantiradi, uning miqdori eng yuqori darajaga ko‘tarilishi esa ovulyatsiyani boshlaydi. Erkak organizmida LG interstitsial Leydig hujayralarini rag‘batlantiradi va ularning testosteron ishlab chiqarishini kuchaytiradi.

Lyuteinlashtiruvchi gormon murakkab oqsil — glikoproteindir. Tuzilishiga ko‘ra, u boshqa glikoprotein gormonlarga — FSG, TTG, OXGga o‘xshaydi. Odamdagi LG ning molekulyar massasi 28,5 kDa. Bu oqsil dimer tuzilishga ega bo‘lib, 2 ta — α va β — subbirlikdan tashkil topgan; ular ikkita disulfid ko‘prikcha orqali bog‘langan va har biriga uglevod qoldiqlari birikkan. Alfa-subbirliklar LG, FSG, TTG va OXG da bir xil bo‘lib, 92 ta aminokislota qoldig‘idan iborat. Beta-subbirliklar esa farqlanadi. Gormonning biologik ta’sirini belgilovchi lutropinning beta-subbirligi membrana retseptori bilan o‘ziga xos tarzda bog‘lanadi va 121 ta aminokislotadan iborat. U OXG bilan bir xil aminokislotalar ketma-ketligiga ega va ayni retseptorni faollashtiradi. Biroq OXG tarkibida qo‘shimcha 24 ta aminokislota bor, ikkala gormonning uglevod tarkibiy qismlari ham sezilarli darajada farq qiladi. Oligosaxarid bo‘laklarining turlicha tuzilishi gormonlarning biologik faolligi va parchalanish tezligiga ta’sir qiladi. Yarim parchalanish davri LG uchun 20 daqiqani tashkil etadi. Bu FSG (3—4 soat) va OXG (24 soat) ga nisbatan qisqaroq.

Genning α-subbirlikni kodlovchi shakli oltinchi xromosomaning uzun yelkasida joylashgan (6q12.21). β-subbirlik tuzilishini kodlovchi gen 19-xromosomaning uzun yelkasidagi LHB/CGB genlar to‘plamida joylashgan (19q13.32). Alfa-subbirlik genidan farqli ravishda, beta-subbirlik genining ekspressiyasi gipofizning gonadotrop hujayralari bilan cheklangan. Gen faolligini gipotalamus ishlab chiqaradigan gonadotropin-rilizing gormon boshqaradi. Ingibin, aktivin va jinsiy steroidlar β-subbirlik hosil bo‘lishiga mas’ul genlar faolligiga ta’sir ko‘rsatmaydi.

LG erkaklar va ayollarning reproduktiv faoliyati uchun zarur. Ayollarda hayz sikli davomida FSG follikulalarning o‘sishini rag‘batlantirib, granulyoza qavati hujayralarining differensiatsiyasi va ko‘payishini ta’minlaydi.

FSG ta’sirida yetilayotgan follikulalar tobora ko‘proq estrogen ajratadi. Ular orasida eng muhimi estradiol bo‘lib, follikula hujayralarida LG retseptorlari ham ifodalanadi. Natijada follikula yetilganda estradiol miqdori shu qadar oshadiki, bu gipotalamusni ijobiy qayta aloqa mexanizmi orqali faollashtiradi va gipofizdan LG hamda FSG ning jadal ajralishiga olib keladi. LG miqdorining bunday keskin ko‘tarilishi ovulyatsiyani boshlaydi. Bunda nafaqat tuxum hujayra ajralib chiqadi, balki lyuteinlashish jarayoni — qolgan follikulaning sariq tanaga aylanishi ham boshlanadi. Sariq tana o‘z navbatida progesteron ishlab chiqarib, endometriyni ehtimoliy implantatsiyaga tayyorlaydi. LG sariq tananing taxminan 14 kun davomida saqlanishi uchun zarur. Agar homiladorlik yuz bersa, sariq tananing faoliyati trofoblast gormoni — xorionik gonadotropin ta’sirida davom etadi. LG, shuningdek, tuxumdonlardagi teka hujayralarini rag‘batlantirib, androgenlar va estradiolning boshlang‘ich moddalari ishlab chiqarilishini ta’minlaydi.

Erkaklarda LG Leydig hujayralari joylashgan moyaklarda testosteron ishlab chiqarilishini boshqaradi. Bu gormon spermatogenezga ta’sir etadi va asosiy «erkaklik» gormoni hisoblanadi.

LG ajralishi gipotalamusdan ritmik tarzda ajratiladigan gonadoliberin nazoratida bo‘ladi. Uning ajralish chastotasi qayta aloqa mexanizmi orqali jinsiy bezlar chiqaradigan estrogenlar miqdoriga bog‘liq.

Odatda bolalik davrida LG miqdori past, ayollarda esa menopauza davrida yuqori bo‘ladi. Reproduktiv yosh davomida LG ning o‘rtacha miqdori 5—20 mXB/ml atrofida o‘zgarib turadi. LG darajasining fiziologik ko‘tarilishi ovulyatsiya cho‘qqisida kuzatiladi va odatda taxminan 48 soat davom etadi.

Aniqroq ko‘rsatkichlar (manba: laboratoriya tahlili varaqasi)

Ayollar: I faza 1,1-11,6; II faza 0-14,7; ovulyatsiya cho‘qqisi 17-77; postmenopauza 11,3-40; 1,6-9 yoshli qizlar 0,7-1,3.

Erkaklar: 0,8-7,6.

LG konsentratsiyasining keskin ko‘tarilishini aniqlash ovulyatsiya vaqtini taxmin qilish usulining asosini tashkil etadi. Kutilayotgan ovulyatsiyadan oldingi bir necha kun davomida maxsus test tizimi yordamida har kuni siydikdagi LG miqdori o‘lchanadi. Test natijasi ijobiy bo‘lsa, ovulyatsiya yaqin 24—48 soat ichida sodir bo‘lishini bildiradi. Farzand ko‘rishni rejalashtirayotgan juftliklar urug‘lanish uchun jinsiy aloqa qilishga qulay vaqtni shunga qarab belgilashlari mumkin. Ayol organizmida spermatozoidlar bir necha kun davomida hayotchanligini saqlab qolgani sababli, bunday testlardan kontratsepsiya maqsadida foydalanish tavsiya etilmaydi.

LG FSG bilan birga Pergonal va siydikdan olinadigan boshqa gonadotropin preparatlari tarkibiga kiradi. Yuqori darajada tozalangan siydik gonadotropinlarida odatda LG miqdori nisbatan kamroq bo‘ladi. Rekombinant lutropin-alfa (Lyveris, Luveris®) ham mavjud. Preparatlar parenteral yo‘l bilan (odatda mushak ichiga) yuboriladi. Ular asosan bepushtlikni davolashda, ayniqsa ekstrakorporal urug‘lantirish (EKU) usulida tuxumdonlar o‘sishini hamda ulardagi follikulalar yetilishini rag‘batlantirish uchun qo‘llanadi.

LG o‘rniga ko‘pincha homilador ayollar siydigidan olinadigan arzonroq xorionik gonadotropin qo‘llanadi. U xuddi shu retseptorlarga bog‘lanadi va organizmdan yarim chiqarilish davri uzoqroq bo‘lishi bilan farqlanadi.

• OMIM 152780, Lyuteinlashtiruvchi gormon, beta-polipeptid; LHB
• OMIM 152790, LG retseptori; LHCGR
• Gonadotropinlar: lyuteinlashtiruvchi va follikulostimullovchi gormonlar
• Ovulyatsiyani bashorat qilish test to‘plami haqida ma’lumot