Alternator va generator o‘rtasidagi farq bu yerda keltirilgan bo‘lib, ular tuzilishi, chiqish (output), samaradorligi va boshqa jihatlar bo‘yicha bir-biridan qanday farq qilishini tushuntiradi. Alternator va generator farqlari ushbu mavzu bo‘yicha har qanday shubhani bartaraf etishga yordam beradi. Quyida tushunishni osonlashtirish uchun alternator va generatorning asosiy farqlari jadval ko‘rinishida berilgan.
Farqlarni ko‘rib chiqishni boshlashdan oldin generator nima ekanini va u qanday ishlashini bilish muhim. Oddiy qilib aytganda, generatorlar ham, alternatorlar ham mexanik energiyani elektr energiyasiga aylantiradigan mexanik qurilmalardir. Ular haqida batafsilroq bilish uchun quyidagi maqolalarga o‘ting.
Alternator va generator o‘rtasidagi farq
| T/r | Farqlovchi xususiyat | Alternator | Generator |
|---|---|---|---|
| 1 | Ta’rif | Alternator — mexanik energiyani o‘zgaruvchan tok (AC) elektr energiyasiga aylantiradigan qurilma. | Generator — mexanik energiyani o‘zgaruvchan tok (AC) yoki o‘zgarmas tok (DC) elektr energiyasiga aylantiradigan mexanik qurilma. |
| 2 | Chiqish toki | Alternator doimo o‘zgaruvchan tokni hosil qiladi. | Generator o‘zgaruvchan tok yoki o‘zgarmas tokni hosil qilishi mumkin. |
| 3 | Energiya samaradorligi | Alternatorlar juda samarali hisoblanadi. | Generatorlar nisbatan kamroq samarali deb qaraladi. |
| 4 | Chiqish quvvati (output) | Alternatorlarning chiqish quvvati generatorlarga qaraganda yuqoriroq bo‘ladi. | Generatorlarning chiqish quvvati alternatorga nisbatan pastroq bo‘ladi. |
| 5 | Energiyani tejash | Alternator faqat kerakli miqdordagi energiyadan foydalanadi, shu sababli ko‘proq energiya tejaydi. | Generator ishlab chiqarilgan energiyaning barchasidan foydalanadi, shuning uchun energiya tejamkorligi pastroq bo‘ladi. |
| 6 | O‘rnatilgandan keyingi polyarizatsiya | Alternatorlarda polyarizatsiya talab qilinmaydi. | Generatorlar o‘rnatilgandan keyin polyarizatsiya qilinishi kerak. |
| 7 | Magnit maydon | Alternatorda magnit maydon stator ichida aylanadi. | Generatorda magnit maydon odatda qo‘zg‘almas (statsionar) bo‘ladi yoki mahkamlangan bo‘ladi, armatura chulg‘ami esa aylanadi. |
| 8 | Armatura harakati | Alternatorning armaturasi qo‘zg‘almas (harakatsiz) bo‘ladi. | Generatorning armaturasi aylanadi. |
| 9 | Kirish ta’minoti | Alternator kirish ta’minotini statordan oladi. | Generator kirish ta’minotini rotordan oladi. |
| 10 | RPM (daqiqadagi aylanishlar soni) oralig‘i | Alternatorlarda RPM oralig‘i keng bo‘ladi. | Generatorlarda RPM oralig‘i tor/pastroq bo‘ladi. |
| 11 | Kuchlanish hosil bo‘lishi | Alternator kuchlanishni faqat zarurat bo‘lganda hosil qiladi. | Generator kuchlanishni doimo hosil qiladi. |
| 12 | O‘lcham | Alternatorlar odatda o‘lcham jihatdan kichikroq bo‘ladi. | Generatorlar kattaroq bo‘lib, o‘rnatish uchun ko‘proq joy talab qiladi. |
| 13 | Cho‘tka (brush) samaradorligi | Alternator cho‘tkalari uzoqroq xizmat qiladi. | Generator cho‘tkalari alternatornikiga qaraganda kamroq muddat xizmat qiladi. |
| 14 | Butunlay o‘tirib qolgan akkumulyatorni zaryadlash | Alternator hech qachon butunlay o‘tirib qolgan akkumulyatorni zaryadlamaydi. | Generator butunlay o‘tirib qolgan akkumulyatorni zaryadlash uchun ishlatilishi mumkin. |
| 15 | Qo‘llanilishi | Alternatorlar asosan avtomobil sanoatida akkumulyatorni zaryadlash tizimi sifatida ishlatiladi. | Generatorlar katta miqyosda elektr energiyasi ishlab chiqarishda keng qo‘llaniladi. |
Bular alternator va generator o‘rtasidagi asosiy farqlardir. Ushbu farqlar talabalarga mavzu haqida to‘liq tasavvur hosil qilishga yordam berish uchun biroz chuqurroq bayon qilingan. Ushbu batafsil va kengaytirilgan taqqoslashlar talabalarga tegishli mavzularni mukammal o‘zlashtirishga ko‘maklashadi.
Bu taqqoslash muhandislikka qiziqqan abituriyentlarga ham ushbu tushunchalar bilan tanishib olishga yordam beradi. Shunga o‘xshash batafsil taqqoslashlar va farqlarni ko‘proq ko‘rish uchun BYJU’S saytiga kirib turing.
Ko‘p so‘raladigan savollar – FAQ
Q1
Uyurma toklar (eddy current) yo‘qotishlarini qanday kamaytirish mumkin??
Uyurma toklar yo‘qotishlarini o‘zakni qatlamlab (laminatsiya qilib) yig‘ish hamda qatlamlarni bir-biridan qog‘oz yoki lak (varnish) yordamida izolyatsiya qilish orqali kamaytirish mumkin.
Q2
Qo‘zg‘almas armatura va aylanma magnit maydon tizimining afzalliklari nimalardan iborat?
Qo‘zg‘almas armatura va aylanma magnit maydon tizimining afzalliklari quyidagilar:
- Qo‘zg‘almas armatura g‘altaklarini (chulg‘amlarini) o‘rnatish osonlashadi.
- Periferik tezlikka (chekka aylanish tezligiga) oson erishiladi.
- Ishlatiladigan slip-ringlar (sirpanma halqalar) soni ikki ta bo‘ladi.
Q3
AC generatorida qo‘zg‘almas armatura va aylanma magnit maydonning afzalliklari nimalardan iborat?
AC generatorida qo‘zg‘almas armatura va aylanma magnit maydonning uchta afzalligi quyidagilar:
- Chiqishni (outputni) qo‘zg‘almas armaturadan olish oson bo‘ladi.
- Qo‘zg‘almas armaturani yuqoriroq kuchlanishda ishlatish mumkin bo‘ladi.
- Armatura qo‘zg‘almas bo‘lganda, slip-ringlar (sirpanma halqalar) orqali rotorga past kuchlanishli qo‘zg‘atish (excitation) berish osonlashadi.
Q4
Alternatorlarni parallel ishlatishning afzalliklari nimalardan iborat?
Alternatorlarni parallel ishlatishning afzalliklari quyidagilar:
- Ishlab chiqarish joyida alternatordan biri nosoz bo‘lib qolsa, parallel ishlash iste’molchilarga ulanish uzluksiz bo‘lishini ta’minlaydi.
- Bunday alternatorlar sxemasi ishlashni samaraliroq qiladi. Shuningdek, iqtisodiy jihatdan ham foydali deb hisoblanadi.
- Zarurat tug‘ilganda qo‘shimcha alternatorlarni o‘rnatish oson bo‘ladi, chunki qolgan alternatorlar bir-biriga parallel ulangandir.
- Ushbu sxema katta quvvatga bo‘lgan ehtiyojni bir nechta alternator va ularning parallel ishlashi orqali qondirishga yordam beradi.
Q5
Generatordagi yo‘qotishlar nimalardan iborat?
Generatordagi yo‘qotishlar quyidagilar:
- Ishqalanish yo‘qotishi (friction loss)
- Havoda qarshilik/surilish yo‘qotishi (windage loss)
- Rotor mis yo‘qotishi (rotor copper loss)
- Stator mis yo‘qotishi (stator copper loss)
- Stator temir yo‘qotishi (stator iron loss)
