Android operatsion tizimi

Android
Изображение логотипа
Логотип Android 17 — последней версии ОС
Logotip: Android 17 — operatsion tizimning eng so‘nggi versiyasi
Ishlab chiquvchi Google
Birinchi chiqarilgan sana 23-sentabr 2008
Eng so‘nggi versiya Android 17 (17 2026-yil iyun; 4 oy oldin (2026-06-17))
Paket menejerlari .APK (asosan Google Play orqali; APK fayllarini qurilmaning o‘zidan yoki quyidagi muqobil manbalardan ham o‘rnatish mumkin: Huawei AppGallery, F-Droid, Amazon Appstore, Samsung Galaxy Store, GetApps, RuStore va boshqalar), Android App Bundle
Qo‘llab-quvvatlanadigan tillar rus tili, ingliz tili, ispan tili, fransuz tili, xitoy tili va yana 100 dan ortiq til
Qo‘llab-quvvatlanadigan platformalar 64 bitli: ARM, MIPS, x86, x86-64; 32 bitli arxitekturalarni qo‘llab-quvvatlash Android 14 dan boshlab to‘xtatilgan
Yadro turi Linux yadrosi (5.8 versiyasidan boshlab maxsus tuzatishlar talab etilmaydi)
Interfeys Material Design
Litsenziya Apache License 2.0 va GNU GPL 2
Holati qo‘llab-quvvatlanadi
Dastlabki kod repozitoriysi android.googlesource.com
android-review.googlesource.com/…
Veb-sayt android.com (inglizcha)
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar

Android ([ˈandrɔɪd]; yunoncha ἀνήρ, qaratqich kelishigida ἀνδρός — inson, erkak + -oid qo‘shimchasi — «odamsimon robot»; «Android») — operatsion tizim bo‘lib, smartfonlar, planshetlar, elektron kitoblar, raqamli pleyerlar, qo‘l soatlari, fitnes-bilaguzuklar, o‘yin konsollari, noutbuklar, netbuklar, smartbuklar, Google Glass ko‘zoynaklari, televizorlar, proyektorlar, o‘rnatilgan tizimlar, nazorat-kassa uskunalari, ma’lumot yig‘ish terminallari va boshqa qurilmalar uchun mo‘ljallangan (2015-yilda avtomobil ko‘ngilochar tizimlari va maishiy robotlar).

ham qo‘llab-quvvatlana boshlandi). Dastlab tizimni keyinchalik Google sotib olgan Android, Inc. kompaniyasi ishlab chiqqan. U Linux yadrosi va Java virtual mashinasining Google kompaniyasi yaratgan o‘ziga xos talqiniga asoslangan. Keyinchalik Google Open Handset Alliance alyansini tuzish tashabbusi bilan chiqdi. Bu alyans platformani qo‘llab-quvvatlash va yanada rivojlantirish bilan shug‘ullanadi.

Android Java ilovalarini ishga tushirish imkonini beradi; bu ilovalar qurilmani Google yaratgan kutubxonalar orqali boshqaradi. Android Native Development Kit moslashtirib ko‘chirishga imkon beradi: bunda dasturlarning kutubxonalari va tarkibiy qismlari C dasturlash tili va boshqa tillarda yozilgan bo‘ladi..

86 foiz smartfonda (2014-yilning ikkinchi choragida butun dunyoda sotilganlar orasida) Android operatsion tizimi o‘rnatilgan edi. 2017-yil may oyida dasturchilar konferensiyasida Google Android mavjud bo‘lgan davr mobaynida 2 milliard dan ortiq Android qurilmalari faollashtirilganini e’lon qildi. StatCounter platformasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2024-yil noyabr holatida Android’ning dunyo smartfon foydalanuvchilari bozoridagi ulushi 72 foizni tashkil etgan.

Tarixi

Google sotib olishidan oldin Android Inc. o‘z operatsion tizimini raqamli kameralarga o‘rnatib, ularni kompyuterlarga ulash uchun ishlatishni rejalashtirgan.

Android Inc. 2003-yil oktabrda Kaliforniya shtatining Palo-Alto shahrida Endi Rubin (asoschi), Rich Mayner[inglizcha] (hammuassis), Nik Sirs va Kris Uayt tomonidan tashkil etilgan. Rubin Android loyihasini «o‘z egasining joylashuvi va qiziqishlaridan yaxshiroq xabardor bo‘ladigan aqlliroq mobil qurilmalarni yaratishda ulkan salohiyatga ega» deb ta’riflagan. Kompaniya dastlab raqamli kameralar uchun ilg‘or operatsion tizim ishlab chiqmoqchi bo‘lgan va 2004-yil aprelda investorlarga aynan shu g‘oyani taklif etgan. Keyin kompaniya kamera bozori o‘z maqsadlariga erishish uchun yetarlicha katta emas deb hisoblagan va besh oy o‘tib Android’ni Symbian va Microsoft Windows Mobile.

bilan raqobatlashadigan mobil telefonlar operatsion tizimi sifatida taqdim etgan. Dastlabki davrda Rubin investorlarni jalb qilishda qiyinchiliklarga duch kelgan va Android jamoasini ofisdan chiqarib yuborish xavfi tug‘ilgan. Stiv Perlman, Rubinning yaqin do‘sti, unga konvertda 10 000 dollar naqd pul olib kelgan va ko‘p o‘tmay boshlang‘ich moliyalashtirish uchun miqdori oshkor qilinmagan mablag‘ni o‘tkazgan. Perlman kompaniyadagi ulushdan voz kechib, shunday degan: «Men bunga ishonganim va Endiga yordam bermoqchi bo‘lganim uchun shunday qildim».

2005-yilda Rubin Samsung va HTC bilan kelishuvlar tuzishga uringan.

Android, Inc. kompaniyasining sotib olinishi va platformaning ochilishi

Sooner — birinchi Android smartfonining prototipi

Google 2005-yil iyul oyida Android Inc. kompaniyasini 50 million dollarga sotib olgach, Linux yadrosiga asoslangan mobil operatsion tizimni ishlab chiqishga kirishdi. Maqsad uni keyinchalik telefon ishlab chiqaruvchilar va uyali aloqa operatorlariga taklif etish edi. Android Inc. kompaniyasining asosiy xodimlari, jumladan Rubin, Mayner, Sirs va Uayt ham sotib olish jarayonida Google’ga qo‘shildi. Keyinchalik Android nomini olgan tizimning dastlabki ishlanmalari «Sooner» kod nomli qurilma prototipiga mo‘ljallangan edi. U BlackBerry ga o‘xshash, kichik sensorli bo‘lmagan ekran, QWERTY klaviatura va navigatsiya tugmalariga ega qurilma edi. iPhone 9-yanvar 2007-yilda taqdim etilgach, mobil operatsion tizimni ishlab chiquvchilar e’tiborini «Dream» kod nomli sensorli ekran prototipiga qaratishdi.

5-noyabr 2007-yilda kompaniya rasman Open Handset Alliance (OHA) tashkil etilganini e’lon qilib, Android ochiq mobil platformasini taqdim etdi. 12-noyabr 2007-yilda esa alyans ishlab chiquvchilar uchun Android «Early Look» SDK to‘plamining birinchi versiyasini (m3-rc20a yig‘ilmasi) va emulyatorini taqdim etdi.

Versiyalar nomlanishi

Kod nomi har bir versiyaning Android operatsion tizimidagi nomi ilgari biror shirinlik nomidan olingan (1.5 dan 9 gacha versiyalar). Versiyalar ketma-ketligida nomlarning birinchi harflari lotin alifbosi tartibiga mos keladi: 1.5 Cupcake («keks»), 1.6 Donut («ponchik»), 2.0/2.1 Eclair («ekler»), 2.2 Froyo («muzlatilgan yogurt» desertining nomi — inglizcha frozen yogurt), 2.3 Gingerbread («zanjabilli pryanik»), 3.0 Honeycomb («asalari uyasi kataklari»), 4.0 Ice Cream Sandwich («vafli orasidagi muzqaymoq», to‘rtburchak briket shaklida), 4.1/4.2/4.3 Jelly Bean («jeleli konfetlar» — konfet turi), 4.4 KitKat (shu nomli brend shokolad batonchalari sharafiga), 5.0/5.1 Lollipop («so‘riladigan konfet tayoqchada»), 6.0 Marshmallow («marshmellou»), 7.0/7.1 Nougat («nuga»), 8.0/8.1 Oreo («pechenye «Oreo»), 9.0 Pie («pirog»).

1.0 versiyasi, birinchi qurilma

HTC Dream yoki T-Mobile G1 — Android o‘rnatilgan birinchi qurilma (2008-yil)

23-sentabr 2008-yilda operatsion tizimning 1.0 versiyasi rasman chiqarildi (bundan avval emulyator ko‘rinishida norasmiy 0.5, 0.6 va 0.9 versiyalari mavjud edi). Shu bilan birga SDK 1.0, Release 1 nomli birinchi to‘liq dasturchilar to‘plami ham taqdim etildi. 2008-yil oktabrga kelib 1.0 versiyasi haqiqiy T-Mobile G1 (HTC Dream deb ham tanilgan) qurilmasida ishga tushdi. Platformaning birinchi versiyasi chiqqanidan buyon tizim bir necha bor yangilandi. Bunday yangilanishlar odatda aniqlangan xatolarni tuzatish va tizimga yangi imkoniyatlar qo‘shishga qaratiladi.

2009-yilda platformaning to‘rtta yangilanishi taqdim etildi. Fevralda turli xatolar tuzatilgan 1.1 versiyasi chiqdi. Aprel va sentabrda mos ravishda 1.5 «Cupcake» («keks») va 1.6 «Donut» («ponchik») yangilanishlari e’lon qilindi. «Cupcake» yangilanishida muhim o‘zgarishlar paydo bo‘ldi: virtual klaviatura, videoni ijro etish va yozib olish, brauzer va boshqa imkoniyatlar. «Donut» versiyasida ekran o‘lchamlari va piksel zichligining turli qiymatlari hamda CDMA tarmoqlari ilk bor qo‘llab-quvvatlandi. O‘sha yilning oktabrida Android 2.0 «Eclair» («ekler») chiqarildi. Unda bir nechta Google hisobini ishlatish, brauzerda HTML5 tilini qo‘llab-quvvatlash va boshqa yangiliklar mavjud edi. «Eclair»ning keyingi kichik (2) yangilanishidan so‘ng esa jonli fon rasmlari qo‘shildi va bloklash ekrani o‘zgartirildi.

Dastlabki versiyalar

2010-yil o‘rtalarida Google Android 2.2 «Froyo» («muzlatilgan yogurt»), 2010-yil oxirida esa Android 2.3 «Gingerbread» («zanjabilli pryanik») versiyalarini taqdim etdi. «Froyo» yangilanishidan keyin smartfondan Wi-Fi ulanish nuqtasi sifatida foydalanish, uni raqamli yoki harf-raqamli parol bilan an’anaviy tarzda bloklash mumkin bo‘ldi. «Gingerbread» yangilanishi esa nusxalash va joylashtirish funksiyasini to‘laroq boshqarish, energiya sarfi va ilovalar ustidan nazoratni yaxshilash, qurilmadagi bir nechta kamerani qo‘llab-quvvatlash va boshqa imkoniyatlarni olib keldi.

22-fevral 2011-yilda internet-planshetlar uchun mo‘ljallangan Android 3.0 «Honeycomb» («asalari uyasi kataklari») platformasi rasman namoyish etildi. Google bu versiyaning dastlabki kodini ochiqlamadi, chunki uning mo‘ljallanmagan smartfonlarga moslashtirilishidan xavotirda edi.

Planshet va smartfon platformalarining birlashtirilishi

Android 4.0 «Ice Cream Sandwich» («muzqaymoqli sendvich»), 19-oktabr 2011-yilda chiqarilgan, planshetlar va smartfonlar uchun birdek mo‘ljallangan birinchi universal platforma bo‘ldi. Yangilanish bilan Android 4.4.4 KitKat gacha qo‘llangan yangi «Holo» interfeysi ham taqdim etildi.

2012-yil iyunida 4.1 raqamli «Jelly Bean» («jeleli konfet») yangilanishi chiqdi. O‘sha yilning oktabr oxiridagi kichik yangilanishdan keyin uning raqami 4.2, 4.3 ga esa 2013-yil iyuldagi yangilanishdan keyin bo‘ldi.

31-oktabr 2013-yilda Google operatsion tizimning navbatdagi Android 4.4 versiyasini taqdim etdi. U ishlab chiqaruvchi KitKat shokolad batonchasi nomini ishlatish bo‘yicha Nestlé kompaniyasi bilan kelishuvga asosan «KitKat» deb ataldi. KitKat dastlab Nexus 5 qurilmasida paydo bo‘ldi. Android’ning ushbu versiyasi kengroq turdagi qurilmalar, jumladan 512 MB operativ xotira va tavsiya etilgan minimal 800x480 piksel ekran o‘lchamiga ega qurilmalarda ishlash uchun optimallashtirilgan. Shuningdek, dasturchi sozlamalarida sinov funksiyasi sifatida ART.

virtual mashinasi mavjud bo‘ldi. 25-iyun 2014-yilda Google Android L versiyasini dasturchilar, Nexus smartfonlari foydalanuvchilari va ayrim boshqa smartfonlar uchun taqdim etdi.

Yangi dizayn, virtual mashina va dasturlash muhiti

15-oktabr 2014-yilda Android 5.0 Lollipop («tayoqchadagi konfet») rasman e’lon qilindi. Tizimdagi asosiy yangiliklar yangi Material Design dizayni va ART virtual mashinasiga to‘liq o‘tish edi. Bundan tashqari, Android qurilmasiga parol yoki grafik kalit o‘rnatilgan bo‘lsa va yaqinida uning egasining Android Wear soati tursa, qurilma avtomatik ochilishi mumkin bo‘ldi.

9-dekabr 2014-yilda Google Eclipse (adt-bundle) asosidagi rasmiy dasturlash muhitini Android Studio.

bilan almashtirdi. 2015-yilda taqiladigan qurilmalar uchun Android Wear (keyinchalik Wear OS) operatsion tizimi e’lon qilindi. Shuningdek, Google I/O anjumanida Android Auto (avtomobillar uchun) va Android TV (televizorlar uchun) namoyish etildi. Shu tariqa Android faqat mobil qurilmalar operatsion tizimi bo‘lib qolmadi.

Foydalanuvchi tajribasini yaxshilash

29-may 2015-yilda Google Android M versiyasini taqdim etdi. Google ta’kidlashicha, yangi operatsion tizimning asosiy maqsadi smartfondan foydalanish tajribasini yaxshilash, qurilma bilan ishlashni yanada intuitiv va qulay qilish edi. 17-avgust 2015-yilda ushbu versiya Android 6.0 Marshmallow.

deb nomlanishi rasman ma’lum bo‘ldi. 2016-yil martda Android N ning birinchi dastlabki sinov versiyasi taqdim etildi, 1-  iyulda esa Google ushbu versiyaning rasmiy nomini e’lon qildi: Android 7.0 Nougat. Operatsion tizimning yakuniy versiyasi 22-avgust 2016-yildan tarqatila boshlandi. Kompaniya asosiy yangiliklar sifatida shaxsiylashtirish, unumdorlik, quvvat boshqaruvi, grafika va virtual reallik hamda xavfsizlikni ko‘rsatdi. Google qo‘llab-quvvatlagan qurilmalar: Huawei Nexus 6P, LG Nexus 5X, Motorola Nexus 6, HTC Nexus 9, ASUS Nexus Player, Google Pixel C va General Mobile 4G[manba 212 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Yil oxirida, 5-dekabrda, Android 7.1 Nougat yangilanishi taqdim etildi.

2017-yil martda dasturchilar uchun Android O namoyish etildi. Foydalanuvchilar uchun versiya 21- avgust 2017-yilda  8.0 Oreo nomi bilan chiqarildi. Ishlab chiquvchilarga ko‘ra, operatsion tizim Nougat’ga nisbatan ikki baravar tezroq ishlaydi va batareya quvvatini tejamliroq sarflaydi. 5-dekabr 2017-yilda Android 8.1 Oreo barqaror yig‘ilmasi, shuningdek, Android Go.

chiqarildi. 7-mart 2018-yilda Google Android P DP1 ni taqdim etdi, birinchi beta-versiya esa 8-may 2018-yilda chiqdi. Pixel 3 va 3 XL dan tashqari, beta-versiya Sony Xperia XZ2, Nokia 7 Plus, Xiaomi Mi MIX 2s, Vivo X21, Oppo R15 Pro, Essential Phone va OnePlus 6 qurilmalariga ham taqdim etildi. Android 9 Pie yakuniy versiyasi 6-avgust 2018-yildan tarqatila boshlandi.

Shirinlik nomlaridan voz kechilishi

13-mart 2019-yilda Google Android Q Beta 1 operatsion tizimining ochiq beta-sinovini boshladi. U barcha avlod Pixel smartfonlari uchun taqdim etildi. Kompaniya jami 6 ta beta-versiya chiqarishni rejalashtirgan edi. 3-aprel 2019-yilda Android Q Beta 2 chiqarildi; Pixel smartfonlari uchun tasvirlardan tashqari, u GSI tasvirlari ko‘rinishida ham taqdim etildi. Ular yordamida Project Treble qo‘llab-quvvatlanadigan istalgan qurilma dasturchilari operatsion tizimning shu versiyasini o‘rganish va ilovalarini sinash uchun o‘rnata oladi. Google, shuningdek, iPhone X dagiga o‘xshash imo-ishoralarni, ilovaga kirmasdan turib qalqib chiquvchi oynalarda messenjer xabarlariga javob berishni, bildirishnomalar panelida media ijrosini boshqarishni va yangi ovoz balandligi boshqaruvini sinay boshladi.

22-avgust 2019-yilda Android Q faqat «Android 10» nomi ostida, kod nomisiz tarqatilishi e’lon qilindi. Google Android versiyalariga shirinlik nomlarini berish amaliyotini to‘xtatdi. Bunga ayrim shirinliklar butun dunyoda tanilmagani yoki ularning nomini ayrim tillarda talaffuz qilish qiyinligi sababli bunday nomlar xalqaro versiyalar uchun mos emasligi asos qilib ko‘rsatildi.

3-sentabr 2019-yilda Google Android 10 ning barqaror versiyasini Pixel oilasidagi smartfonlar uchun chiqardi.

19-fevral 2020-yilda Google Android 11 ning dasturchilar uchun dastlabki (Developer Preview) versiyasini Pixel oilasidagi smartfonlarga (1-avlod Pixel’dan tashqari) taqdim etdi. Android 11 ning barqaror versiyasi 8-sentabr 2020-yilda chiqdi. Kompaniya ma’lumotiga ko‘ra, yangi versiya operatsion tizimning xavfsizligi, maxfiyligi, unumdorligi va batareyadan ishlash vaqtini yaxshilashi kerak edi.

18-fevral 2021-yilda Google Android 12 Developer Preview ni Pixel 3 va undan yangi qurilmalar uchun chiqardi. Android 12 ning barqaror versiyasi 4-oktabr 2021-yilda chiqarildi. Dizayn Material You ga almashtirildi. 7-mart 2022-yilda Android 12.1 versiyasi Android 12L kod nomi bilan chiqdi.

10-fevral 2022-yilda Google Android 13 Developer Preview 1 ni Pixel 4 va undan yangi qurilmalar uchun chiqardi. Android 13 ga tiramisu deserti sharafiga ichki Tiramisu kod nomi berildi. Android 13 ning barqaror versiyasi 15-avgust 2022-yilda chiqdi.

8-fevral 2023-yilda Google Android 14 Developer Preview ni chiqardi. Android 14 ga ichki Upside Down Cake kod nomi berildi. Android 14 ning barqaror versiyasi 4-oktabr 2023-yilda chiqdi.

16-fevral 2024-yilda Google Android 15 ning birinchi sinov versiyasini Pixel 6, Pixel 6 Pro, Pixel 6a, Pixel 7, Pixel 7 Pro, Pixel 7a, Pixel Tablet, Pixel Fold, Pixel 8 va Pixel 8 Pro uchun taqdim etdi. Android 15 ga ichki «shirinlik» nomi Vanilla Ice Cream («vanilli muzqaymoq») berildi. Android’ning yangi versiyasi I/O 2024 anjumanida, may oyida namoyish etildi.

Android 15 beta-versiyasi 2024-yil mayda taqdim etildi. Android 15 yakuniy versiyasi 3-sentabr 2024-yilda chiqdi.

10-iyun 2025-yilda Google kompaniyasi Android 16.

ning yakuniy versiyasini chiqardi. 17-iyun 2026-yilda Google kompaniyasi Android 17[ ning yakuniy versiyasini chiqardi. Manba 150 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Qo‘llanilishi

Android 1.5 operatsion tizimining emulyatordagi ish stoli

Google va ko‘plab boshqa ishlab chiquvchilarning smartfonlari

Android boshqaruvida ishlagan birinchi qurilma HTC tomonidan ishlab chiqilgan HTC Dream smartfoni bo‘ldi (uyali aloqa operatori T-Mobile uni T-Mobile G1 nomi bilan rasman sotuvga chiqargan). Qurilma 23-sentabr 2008-yilda taqdim etildi. Ko‘p o‘tmay, boshqa smartfon ishlab chiqaruvchilari ham Android asosidagi qurilmalar chiqarish niyatini e’lon qila boshladilar. Rossiyada 2009-yil iyulda sotuvga chiqarilgan ilk Android smartfoni Highscreen PP5420 bo‘ldi. Planshetlarga mo‘ljallangan Android’ning uchinchi versiyasi (Honeycomb) paydo bo‘lgach, tobora ko‘proq ishlab chiqaruvchilar ushbu platformadagi planshetlarini e’lon qila boshladi. Google turli kompaniyalar bilan hamkorlikda «Google Nexus» turkumidagi o‘z qurilmalarini ham ishlab chiqardi. Aynan shu qurilmalar yangi versiya yangilanishlarini birinchi bo‘lib olgan. 2016-yildan boshlab Nexus smartfonlari turkumi Google’ning o‘zi ishlab chiqaradigan «Google Pixel».

» qurilmalari bilan almashtirildi. Fotohoshiya, soat, fotokamera

Android operatsion tizimi smartfon va planshetlardan tashqari boshqa qurilmalarga ham o‘rnatiladi. Masalan, 2009-yil oxirida Android’da ishlaydigan birinchi raqamli fotohoshiya sotuvga chiqdi. 2011-yil iyunida Italiyaning Blue Sky kompaniyasi Android’da ishlaydigan aqlli i’m Watch qo‘l soatini e’lon qildi. 2012-yil avgustda Nikon dunyodagi Android’da ishlaydigan birinchi fotokamerani taqdim etdi. «Google Nexus» turkumiga smartfon va planshetlardan tashqari, Android’da ishlaydigan Nexus Q mediapleyeri hamda Nexus Player ham kiradi.

Boshqa operatsion tizimlar uchun yaratilgan smartfonlar

Bundan tashqari, ishqibozlar Android’ni bir qator mashhur qurilmalarga, jumladan Windows Mobile asosidagi HTC Touch Dual va HTC TyTN II smartfonlariga moslashtirib ko‘chirishgan; ularda Android emulyatsiya rejimida ishga tushirilgan. Shuningdek, internet-planshetlar, ya’ni Maemo, — bilan ishlovchi Nokia N810 va Nokia N900 (Nitdroid porti), Nokia N9 smartfonlari (MeeGo platformasida) hamda HTC HD2 smartfoni (Windows Mobile operatsion tizimida) uchun to‘liq moslashtirilgan talqinlari ham yaratilgan. Ushbu qurilmada Android’ni microSD kartasidan ham, ichki NAND xotirasidan ham ishga tushirish mumkin. Bunda o‘rnatilgan tizimning imkoniyatlari deyarli hech narsa bilan cheklanmaydi. Bundan tashqari, Openiboot deb nomlangan maxsus dastur yordamida Android’ni ayrim Apple qurilmalariga — iPhone, iPod Touch va iPad’ga — muvaffaqiyatli o‘rnatish tajribasi ham mavjud. Openiboot bu qurilmalarda turli operatsion tizimlarni, jumladan Android’ni yuklashga mo‘ljallangan. Boshqa bir operatsion tizimga asoslangan qurilmalar uchun imkoniyatlari cheklangan proshivkalar ham chiqarilgan: Bada. Koolu kompaniyasi Android’ni Neo FreeRunner ga moslashtirish bilan cheklanmay, Google mobil platformasi oldindan o‘rnatilgan ushbu smartfonlarni sotish asosida biznes ham yuritgan. Koolu tomonidan Neo FreeRunner uchun Android portining birinchi rasmiy, ommaga ochiq beta-versiyasi 2008-yil dekabrda chiqarilgan. Android x86.

arxitekturasiga ham moslashtirilgan. Qurilmalar umumiy soni

2012-yil oktabrda kompaniya bosh direktori Larri Peyj Android asosidagi 500 milliondan ortiq smartfon va planshet faollashtirilganini, har kuni yana 1,3 million qurilma ishga tushirilayotganini ma’lum qildi. 2013-yil sentabr boshida dunyo bo‘ylab bir milliarddan ortiq Android qurilmalari faollashtirilgani e’lon qilindi. 29-sentabr 2015-yilda Google bosh direktori Sundar Pichai Android qurilmalaridan foydalanuvchilar soni 1,4 milliard dan oshganini ta’kidladi. 2017-yil mayida kompaniya 2 milliard Android qurilmasi faollashtirilganini xabar qildi. 2021-yil mayiga kelib qurilmalar soni 3 milliarddan oshdi.

Dasturiy ta’minot

Standartlar va formatlar

Android operatsion tizimi uchun ilovalar Dalvik virtual mashinasi uchun maxsus bayt-kodda yozilgan dasturlardir. Ular uchun .APK o‘rnatish paketi formati yaratilgan. Ilovalar yaratish uchun ko‘plab kutubxonalar mavjud: Bionic (glibc bilan mos kelmaydigan standart funksiyalar kutubxonasi); PacketVideo OpenCORE asosidagi multimedia kutubxonalari (ular MPEG-4, H.264, MP3, AAC, AMR, JPEG va PNG kabi formatlarni qo‘llab-quvvatlaydi); SGL (ikki o‘lchamli grafika); dvijogi); OpenGL ES 1.0 ES 2.0 (uch o‘lchamli grafika dvijogi); Surface Manager (ilovalarga 2D/ va 3D); grafikadan foydalanish imkonini beradi); WebKit (veb-brauzer uchun tayyor dvijok; HTML, va JavaScript); ni qayta ishlaydi); FreeType (shriftlarni); qayta ishlash dvijogi); SQLite (barcha ilovalar foydalanishi mumkin bo‘lgan yengil ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi); SSL (tarmoq orqali ma’lumotlarni xavfsiz uzatish protokoli). Oddiy Linux ilovalaridan farqli ravishda, Android ilovalari qo‘shimcha qoidalarga bo‘ysunadi: Content Providers — ilovalar o‘rtasida ma’lumot almashish; Resource Manager — XML, PNG, JPEG kabi fayl resurslariga kirish; Notification Manager — holat satridan foydalanish; Activity Manager — faol ilovalarni boshqarish.

Android 4.4 da Dalvik virtual mashinasini ART (Android Runtime) bilan almashtirish imkoniyati paydo bo‘ldi. ART ilovalarni tezroq yuklaydi. Xotirani optimallashtirish mexanizmi ham takomillashtirildi.

Android 5 da Material Design konsepsiyasiga asoslangan dizayn qayta ishlangan, Project Volta energiya tejash rejimi qo‘shilgan, virtual mashinani tanlash imkoniyati olib tashlanib, Dalvik o‘rniga ART ishlatila boshlangan.

Android 6 da energiyani oqilona boshqaruvchi Doze rejimi va uzoq vaqt foydalanilmagan ilovalarning internetga chiqishi hamda fonda ishlashini cheklovchi App Standby paydo bo‘lgan.

Android 7 da Vulkan.

qo‘llab-quvvatlana boshlandi. Ochiqmi yoki yopiq operatsion tizimmi?

Android ochiq kodli loyihasining dasturiy qatlamlari

Android dastlabki kodi Google qo‘llab-quvvatlaydigan Android Open Source Project (AOSP) loyihasi saytida mavjud. AOSP’dagi kod Nexus smartfonlarida, shuningdek, Android One smartfonlari turkumida ishlatiladi; bular boshqa kompaniyalar ishlab chiqargan, ammo Google marketing jihatidan qo‘llab-quvvatlaydigan modellardir.

AOSP’dagi kod qurilma ishlab chiqaruvchilari (OEM) tomonidan o‘z modellarida qo‘llanadigan muayyan apparat yechimlariga moslash uchun qayta ishlanadi. Google’ning dastlabki kodi buning uchun zarur barcha drayverlarni o‘z ichiga olmaydi. Shu sababli amalda sotilayotgan Android qurilmalarida ochiq va yopiq kodli dasturiy ta’minot aralash holda bo‘ladi. Masalan, Google’ning mulkiy xizmatlari[inglizcha] (Play Market, Services, Maps, Chrome) aksariyat smartfonlar bilan birga yetkaziladi va yopiq dasturiy ta’minot toifasiga kiradi.[Manba 2206 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Dasturchilar vositalari

Google Software Development Kit (dasturiy ta’minot ishlab chiqish to‘plami) vositalarini bepul yuklab olish uchun taqdim etadi. U x86 arxitekturasidagi, Linux, macOS (10.4.8 yoki undan yangi), Windows XP, Windows Vista va Windows 7 tizimlarida ishlaydigan kompyuterlar uchun mo‘ljallangan. Dasturlash uchun JDK 5 yoki undan yangi versiya talab qilinadi.

Android ilovalarini Java tilida (Java 1.5 dan past bo‘lmagan versiyada) ishlab chiqish mumkin. Eclipse uchun Android Development Tools (ADT) plagini mavjud bo‘lib, u Eclipse’ning 3.3—3.7 versiyalariga mo‘ljallangan. Shuningdek, IntelliJ IDEA uchun Android ilovalarini yaratishni osonlashtiradigan plagin, NetBeans IDE muhiti uchun esa NetBeans 7.0 dan boshlab tajribaviy hisoblanmaydigan, ammo hozircha rasmiy maqomga ega bo‘lmagan plagin mavjud. Bundan tashqari, Eclipse asosida yaratilgan, Google SDK bilan bevosita ishlash imkonini beradigan Motodev Studio for Android majmuaviy dasturlash muhiti ham bor.

2009-yilda ADT ga qo‘shimcha ravishda Android Native Development Kit (NDK) e’lon qilindi. Ushbu vositalar va kutubxonalar to‘plami ilovaning bir qismini C/C++ tillarida yozish imkonini beradi. NDK dan, ayniqsa, ishlash tezligi muhim bo‘lgan kod qismlarini yaratishda foydalanish tavsiya etiladi.

2013-yilda Google IntelliJ IDEA asosida yaratilgan yangi Android Studio dasturlash muhitini taqdim etdi. IntelliJ IDEA JetBrains.

kompaniyasiga tegishli. Google Android’ning dastlabki versiyalaridagi yuklash ekranlari

2013-yilda Embarcadero RAD Studio — XE5 chiqarildi. U Android platformasi uchun mahalliy (nativ) ilovalar yaratish imkonini beradi. Android ilovasini yaratish uchun Android qurilmasidan boshqa qo‘shimcha qurilma talab etilmaydi (aslida emulyatorning o‘zi bilan ham ishlash mumkin).

Android Developer Challenge tanlovi

Dasturchilarni rag‘batlantirish maqsadida Google 2007-yil noyabrda 5 million dollarlik mukofot jamg‘armasiga ega Android Developer Challenge tanlovini e’lon qildi. Ishtirokchilarga ijtimoiy tarmoqlar, turli ma’lumotlar bilan ishlash, o‘yinlar va boshqa istalgan yo‘nalishda ilova yaratish taklif etildi. ADC tanlovi tadbirlari 2008-yilda o‘tkazilib, 50 nafar finalchiga katta miqdordagi pul mukofotlari (25—275 ming dollar).

) topshirilishi bilan yakunlandi. 27-may 2009-yilda ADC2 tanlovi 2 million dollar mukofot jamg‘armasiga (bosh mukofot — 250 ming dollar) ega yangi tanlov e’lon qilindi. Tanlov uchun ilovalar 24-avgustdan 31-avgustgacha 2009-yilda qabul qilindi. 24-sentabrdan 6-oktabrgacha ADC2 tanlovining birinchi bosqichida foydalanuvchilar ovoz berib, ikkinchi bosqichda qatnashadigan ilovalarni saralashdi. 5-noyabrda ikkinchi bosqichga o‘tgan 200 ta eng yaxshi ilova ro‘yxati (har biridagi 20 tadan bo‘lgan 10 ta toifada) e’lon qilindi va ular uchun foydalanuvchilar ovoz berishi boshlandi. 24-noyabrda ikkinchi bosqich ovoz berishi yopildi va foydalanuvchilar fikrini inobatga olgan holda eng yaxshi ilovalarni tanlaydigan maxsus ekspert-hakamlar hay’ati ish boshladi. 30-noyabrda tanlov g‘oliblari ro‘yxati e’lon qilindi.

«Google Play» ilovalar do‘koni

22-oktabr 2008-yilda Google Android operatsion tizimi uchun onlayn ilovalar do‘koni — Android Market ochilganini e’lon qildi. Kelishuvga ko‘ra, dasturchilar foydaning 70 foizini, uyali aloqa operatorlari esa 30 foizini oladi. 2009-yil fevralda AQSH va Buyuk Britaniya dasturchilari Android Market’da ilovalarini pullik tarqatish imkoniyatiga ega bo‘ldi.

Dastlab Sony Ericsson kompaniyasi Android Market onlayn ilovalar do‘konida o‘z kanalini birinchi bo‘lib ishga tushirdi. Unda kompaniya tavsiya etadigan ilovalar va o‘yinlar joylashtirilgan.

2011-yil dekabriga kelib Android Market tashkil etilganidan buyon 10 milliard ilova, 2012-yil iyunigacha esa 20 milliard ilova yuklab olingan.

2012-yil martda Google kompaniyasi «Kitoblar», «Android Market», «Musiqa» va boshqa multimedia xizmatlarini yagona Google Play xizmatiga birlashtirdi. Google Play internet-do‘koni 190 ta mamlakatda faoliyat yuritadi, unda 700 mingdan ortiq ilova bor; xizmat ishga tushganidan beri ilovalar taxminan 25 milliard marta yuklab olingan.

2017-yil mayda I/O anjumanida Google Play xizmatlarini qo‘llab-quvvatlaydigan qurilmalarni himoyalashga mo‘ljallangan Google Play Protect xizmatlari majmuasi taqdim etildi.

Dastlabki kod

22-oktabr 2008-yilda Open Handset Alliance alyansi Android platformasining dastlabki kodini ochiq kodli Android loyihasi sifatida e’lon qildi. Unga operatsion tizim, oraliq dasturiy ta’minot (middleware) va Java da yozilgan asosiy foydalanuvchi ilovalari kirdi. Android dastlabki kodining umumiy hajmi 2,1 GB ni tashkil etdi. Android dastlabki kodi uchun «afzal ko‘riladigan litsenziya» Apache litsenziyasi 2.0.

hisoblanadi. Android 3.0 «Honeycomb» chiqarilgach, Google mobil bo‘limi prezidenti Endi Rubin tizimning yangi versiyasi dastlabki kodini ochish kechiktirilishini bildirdi. Sababi, tizim kommunikatorlarda ishlashga hali yaxshi tayyor emasligi va jiddiy optimallashtirish talab etilishi edi. Bu qaror tahlilchilar tanqidiga sabab bo‘ldi. Masalan, ZDNet sharhlovchisi Kristofer Douson Google’ning bu qadamini hafsalani pir qiladigan qaror deb atadi. Biroq Google va’dasiga muvofiq, 2011-yil kuzida tizimning navbatdagi versiyasi — Android 4.0 Ice Cream Sandwich dastlabki kodini ochdi.

Oracle kompaniyasining huquq buzilishi bo‘yicha da’volari

Oracle kompaniyasi Google ni Java texnologiyasi bilan bog‘liq intellektual mulk huquqlarini buzishda ayblab, sudga da’vo kiritdi. Google ga Brown Rudnick LLP kompaniyasi yuristlari ham shunga o‘xshash da’vo bilan chiqib, dasturchilar Bionic kutubxonasi orqali GPL2 litsenziyasini buzayotganini ta’kidlashdi. Bu da’volar matbuotda turlicha munosabatlarga sabab bo‘ldi; ayrim mutaxassislar ayblovlar shoshilinch bo‘lishi mumkin, degan dastlabki xulosaga keldi.

31-may 2012-yilda sudya Uilyam Alsup Oracle’ning Google Android platformasida qo‘llayotgan va dasturchilarga Java bilan mos kod yozish imkonini beradigan 37 ta API ga nisbatan mualliflik huquqi da’volari asosli yoki asossizligi haqida qaror chiqardi. Sudya qaroriga ko‘ra, Oracle va Google o‘rtasidagi nizoning predmeti bo‘lgan API interfeyslari mualliflik huquqi bilan himoyalanmaydi: «Uslubni amalga oshirish uchun qo‘llangan aniq kod har xil bo‘lgani sababli, mualliflik huquqi to‘g‘risidagi qonunga muvofiq har kim xuddi o‘sha funksiya yoki spetsifikatsiyani, yoxud Java API da ishlatiladigan boshqa usullarni bajaruvchi o‘z kodini yozishi mumkin. Uslub deklaratsiyalari yoki sarlavha qatorlari bir xil bo‘lishi buning uchun ahamiyatsiz. G‘oya yoki funksiyani amalga oshirishning faqat bitta yo‘li mavjud bo‘lsa, undan hamma erkin foydalana oladi va hech kim bu amalga oshirish usulini monopollashtira olmaydi». Biroq Oracle yuqori instansiyaga shikoyat qilgach, dasturlash interfeyslarini mualliflik huquqi bilan himoyalashga oid talqin bekor qilinishiga erishdi va ish Apellyatsiya sudi qarori inobatga olingan holda qayta ko‘rib chiqish uchun yuborildi.

2016-yilda Oracle Google’ga qarshi da’vo miqdorini 1 milliarddan 9,3 milliard AQSH dollarigacha oshirdi. 2016-yil may oxirida hakamlar hay’ati Google foydasiga qaror chiqardi, ammo Oracle bu qaror ustidan shikoyat berishini bildirdi.

One UI

Android ochiq dastlabki kodiga asoslangan sanoqsiz operatsion tizimlar (forklar) mavjud bo‘lib, hamjamiyatda ular «Android qobiqlari» deb ataladi. Bunday mahsulotlar asosan mobil telefonlar va planshetlar ishlab chiqaruvchilari tomonidan tizimga yangi funksiyalar qo‘shish, qurilmalari ishlash sifatini yaxshilash, tizimni o‘z ehtiyojlariga moslashtirish, foydalanuvchilarning shaxsiy ma’lumotlarini (masalan, real vaqt rejimidagi harakatlanish ma’lumotlarini) yig‘adigan Google Play Services o‘rniga o‘z xizmatlarini joriy etish maqsadida ishlab chiqiladi. Bunday ma’lumot yig‘ilishi sud jarayoniga ham sabab bo‘lgan. Shuningdek, ishlab chiqaruvchilar Android’ning o‘z versiyasidan mustaqil bo‘lishi va turli Android versiyalarida bir xil imkoniyatlarni taqdim etishi mumkin bo‘lgan o‘z yangilanishlari bilan tizimni qo‘llab-quvvatlaydi. Aksariyat Android qobiqlari foydalanuvchilari uchun o‘z xavfsizlik algoritmlari ni taqdim etadi, ammo shu bilan birga Android uchun xavfsizlik tuzatishlari dan ham foydalanadi. Android qobiqlarida, boshqa aksariyat Unix’ga o‘xshash operatsion tizimlar dagi kabi, maxsus root ruxsatini olish mumkin (superfoydalanuvchi huquqlarini). Biroq bu qurilma xavfsizligiga avtomatik ravishda xavf tug‘diradi, chunki zararli dastur superfoydalanuvchi huquqini qo‘lga kiritsa, qurilmaga dasturiy jihatdan ham, jismoniy jihatdan ham jiddiy zarar yetkazishi mumkin. Tajribasiz foydalanuvchi ham qurilmaga o‘zi zarar yetkazib qo‘yishi mumkin. Shu sababli ishlab chiquvchilar o‘z qurilmalarida superfoydalanuvchi huquqlarini olish imkoniyatini o‘chirib, yuklovchini (bootloader) bloklaydi. Ulardan foydalanilgan taqdirda ishlab chiqaruvchi qurilmaning kafolatini bekor qilish va kelgusida uni qo‘llab-quvvatlashdan bosh tortish huquqiga ega. Bundan tashqari, agar ishlab chiqaruvchi ruxsat bergan bo‘lsa va qurilma yuklovchisi blokdan chiqarilsa, smartfonning xavfsizligi pasayadi: hujumchi smartfon ga operatsion tizimning o‘g‘irlikdan himoyalash mexanizmlaridan xoli o‘zgartirilgan proshivka o‘rnatishi yoki Android’ning boshqa qobig‘iga asoslangan proshivkani yozishi mumkin.

Afzalliklari

  • Ayrim sharhlovchilarning fikricha, Android bir qator jihatlarda o‘z raqobatchilaridan biri — Apple iOS dan ustun, jumladan veb-sahifalarni ko‘rish, Google va boshqa xizmatlar bilan integratsiya qilish imkoniyatlari bo‘yicha. Shuningdek, Android iOS dan farqli o‘laroq, ochiq platforma hisoblanadi va ko‘proq dasturchiga yangi funksiyalarni amalga oshirish imkonini beradi.
  • «Tekshirilmagan manbalar»dan (masalan, xotira kartasidan) dastur o‘rnatish avvaldan taqiqlangan bo‘lsa-da, bu cheklovni «Sozlamalar» ilovasidagi tegishli parametr orqali o‘chirib qo‘yish mumkin. Natijada internetga ulanmasdan va Google hisobisiz ham dastur o‘rnatish, shuningdek, Android uchun ilovalarni bepul yozib, ularni o‘z qurilmangizda sinab ko‘rish mumkin.
  • Android turli apparat platformalari, jumladan ARM, MIPS, x86.
  • uchun mavjud. Google Play’ga muqobil ilovalar do‘konlari ham bor, jumladan Amazon Appstore, Uptodown App Store, Opera Mobile Store, GetApps, Mobogenie, F-Droid, 1Mobile Market, Meizu Appstore, AppGallery, Aurora Store, Aptoide, App market, Samsung Galaxy Store, RuStore.
  • . 4.3 versiyada ko‘p foydalanuvchili rejim qo‘llab-quvvatlana boshlandi.

Tanqid

  • Sertifikatlangan Android qurilmalarida foydalanuvchini aniqlashga doir ma’lumotlarni, masalan, uning real vaqtdagi joylashuvi va harakatlanishi haqidagi axborotni kompaniya serverlariga uzatishi mumkin bo‘lgan Google xizmatlari mavjud.
  • Android 1.6 versiyasida dasturchilar Linux’ning standart kutubxonalariga tayanib, C/C++ tillarida tizim uchun o‘zining quyi darajali modullarini yozish imkonini beradigan Native Development Kit to‘plamini qo‘shgan. Biroq, masalan, C dasturlash tilining standart kutubxonasi Android platformasida Bionic nomi bilan tanilgan bo‘lib, u aslida standart emas va libc.
  • bilan to‘liq mos emas. Google Play va Google’ning boshqa xizmatlaridan foydalanish uchun mulkiy ilovalar ni ishlatish kerak; telefon ishlab chiqaruvchisi ularni qurilmaga faqat Google bilan shartnoma tuzgach o‘rnatish huquqiga ega.
  • Android raqobatchilari platformani haddan tashqari parchalanish (fragmentatsiya) muammosi sababli tanqid qilib, bu holat dasturchilar ishiga to‘sqinlik qilishini aytgan. Google esa bunday muammo yo‘qligini bildirib, ayblovlarni rad etgan.
  • Google’ning Android 3.0 Honeycomb kodini omma uchun ochiq joylashtirmaslik qarori ham tanqid qilindi. Bu kod faqat Open Handset Alliance a’zolariga yoki shartnoma imzolangandan keyin alohida so‘rov asosida berilgan. Google bu qarorni platforma hali tayyor emasligi va uning sifatsiz moslashtirilishining oldini olish zarurati bilan izohlagan. Richard Stollman shunday degan: «Hammasi oddiy va tushunarli: Linux yadrosi dan tashqari, Android 3 erkin bo‘lmagan dasturiy ta’minotdir» va «bugungi Android telefonlari Apple yoki Windows smartfonlaridek yomon bo‘lmasa-da, ular sizning erkinligingizni hurmat qiladi, deb bo‘lmaydi». Hozir Google Android’ning 13-versiyasigacha bo‘lgan barcha versiyalari dastlabki kodlarini ochgan, shuningdek, GPL talablariga muvofiq o‘zgarishlarning barchasini Linux loyihasiga taqdim etgan.
  • Lookout Security Mobile ma’lumotlariga ko‘ra, 2011-yilda Android smartfonlari foydalanuvchilaridan qariyb bir million AQSH dollari o‘g‘irlangan (masalan, telefon egasining xabarisiz SMS yuborish orqali).
  • Android (iOS kabi) internetdan fayllarni yuklab olish uchun HTML da ishlatiladigan download atributini qo‘llab-quvvatlamaydi.

Mukofotlar va yutuqlar

«PC Magazine» nashri Android 4.0 Ice Cream Sandwich operatsion tizimiga «Muharrirlar tanlovi» mukofotini berib, uning yangi versiyasi platformaga ko‘plab yaxshilanishlar kiritgani, jumladan smartfon va planshet tizimlari o‘rtasidagi tafovutlarni bartaraf etganini qayd etdi.

2012-yil martda «Vedomosti» gazetasi Android Rossiya planshetlar bozorida o‘zining asosiy raqobatchisi — Apple ustidan g‘alaba qozonganini xabar qildi. Tahlilchilar bunga Apple o‘z qurilmalarini namoyish etishni bir necha oyga kechiktirishi sabab bo‘lganini ta’kidladi. Shu davrda xaridorlarga Android asosidagi muqobil qurilmalar arzonroq narxda taklif etilgan.

Android 4.0 Ice Cream Sandwich 2012 User Experience Awards tanlovida eng yaxshi platforma sifatida «oltin» mukofotni oldi.

Adabiyotlar

  • Goloshchapov A. Google Android: mobil qurilmalar uchun dasturlash. — Sankt-Peterburg: BHV-Peterburg, 2010. — 448 bet — ISBN 978-5-9775-0562-8.
  • Komatineni S., Maklin D., Heshimi S. Google Android: mobil qurilmalar uchun dasturlash = Pro Android 2. — 1-nashr. — Sankt-Peterburg: Piter, 2011. — 736 bet — ISBN 978-5-459-00530-1.
  • Satiya Komatineni, Deyv Maklin. Professionallar uchun Android 4. Planshet va smartfonlar uchun ilovalar yaratish = Pro Android 4. — Moskva: Vilyams. — 880 bet — ISBN 978-5-8459-1801-7.
  • Rojers R., Lombardo D. Android. Ilovalarni ishlab chiqish. — Moskva: EKOM Pablishers, 2010. — 400 bet — ISBN 978-5-9790-0113-5.
  • Donn Felker. Android: yangi boshlovchilar uchun ilovalar ishlab chiqish = Android Application Development For Dummies. — Moskva: Dialektika, 2011. — 336 bet — ISBN 978-5-8459-1748-5.

Havolalar

Maqolalar