Kvant informatikasi — XX asr oxirida kvant mexanikasi, algoritmlar nazariyasi va axborot nazariyasi tutashuvida vujudga kelgan fan sohasi. Kvant informatikasida murakkab kvant tizimlarining dinamikasini boshqaruvchi umumiy tamoyillar va qonuniyatlar o‘rganiladi. Bunday tizimlarning modeli — kvant kompyuteri.
Kvant informatikasi kvant hisoblashlari va kvant algoritmlari, kvant kompyuterlari fizikasi, kvant kriptografiyasi hamda kvant axborot nazariyasi masalalarini qamrab oladi, shuningdek, kvant nazariyasining asoslari, xususan, o‘lchash muammosi va dekoherensiyani tavsiflash bilan bevosita bog‘liq. Kvant informatikasida o‘rganiladigan eng muhim fizik hodisalardan biri — chigallashgan kvant holatlari va ular tufayli yuzaga keladigan ko‘p zarrali tizimlar kvant fizikasining nolokal xususiyatlari.
Klassik axborot nazariyasining asosiy tushunchasi — bit, u 0 yoki 1 qiymatini qabul qiladi. Kvant axboroti kubitlarda ifodalanadi (ingl. quantum bit). Kubitlar 0 va 1 holatlarning superpozitsiyasida bo‘lishi mumkin. Bir nechta kubit chigallashgan holatda bo‘lishi mumkin (ingl. entangled).
Kvant informatikasining eng muhim amaliy qo‘llanilish yo‘nalishlari:
- kvant kriptografiyasi — bu yo‘nalish tijoriy kriptografiya tizimlari darajasigacha rivojlangan bo‘lib, axborotning maxfiy uzatilishini ta’minlashda faol qo‘llaniladi;
- chigallashgan holatlar texnologiyalari — o‘ntagacha zarra (fotonlar, elektronlar va Kuper juftlarining zaryad holatlari, elektronlar hamda atom yadrolarining spinlari) uchun chigallashgan holatlarni ishonchli hosil qilish, tekshirish (verifikatsiya) va ularning xossalarini o‘rganish; amalda ishlayotgan qurilmalarda ayrim qo‘llanilish sohalari mavjud. Kvant kompyuterining ishlaydigan dastlabki namunalari (kam kubitli — 10 kubitgacha — kvant protsessorlari) ham mavjud.
- ko‘p zarrali tizimlarni kompyuterda modellashtirish — eng kam rivojlangan yo‘nalish. U kimyoviy jarayonlarning faraziy simulyatori va murakkab tizimlarni kvant darajasida modellashtirishni, masalan, dekoherensiyani hisobga oluvchi kvant protsessorining hisoblash modelini o‘z ichiga oladi; hozircha modellashtirish kvant kompyuterining faqat klassik simulyatorlari yordamida va keng ko‘lamda parallellashtirish orqali olib borilmoqda. Shunga qaramay, ayrim jiddiy natijalar mavjud, masalan, kvant mexanikasidagi uch jism masalasi yechilgan.
Adabiyotlar
- Mario Krenn, Mehul Malik, Tomas Shaydl, Rupert Ursin, Anton Tsaylinger. Fotonlar yordamida kvant aloqasi (ingl.) // Optics in Our Time. — 2016. — B. 455–482. — doi:10.1007/978-3-319-31903-2_18. — arXiv:1701.00989.
Havolalar
- Quantiki Arxiv nusxasi (2010-yil 3-aprel), Wayback Machine — viki sahifalariga ega kvant informatikasi portali (ingl.);
- ERA-Pilot QIST WP1 — kvant axborotini qayta ishlash va uzatish bo‘yicha Yevropa yo‘l xaritasi (ingl.);
- QIIC Arxiv nusxasi (2016-yil 13-aprel), Wayback Machine — London Imperial kollejining kvant informatikasi bo‘yicha loyihasi (ingl.);
- QIP — Lids universitetining kvant axboroti guruhi. Kvant informatikasining keng ko‘lamli yo‘nalishlarini tadqiq etadi (ingl.);
- mathQI Arxiv nusxasi (2018-yil 22-yanvar), Wayback Machine — matematika va kvant informatikasi bo‘yicha tadqiqot guruhi (ingl.);
- CQIST Arxiv nusxasi (2010-yil 28-iyun), Wayback Machine — Janubiy Kaliforniya universitetidagi Kvant informatikasi va texnologiyalari markazi (ingl.);
- CQuIC Arxiv nusxasi (2021-yil 20-avgust), Wayback Machine — Kvant informatikasi va boshqaruvi markazi; tarkibiga Nyu-Meksiko universiteti va Arizona universitetining nazariy hamda eksperimental tadqiqot guruhlari kiradi (ingl.);
- CQT Arxiv nusxasi (2021-yil 20-mart), Wayback Machine — Singapur milliy universitetidagi Kvant texnologiyalari markazi (ingl.);
- CQC2T Arxiv nusxasi (2021-yil 13-avgust), Wayback Machine — Kvant hisoblashlari va kommunikatsiyalari markazi (ingl.).