3D-renderlash — jarayon bo‘lib, unda 3D-modellar 2D-tasvirlarga kompyuterda aylantiriladi. 3D-renderlar fotorealistik effektlarni yoki fotorealistik bo‘lmagan uslublarni o‘z ichiga olishi mumkin.
Vizuallashtirish usullari
Renderlash — tayyorlangan sahnadan haqiqiy ko‘rinishdagi 2D-tasvir yoki animatsiya yaratishning yakuniy jarayonidir. Buni real hayotda sahna to‘liq tayyorlangach, uni suratga yoki videoga olish bilan taqqoslash mumkin. Vizuallashtirishning bir-biridan farqlanuvchi, ko‘pincha muayyan vazifalarga ixtisoslashgan bir nechta usullari ishlab chiqilgan. Ular vizuallashtirishning turli shakllarini qamrab oladi: yaqqol norealistik simli karkasni renderlashdan va poligonlar asosida renderlashdan tortib, satrma-satr renderlash (scanline rendering), nurlarni kuzatish (ray tracing) va boshqa murakkab usullargacha. Bitta tasvir yoki kadrni renderlash soniyaning bir ulushidan bir necha kungacha davom etishi mumkin. Umuman olganda, ayrim usullar fotorealistik renderlashga, boshqalari esa real vaqt rejimida renderlashga yaxshiroq mos keladi.
Real vaqt rejimida
O‘yinlar va simulyatorlar kabi interaktiv media uchun renderlash taxminan soniyasiga 20 tadan 120 tagacha kadr tezligida real vaqtning o‘zida hisoblanadi va ekranga chiqariladi. Real vaqt rejimida renderlashning maqsadi — ko‘z soniyaning bir ulushida qabul qila oladigan imkon qadar ko‘p ma’lumotni ko‘rsatishdir (masalan, «bitta kadrda»: soniyasiga 30 kadrli animatsiyada har bir kadr soniyaning 30 ta teng qismidan birini egallaydi).
Asosiy maqsad — renderlashning maqbul eng past tezligini saqlagan holda imkon qadar yuqori darajadagi fotorealizmga erishishdir (odatda soniyasiga 24 kadr, chunki bu inson ko‘zi harakat illyuziyasini muvaffaqiyatli hosil qilishi uchun ko‘rishi kerak deb hisoblanadigan eng past ko‘rsatkichdir). Aslida, ko‘zning atrofimizdagi dunyoni qanday «idrok etishi» xususiyatlaridan foydalanish mumkin. Natijada ko‘rsatilgan yakuniy tasvir haqiqiy dunyoning aynan o‘zi bo‘lishi shart emas, ammo inson ko‘zi uchun yetarlicha ishonarli bo‘lishi mumkin.
Dasturiy ta’minot vizuallashtirish jarayonida obyektivdagi yorug‘lik chaqnashi (lens flare), keskinlik chuqurligi (depth of field) yoki harakatdan xiralashish (motion blur) kabi vizual effektlarni taqlid qilishi mumkin. Bular kamera va inson ko‘zining optik xususiyatlari natijasida yuzaga keladigan ko‘rish hodisalarini modellashtirishga urinishlardir. Bunday effektlar, hatto ular kamera tasviridagi artefaktni taqlid qilishdangina iborat bo‘lsa ham, sahnani yanada realistik ko‘rsatishi mumkin. Bu usul o‘yinlar, interaktiv virtual olamlar va VRML muhitlarida asosiy usullardan biri hisoblanadi.
Kompyuterlarning hisoblash quvvati tez o‘sishi hatto real vaqt rejimida renderlashda ham tobora yuqori realizmga erishish imkonini berdi. Bunga yuqori dinamik diapazonli renderlash (HDR rendering) kabi usullar ham kiradi. Real vaqt rejimida renderlash ko‘pincha poligonlar asosida bajariladi va kompyuterning grafik protsessori tomonidan qo‘llab-quvvatlanadi.
Real vaqt rejimidan tashqarida
Badiiy filmlar va videolar kabi interaktiv bo‘lmagan media uchun animatsiya yaratish ancha ko‘p vaqt talab qilishi mumkin. Real vaqt rejimidan tashqari renderlash cheklangan hisoblash quvvatidan foydalanib, yanada yuqori sifatli tasvir olish imkonini beradi. Murakkab sahnalardagi alohida kadrlarni renderlash bir necha soniyadan bir necha kungacha davom etishi mumkin. Renderlangan kadrlar qattiq diskda saqlanadi, so‘ngra kinoplyonka yoki optik disk kabi boshqa tashuvchilarga ko‘chiriladi. Keyin bu kadrlar harakat illyuziyasini yaratish uchun odatda soniyasiga 24, 25 yoki 30 kadr (fps) tezlikda ketma-ket namoyish etiladi.
Maqsad fotorealizm bo‘lganda nurlarni kuzatish (ray tracing), yorug‘lik yo‘llarini kuzatish (path tracing), fotonlarni xaritalash (photon mapping) yoki nurlanishni qayta taqsimlash (radiosity) kabi usullardan foydalaniladi. Bu raqamli media va badiiy asarlarda qo‘llaniladigan asosiy yondashuvlardan biridir. Turli moddalarga yorug‘likning ta’siri kabi boshqa tabiiy hodisalarni modellashtirish uchun ham usullar ishlab chiqilgan. Bunday usullarga yomg‘ir, tutun yoki olovni taqlid qila oladigan zarrachalar tizimlari; tuman, chang va fazodagi boshqa atmosfera effektlarini modellashtirishga xizmat qiladigan hajmiy namuna olish (volumetric sampling); yorug‘likni notekis sindiruvchi sirtlar fokuslashi natijasini, masalan, suzish havzasi tubida ko‘rinadigan yorug‘lik to‘lqinlarini tasvirlovchi kaustika (caustics); shuningdek, odam terisi kabi qattiq jismlar ichida yorug‘likning sochilishini taqlid qiladigan sirt ostidagi sochilish (subsurface scattering) kiradi.
Modellashtiriladigan fizik jarayonlarning xilma-xilligi va murakkabligi sababli vizuallashtirish juda katta hisoblash resurslarini talab qiladi. Yillar davomida kompyuterlarning hisoblash quvvati tez oshib bordi va bu renderlashning realizmini bosqichma-bosqich yaxshilash imkonini berdi. Kompyuter animatsiyasi ishlab chiqaradigan kinostudiyalar tasvirlarni o‘z vaqtida yaratish uchun odatda render-fermalardan foydalanadi. Biroq uskunalar narxining pasayishi tufayli uy kompyuterida ham kichik hajmdagi 3D-animatsiyalarni yaratish mumkin. Renderlash dasturining yakuniy natijasi ko‘pincha kinofilmdagi tayyor sahnaning atigi kichik bir qismini tashkil etadi. Tasvirning ko‘plab qatlamlari alohida renderlanib, keyin kompoziting (compositing) dasturlari yordamida yakuniy kadrga birlashtirilishi mumkin.
Yorug‘likning qaytishi va soyalash modellari
Sirtning tashqi ko‘rinishini ifodalash uchun yorug‘likning qaytishi, sochilishi va soyalash modellari qo‘llaniladi. Garchi bu masalalar mustaqil muammolardek tuyulsa-da, ular deyarli faqat vizuallashtirish doirasida o‘rganiladi. Zamonaviy 3D (uch o‘lchamli) kompyuter grafikasi Fongning qaytish modeli (Phong reflection model) deb ataladigan soddalashtirilgan yorug‘lik qaytishi modeliga katta darajada tayanadi (uni Fong soyalashi bilan adashtirmaslik kerak). Yorug‘likning sinishida muhim tushuncha — sindirish ko‘rsatkichidir; 3D-dasturlashning ko‘pgina yechimlarida bu kattalik «sinish indeksi» deb yuritiladi (odatda IOR deb qisqartiriladi).
Soyalashni ko‘pincha bir-biridan mustaqil o‘rganiladigan ikki xil texnikaga ajratish mumkin:
- Sirtni soyalash — yorug‘likning sirt bo‘ylab qanday tarqalishini ifodalaydi (asosan videoo‘yinlarda real vaqt rejimidagi 3D-renderlash uchun satrma-satr renderlashda qo‘llaniladi).
- Yorug‘likning qaytishi / sochilishi — yorug‘likning sirtning muayyan nuqtasida qanday o‘zaro ta’sirlashishini ifodalaydi (asosan nurlarni kuzatish orqali renderlashda, jumladan, CGI yordamida yaratilgan harakatsiz 3D-tasvirlarda hamda interaktiv bo‘lmagan CGI 3D-animatsiyalarida real vaqt rejimidagi fotorealistik va badiiy 3D-renderlash uchun qo‘llaniladi).
Sirtni soyalash algoritmlari
3D (uch o‘lchamli) kompyuter grafikasida keng tarqalgan sirtni soyalash algoritmlariga quyidagilar kiradi:
- Yassi soyalash (flat shading): obyektning har bir poligonini poligonning normal vektori hamda yorug‘lik manbasining joylashuvi va intensivligiga qarab soyalash usuli.
- Guro soyalashi (Gouraud shading): 1971-yilda X. Guro tomonidan ixtiro qilingan; silliq soyalangan sirtlarni modellashtirish uchun ishlatiladigan, tez ishlovchi va resurslarni tejovchi cho‘qqilarni soyalash usuli.
- Fong soyalashi (Phong shading): Buy Tuong Fong tomonidan ixtiro qilingan; ko‘zgusimon yaltirashlar va silliq soyalangan sirtlarni taqlid qilishda qo‘llaniladi.
Yorug‘likning qaytishi
Yorug‘likning qaytishi yoki sochilishi — muayyan nuqtadagi kiruvchi va chiquvchi yoritilish o‘rtasidagi bog‘lanishdir. Sochilishning tavsifi odatda ikki yo‘nalishli sochilish taqsimoti funksiyasi (bidirectional scattering distribution function, BSDF) orqali beriladi.
Soyalash
Soyalash turli xil sochilish turlarining sirt bo‘ylab qanday taqsimlanishini, ya’ni qaysi nuqtada qaysi sochilish funksiyasi qo‘llanilishini belgilaydi. Bunday tavsif odatda sheyder (shader) deb ataluvchi dastur orqali ifodalanadi. Soyalashning oddiy misoli — teksturani xaritalash (texture mapping): bunda tasvirdan foydalanib, sirtning har bir nuqtasidagi diffuz rang belgilanadi va shu orqali sirtning mayda tafsilotlari yanada aniqroq ko‘rinadi. Soyalashning ayrim usullariga quyidagilar kiradi:
- Jim Blinn tomonidan ixtiro qilingan bo‘rtma teksturalash (bump mapping) usuli — g‘adir-budur yoki ajinli sirtlarni modellashtirishda qo‘llaniladigan normal vektorni o‘zgartirish texnikasidir.
- Sel-soyalash (cel shading): qo‘lda chizilgan animatsiyaga o‘xshash ko‘rinish hosil qilish uchun ishlatiladigan texnika.
Yorug‘likning tarqalishi nazariyasi
Yorug‘lik transporti (light transport) sahnadagi yorug‘likning bir joydan boshqa joyga qanday o‘tishini tavsiflaydi. Ko‘rinuvchanlik yorug‘likning tarqalishidagi asosiy tarkibiy qism hisoblanadi.
Proyeksiya
Soyalangan uch o‘lchamli obyektlar tasvir qurilmasi, ya’ni monitor ularni ikki o‘lchamda ko‘rsata olishi uchun tekislikka aks ettirilishi kerak. Bu jarayon 3D-proyeksiya deb ataladi. Bunga proyeksiyalash va aksariyat ilovalarda perspektiv proyeksiyalash orqali erishiladi. Perspektiv proyeksiyaning asosiy g‘oyasi shuki, uzoqroqdagi obyektlar ko‘zga yaqinroqdagi obyektlarga nisbatan kichikroq ko‘rinadi. Dasturlar perspektivani kengayish konstantasini kuzatuvchidan bo‘lgan masofaning manfiy darajasiga ko‘tarish va hosil bo‘lgan qiymatni ko‘paytiruvchi sifatida qo‘llash orqali hosil qiladi. Kengayish konstantasi birga teng bo‘lsa, perspektiva hosil bo‘lmaydi. Kengayish konstantasining katta qiymatlari tasvir buzila boshlaydigan «baliq ko‘zi» effektini keltirib chiqarishi mumkin. Ortogonal proyeksiya, asosan, CAD yoki CAM ilovalarida qo‘llaniladi; bu yerda ilmiy modellashtirish aniq o‘lchashlarni va uchinchi o‘lchamni saqlashni talab qiladi.