Allergen — bu antigen bo‘lib, unga sezgir odamlarda allergik reaksiyalarni keltirib chiqaradi. Ilmiy nuqtayi nazardan, allergen — antigen bo‘lib, u yuqori sezuvchanlikning I turiga xos reaksiyasini atopik dermatit bilan og‘rigan odamlarda E immunoglobulini (IgE) javobi orqali yuzaga keltira oladi.

Allergenlar turli manbalarda, masalan, chang kanalarining ajratmalarida, gulchangda, qazg‘oqda (uy hayvonlarinikida), asalari ona suti tarkibida. Oziq-ovqat allergiyasi oziq-ovqatga sezgirlikka qaraganda kamroq uchraydi, biroq ayrim mahsulotlar, masalan, yer yong‘oq (dukkaklilar), yong‘oqlar, dengiz mahsulotlari va mollyuskalar ko‘plab odamlarda og‘ir allergiyaga sabab bo‘ladi^{[manba 1159 kundan beri ko‘rsatilmagan]}.

AQSH Oziq-ovqat va dori vositalari sifatini nazorat qilish boshqarmasi allergiyaga sezgir aholining salmoqli qismida reaksiyaga sabab bo‘ladigan sakkiz xil oziq-ovqat mahsulotini rasman tan oladi. Bular quyidagilar: yer yong‘oq, daraxt yong‘oqlari, tuxum, sut, mollyuskalar, baliq, bug‘doy va ulardan tayyorlangan mahsulotlar, soya va undan tayyorlangan mahsulotlar, shuningdek, sulfitlar (kimyoviy moddalar bo‘lib, oziq-ovqatdagi xushbo‘ylantiruvchilar va bo‘yoqlar tarkibida tez-tez uchraydi) milliondan 10 qism yoki undan yuqori miqdorda bo‘lsa.

Boshqa mamlakatlarda aholi genetik xususiyatlarining farqlanishi va ovqatlanish odatlari turlicha bo‘lgani sababli ayrim mahsulotlar ta’siriga duch kelish darajasi har xil. Shu bois allergenlarning «rasmiy» ro‘yxati ham farq qiladi. Kanada ham AQSHda tan olingan sakkizta allergenning barchasini va quyidagilarni ham e’tirof etadi: kunjut va xantal urug‘lari. Yevropa Ittifoqi ham tarkibida glyuten bo‘lgan boshqa don mahsulotlarini, qo‘shimcha ravishda selderey va lyupinni ham allergen deb tan oladi.

Yana bir allergen — urushiol, ya’ni o‘simlik smolasi bo‘lib, uni zaharli pechak va zaharli eman ishlab chiqaradi. U teri toshmasini, ya’ni kontakt dermatitni keltirib chiqaradi. Urushiol teri hujayralarining tuzilishini shunday o‘zgartiradiki, natijada immun tizimi ularni endi organizmning bir qismi sifatida tanimaydi. Turli daraxtlar va yog‘ochdan tayyorlangan mahsulotlar, masalan, qog‘oz, karton, MDF va boshqalar ham ularga tegish yoki yog‘och qipig‘ini nafas orqali yutish oqibatida turli darajadagi allergiya belgilarini keltirib chiqarishi mumkin. Bularga, xususan, yog‘och qipig‘i ta’siri bilan bog‘liq quyidagi holatlar kiradi: astma va teri toshmasi.

Allergik reaksiya allergen bilan har qanday to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqa natijasida paydo bo‘lishi mumkin: odam o‘zi sezgir bo‘lgan oziq-ovqat yoki ichimlikni iste’mol qilishi (og‘iz orqali qabul qilish), gulchangni, atirni yoki qazg‘oqni (uy hayvonlaridan ajralganini) nafas bilan yutishi yoki tanasining bir qismi allergiya chaqiruvchi o‘simlikka yengilgina tegishi (bevosita aloqa).

Og‘ir allergiyaning boshqa keng tarqalgan sabablariga qovoqari, olov chumolisi va asalari, penitsillin hamda lateks kiradi. Allergik reaksiyaning o‘ta og‘ir shakli anafilaksiya deb ataladi. Davolash usullaridan biri — adrenalinning steril eritmasini anafilaksiya holatini boshdan kechirayotgan odamga yuborishdir. Bu organizmning allergenga haddan tashqari kuchli javobini susaytiradi va bemorni tibbiyot muassasasiga yetkazish imkonini beradi.

Kelib chiqishiga qarab allergenlar bir necha guruhga bo‘linadi:

• maishiy — uy va turar joydagi chang, bo‘r va uning suvdagi eritmasi, qayta ishlashdan olingan neft mahsulotlari;
• epidermal — jun, momiq, pat, qazg‘oq, najas, uy hayvonlarining so‘lagi (mushuklar, itlar, dengiz cho‘chqachalari, xomyaklar, qushlar, quyonlar, otlar, qo‘ylar va boshqalar), epidermis (odam terisining ustki qavati);
• hasharotlarga oid — odamlar yashaydigan joylardagi mikroskopik kanalar, suvaraklar, chaqadigan va qon so‘radigan hasharotlar, o‘rgimchaksimonlar;
• gulchangga oid — gulchang turli o‘simliklardan, ko‘pincha boshoqli o‘tlar, begona o‘tlar va daraxtlardan tarqaladi;
• oziq-ovqatga oid — deyarli har qanday oziq-ovqat mahsuloti allergen bo‘lishi mumkin. Kuchli allergenlar jumlasiga quyidagilar kiradi: sigir suti, baliq va dengiz mahsulotlari, tuxum oqi, tovuq go‘shti, qulupnay, malina, sitrus mevalar, shokolad, yong‘oqlar;
• dorilarga oid — har qanday dori vositalari, jumladan, allergiyaga qarshi preparatlar;
• zamburug‘larga oid — uy changining asosiy tarkibiy qismlaridan biri; bunda ko‘pincha mog‘or va achitqi zamburug‘lari nazarda tutiladi;
• gelmintlarga oid — askaridalar, ostritsalar qilbosh gijjalar va boshqa gelmintlarning antigenlari.

Bundan tashqari, allergenlar deb ko‘chma ma’noda allergiya paydo bo‘lishiga sabab bo‘luvchi omillar ham ataladi:

• termik — shamol, ayoz, yengil sovuq va uning turli ko‘rinishlari;
• ma’naviy-biologik — nerv zo‘riqishi, ruhiy kechinma, qo‘rquv, hayajon.

Mavsumiy allergiya belgilari, odatda, yilning muayyan davrlarida kuzatiladi. Ko‘pincha bahorda, yozda yoki kuzda, muayyan daraxtlar yoki o‘tlar gullaganda paydo bo‘ladi. Bu daraxt yoki o‘t turiga bog‘liq. Masalan, eman, qayrag‘och va zarang, qayin, olxa kabi ayrim daraxtlar bahorda, o‘tlar esa yozda gullaydi.

O‘tlarga allergiya, odatda, pollinoz bilan bog‘liq bo‘ladi, chunki ularning sabablari va belgilari o‘xshash. Belgilari orasida rinit bo‘lib, u aksirish va burun oqishini keltirib chiqaradi. Shuningdek, allergik kon’yunktivit ham uchraydi; bunda ko‘z yoshlanadi va qichishadi. Bundan tashqari, tanglayning yuqori qismi yoki tomoqning orqa tarafida qitiqlanish sezilishi mumkin.

Mavsumga qarab belgilar yanada og‘ir bo‘lishi mumkin: yo‘tal, xirillash va ta’sirchanlik kuzatiladi. Ba’zi odamlarda hatto depressiya paydo bo‘ladi, ishtaha yo‘qoladi yoki uyqu buziladi. Shuningdek, burun bo‘shliqlari va qo‘shimcha sinuslarning bitishi tufayli ayrim kishilarda bosh og‘rig‘i yuzaga keladi.

Agar ota-onaning ikkalasida ham ilgari allergiya bo‘lgan bo‘lsa, ularning farzandida mavsumiy allergiya rivojlanishi ehtimoli 66 % ni tashkil etadi. Faqat bitta ota-onada allergiya bo‘lganida bu xavf 60 % gacha kamayadi. Immun tizimi ham mavsumiy allergiyaga kuchli ta’sir ko‘rsatadi, chunki u turli allergenlarga, masalan, gulchangga turlicha javob qaytaradi. Allergiyaga moyil odam organizmiga allergen kirganda immun reaksiya boshlanadi va antitanalar hosil bo‘ladi. Allergenlarga qarshi hosil bo‘lgan bu antitanalar burun, ko‘z va o‘pkada joylashgan semiz hujayralarga (mastotsitlarga) borib birikadi. Allergen burunga qayta-qayta tushganda bu hujayralar ko‘plab kimyoviy moddalar, jumladan, gistamin ajratadi. Ular burunning shilliq qavatini ta’sirlantirib, yallig‘lantiradi hamda quyidagi allergik reaksiya belgilarini yuzaga keltiradi: tomoq qichishishi, badanning qichishishi, aksirish va ko‘z yoshlanishi. Quyidagi belgilar allergiyani aynan shamollashdan farqlashga yordam beradi:

• Isitma kuzatilmaydi, tana harorati ko‘tarilmaydi.

• Burundan ajraladigan shilliq suyuq va tiniq bo‘ladi.

• Aksirish tez-tez, ketma-ket bir necha marta sodir bo‘ladi.

• Tomoq, quloq va burun qichishadi.

• Bu belgilar, odatda, 7-10 kundan ko‘proq davom etadi.

1952-yilda havoda tarqaladigan ehtimoliy allergenlar sifatida bazidiosporalar tavsiflangan; keyinchalik, 1969-yilda ularning quyidagi kasallik bilan bog‘liqligi aniqlangan: astma.

Bazidiosporalar havoda tarqaluvchi zamburug‘ allergenlari orasida ustunlik qiladi. Ular havodagi allergenlarning asosiy manbalaridan biri hisoblanadi. Bazidiosporalarga oid zamburug‘lar orasida zang zamburug‘lari, pufakli zamburug‘lar va qorakuya zamburug‘lari bor. Havodagi zamburug‘ sporalari ta’sir darajasi bo‘yicha mog‘or va gulchangga tenglashadi. Zamburug‘lar bilan bog‘liq nafas yo‘llari allergiyasi allergik kasalligi bor shaxslarning 30 % ida, oziq-ovqat allergiyasi esa 1 % dan kamida qayd etiladi.

Zamburug‘ sporalariga allergiya darhol paydo bo‘ladigan alomatlarni ham, kechikkan allergik reaksiyalarni ham keltirib chiqarishi mumkin. Astma bilan og‘rigan bemorlarda ko‘proq darhol yuzaga keladigan reaksiyalar, allergik rinit bilan og‘riganlarda esa ko‘proq kechikkan allergik reaksiyalar kuzatiladi.

Kuchli yomg‘irlar paytida zamburug‘ sporalari ko‘proq tarqalishi astma bilan og‘rigan bolalarning shifoxonaga yotqizilish hollari ko‘payishiga sabab bo‘lishi mumkin.

• Allergiya nima?
• Atrof-muhit allergenlari
• Allergiyaga qarshi allergenlar // Astma va allergiya "" 1 / 1999