Dasturiy ta’minot nima

Dasturiy ta’minot (shuningdek, quyidagicha talaffuz qilish mumkin: ta’minot) (DT) — dastur yoki kompyuterni boshqaruvchi dasturlar majmuasi (ISO/IEC 26514:2008).

Xalqaro va Rossiya standartlarida boshqa ta’riflar ham mavjud:

  • quyidagilar majmuasi: axborotni qayta ishlash tizimi dasturlari va ulardan foydalanish uchun zarur dasturiy hujjatlar (GOST 19781—90);
  • axborotni qayta ishlash tizimining barcha dasturlari yoki ularning bir qismi, protseduralari, qoidalari va tegishli hujjatlari (ISO/IEC 2382-1:1993);
  • kompyuter tizimining ishlashiga aloqador kompyuter dasturlari, protseduralar hamda, zarur hollarda, tegishli hujjatlar va ma’lumotlar (IEEE Std 829—2008).

Rossiya qonunchiligiga muvofiq, EHM uchun dastur — muayyan natijaga erishish maqsadida EHM va boshqa kompyuter qurilmalarining ishlashi uchun mo‘ljallangan, obyektiv shaklda ifodalangan ma’lumotlar va buyruqlar majmuasidir. Bunga EHM dasturini ishlab chiqish jarayonida yaratilgan tayyorgarlik materiallari hamda dastur hosil qiladigan audiovizual tasvirlar ham kiradi.

Dasturiy ta’minot avtomatlashtirilgan tizim ta’minotining turlaridan biri bo‘lib, texnik (apparat), matematik, axborot, lingvistik, tashkiliy, uslubiy va huquqiy ta’minot bilan bir qatorda turadi.

Dasturiy ta’minotni o‘rganuvchi akademik sohalar — informatika va dasturiy injiniring.

Kompyuter jargonida ko‘pincha «soft» so‘zi ishlatiladi. U ingliz tilidagi «software» so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, mazkur ma’noda dastlab American Mathematical Monthly jurnalida chop etilgan maqolada Prinston universiteti matematigi Jon Tyuki tomonidan 1958-yilda qo‘llangan.

Tarixi

Dastlabki davr. Dasturlashning paydo bo‘lishi

Birinchi dastur Ada Lavleys tomonidan Charlz Bebbijning ayirmalar mashinasi uchun yozilgan. Biroq mashina qurilishi yakunlanmagani sababli, Lavleys xonimning ishlanmalari faqat nazariy darajada qolgan.

Dasturiy ta’minotga oid ilk nazariyani ingliz matematigi Alan Tyuring 1936-yilda o‘z essesida — «On computable numbers with an application to the Entscheidungsproblem» («Hisoblanuvchi sonlar va ularning yechim muammosiga tatbiqi») asarida ilgari surgan. U Tyuring mashinasi deb ataluvchi, bir qat’iy holatdan boshqasiga o‘tish uchun sodda amallar ketma-ketligini bajara oladigan mavhum mashinaning matematik modelini yaratdi. Asosiy g‘oya shundan iborat ediki, tizimning oldindan belgilangan istalgan holatiga cheklangan buyruqlar to‘plamidan olingan elementar buyruqlarni (dasturni) ketma-ket bajarish orqali erishish mumkinligini matematik jihatdan isbotlash kerak edi.

Dastlabki elektron hisoblash mashinalari 1940—1950-yillarda almashlab ulagichlarni o‘zgartirish va kabellarni qayta ulash orqali qayta dasturlangan; buning uchun qurilmalarning ichki tuzilishini chuqur bilish talab etilgan. Bunday mashinalarga, xususan, ENIAC kirgan (keyinchalik u hech bo‘lmaganda qisman perfokartalar yordamida dasturlanadigan qilib o‘zgartirilgan).

Zamonaviy kompyuterlar sari muhim qadam Jon fon Neyman arxitekturasiga o‘tish bo‘ldi. U ilk bor Buyuk Britaniyada J. R. Uomersli[ingl.] rahbarligida va Alan Tyuring ishtirokida yaratilgan, Mark I nomi bilan tanilgan kompyuterda qo‘llandi. Xotiraga saqlangan dastur ilk bor aynan shu kompyuterda 21-iyun, 1941-yil sanasida ishga tushirilgan. Ushbu mashinani dasturlashni osonlashtirish uchun Tyuring qisqartirilgan kodlash tizimini o‘ylab topdi; bunda ikkilik mashina kodini ifodalash uchun teletayp belgi kodlaridan iborat ketma-ketlik perfolentaga chiqarilgan.

Tyuringning hamkasblaridan biri — Jon Mokli — keyinchalik ( Jon Presper Ekkert bilan birga) Eckert–Mauchly Computer Corporation kompaniyasining asoschisi va rahbari bo‘ldi. EHMlar, jumladan, BINAC va UNIVACni yaratgan ushbu kompaniyada Mokli xodimlariga algebraik formulalar translyatorini ishlab chiqishni topshirdi. Garchi bu ulkan maqsadga 1940-yillarda erishilmagan bo‘lsa-da, Mokli rahbarligida «Qisqa kod» deb nomlangan tizim yaratildi; unda amallar va o‘zgaruvchilar ikki belgili birikmalar bilan kodlangan. Qisqa kod interpretator yordamida amalga oshirilgan. Greys Xopper 1950-yillarning boshlaridan UNIVAC I uchun matematik kichik dasturlar to‘plami ustida ishlash jarayonida dasturlarni birlashtiruvchi A-0 dasturini yaratdi. U berilgan identifikator asosida kerakli kichik dasturni aynan kutubxonadan, ya’ni magnit lentada saqlangan to‘plamdan tanlab olib, uni operativ xotiraning ajratilgan joyiga yozgan.

1950-yillarda ilk yuqori darajali dasturlash tillari yaratildi: Jon Bekus — FORTRAN, Greys Xopper — COBOL. Bunday ishlanmalar o‘sha davrda hisoblash mashinasini sotib olgan har bir firma o‘zi yaratadigan amaliy dasturiy ta’minotni yozishni ancha osonlashtirdi.

1950-yillarning boshlarida dasturiy ta’minot tushunchasi hali shakllanmagan edi. Masalan, 1952-yil yanvarida Fortune jurnalida chop etilgan «Office Robots» («Ofis robotlari») maqolasida Univac kompyuterlari tasvirlansa-da, dasturiy ta’minot haqida hech narsa deyilmagan. Maqolada kompyuter universal qurilma sifatida ko‘rsatilgan bo‘lsa ham, dasturlash jarayoni eskirgan tasavvur asosida «almashlab ulagichlarni o‘zgartirish» deb izohlangan. Biroq 50-yillarning o‘rtalariga kelib, buyurtma asosida dastur ishlab chiqish allaqachon rivojlangan edi. Shunga qaramay, «dasturiy ta’minot» atamasi hali ishlatilmagan, buning o‘rniga «buyurtma asosida dasturlash» yoki «dasturlash xizmati» deyilgan. Dasturiy ta’minot sohasidagi ilk firma System Development Corporation bo‘lib, u 1956-yilda AQSh hukumatiga qarashli RAND Corporation kompaniyasi negizida tashkil etilgan. O‘sha vaqtda alohida buyurtma asosida yaratiladigan, nusxasi ommaviy tarqatilmaydigan dasturiy ta’minotga yirik korporatsiyalar va davlat tashkilotlari buyurtma bergan. Bitta dastur uchun bir million dollar to‘lash odatiy hol edi.

Dastlabki tarix. Korporativ dasturiy ta’minot

«Dasturiy ta’minot» atamasi 1960-yillarning boshidan keng tarqala boshladi. Aynan o‘sha paytda kompyuterni boshqaruvchi buyruqlarni uning jismoniy qismlaridan, ya’ni apparat ta’minotidan ajratib ko‘rsatish muhim ahamiyat kasb etdi. Shu davrda dasturiy ta’minot sanoati mustaqil tarmoq sifatida shakllana boshladi. Dasturiy ta’minot ishlab chiqishga ixtisoslashgan ilk kompaniya 1959-yilda Roy Natt[ingl.] va Fletcher Jons[ingl.] Computer Sciences Corporation[ingl.] tomonidan 100 dollar boshlang‘ich kapital bilan tashkil etilgan. CSC va undan keyin paydo bo‘lgan dasturiy ta’minot kompaniyalarining dastlabki mijozlari juda yirik korporatsiyalar va NASA kabi davlat tashkilotlari bo‘lgan. Firma boshqa dastlabki xususiy dasturlash startaplari, masalan, Computer Usage Company[ingl.] (CUC) singari, buyurtma dasturlar bozorida faoliyatini davom ettirdi.

Kompyuter uskunalariga qo‘shib berilmagan, mustaqil mahsulot sifatida chiqarilgan ilk dasturlar orasida Applied Data Research kompaniyasi 1965-yilda taqdim etgan kompyuter hujjatlarini yaratish vositasi — Autoflow[ingl.], avtomatik ravishda blok-sxemalarni chizuvchi vosita va dasturlash tili translyatori — MARK-IV[ingl.], 1960—1967-yillarda Informatics, Inc. kompaniyasida ishlab chiqilgan. Korporativ dasturiy ta’minot bozorining rivojlanishi IBM System/360 kompyuterlar oilasi paydo bo‘lishi bilan chambarchas bog‘liq. Nisbatan arzon, ko‘plab ishlab chiqarilgan va dastur kodi darajasida o‘zaro mos hisoblash mashinalari dasturlarni ommaviy nusxalarda tarqatishga yo‘l ochdi.

Dasturiy ta’minot buyurtmachilarining doirasi asta-sekin kengaydi va bu yangi dastur turlarini ishlab chiqishga turtki berdi. Shu tariqa avtomatlashtirilgan loyihalash tizimlarini yaratishga ixtisoslashgan dastlabki firmalar paydo bo‘ldi.

1966-yil noyabrida Business Week jurnali dasturiy ta’minot sanoati mavzusiga ilk marta murojaat qildi. «Software Gap — A Growing Crisis for Computers» («Dasturiy ta’minotdagi tafovut — kompyuterlar uchun kuchayib borayotgan inqiroz») nomli maqolada ushbu biznesning istiqbollari hamda dasturchilar yetishmasligi bilan bog‘liq inqiroz bayon etilgan. O‘sha davrdagi odatiy dasturiy mahsulotlar ish haqi hisoblash kabi barcha korxonalar uchun umumiy vazifalarni yoki fabrika yoxud tijorat banki kabi o‘rta biznes korxonalarining ish jarayonlarini avtomatlashtirishga xizmat qilgan. Bunday dasturiy ta’minot odatda besh mingdan yuz ming dollargacha turardi.

Shaxsiy kompyuterlar va ommaviy iste’molchilar uchun dasturiy ta’minot

1970-yillarda ilk shaxsiy kompyuterlarning (masalan, Altair 8800) paydo bo‘lishi dasturiy ta’minotning ommaviy bozori shakllanishiga zamin yaratdi. Dastlab shaxsiy kompyuter dasturlari savdo markazlari orqali «qutilangan» mahsulot sifatida yoki pochta orqali tarqatilgan va narxi 100—500 AQSh dollari bo‘lgan.

IBM DOS 3.30 operatsion tizimining qutisi, 1987-yil

Dasturiy ta’minotning shakllanayotgan ommaviy bozori uchun muhim mahsulotlar orasida elektron jadval VisiCalc alohida o‘rin tutdi. Uning g‘oyasi Deniel Briklinga, u MIT bitiruvchisi hamda DEC kompaniyasida dasturchi-muhandis bo‘lib ishlagan davrida Garvard biznes maktabidagi kurslarga qatnashib, murakkab moliyaviy hisob-kitoblarni osonlashtirishni istaganida kelgan. Yana bir muhim mahsulot matn protsessori WordStar[ingl.] bo‘lib, uni yaratishni Seymur Rubinshteyn[ingl.] bozor ehtiyojlarini batafsil o‘rgangach boshlagan. VisiCalc haqida ilk bor killer application («hal qiluvchi ilova») sifatida so‘z yuritilgan. Bu atama o‘zining mavjudligi bilan uni ishga tushiruvchi platformaning foydaliligini (va ko‘pincha aynan shu platformani sotib olish zarurligini) isbotlaydigan kompyuter dasturini anglatadi. VisiCalc va WordStar uchun shunday platforma shaxsiy kompyuterlar bo‘ldi: ular tufayli shaxsiy kompyuterlar faqat badavlat texnologiya ishqibozlari uchun o‘yinchoq bo‘lishdan chiqib, ish quroliga aylandi. Shu dasturlar bilan mikrokompyuter inqilobi boshlandi. Tez orada ularga raqobatchilar paydo bo‘ldi: SuperCalc, Lotus 1-2-3, ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi dBase II, matn protsessori WordPerfect va boshqalar. Matn protsessorlari, elektron jadvallar, ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari hamda grafik muharrirlar tez orada shaxsiy kompyuterlar uchun dasturiy ta’minot bozorining asosiy mahsulotlariga aylandi.

Ommaviy nusxalash 1990-yillarning o‘rtalariga kelib shaxsiy kompyuter dasturlari narxini yuz–besh yuz dollargacha tushirish imkonini berdi. Shu bilan birga, dasturiy ta’minot ishlab chiqaruvchilarining biznesi ovoz yozish kompaniyalari biznesiga ma’lum darajada o‘xshab qoldi.

Zamonaviy tendensiyalar

SaaS bozorining kengayishi

IDC ma’lumotlariga ko‘ra, xizmat sifatida taqdim etiladigan dasturiy ta’minot (SaaS) segmenti eng tez rivojlanayotgan yo‘nalish bo‘lib qolmoqda: korporativ dasturiy ta’minotga sarflanadigan jahon xarajatlarining yarmidan ko‘pi uning hissasiga to‘g‘ri keladi. Generativ sun’iy intellekt esa bulutli ilovalardagi innovatsiyalarning asosiy harakatlantiruvchi kuchiga aylanmoqda.

Konteynerlashtirish va DevOps yondashuvi

2024-yildan boshlab tashkilotlarning 60 foizdan ortig‘i konteynerlardan amaliy ish muhitida foydalanmoqda, 90 foizi esa ularni joriy etish ko‘lamini kengaytirishni rejalashtirmoqda. Bu Docker va Kubernetes orqali boshqariladigan yechimlar soha standarti sifatida mustahkamlanayotganini ko‘rsatadi.

Kam kodli va kodsiz platformalar

Gartner korporativ kam kodli ilovalar platformalarini (Enterprise Low-Code Application Platforms, LCAP) tezkor dastur ishlab chiqishning asosiy vositalaridan biri deb baholaydi. Bunda generativ sun’iy intellektdan foydalanish va tayyor komponentlar katalogining mavjudligi ularning asosiy farqlovchi xususiyatlari sifatida qayd etiladi.

Dastur ishlab chiqishda generativ sun’iy intellekt

GitHub va Accenture hisobotlariga ko‘ra, tadqiqotda qatnashgan jamoalarning 80 foizdan ortig‘i GitHub Copilot’ni muvaffaqiyatli joriy qilgan. Dasturchilarning 90 foizi ishdan qoniqish ortganini bildirgan, mehnat unumdorligi esa 55 foizga oshgan.

Bozor makroiqtisodiyoti

Spherical Insights tadqiqotiga ko‘ra, jahon dasturiy ta’minot bozori 656,8 milliard AQSh dollariga (2023-yil holatiga) baholangan va prognozlarga ko‘ra, 1,9 trillion AQSh dollariga (2033-yilga borib) yetadi. O‘rtacha yillik o‘sish sur’ati 11,25 foizni tashkil etadi.

Dasturiy ta’minot tasnifi

Dasturiy ta’minotni tasniflashga yondashuvlar xalqaro texnik tavsiya — ISO/IEC TR 12182 hujjatida yetarlicha batafsil rasmiylashtirilgan. Xususan, ushbu tavsiyaning dastlabki tahririda dasturiy vositalarni tasniflash uchun 16 ta mezon belgilangan:

  • ishlash rejimiga ko‘ra;
  • ko‘lamiga ko‘ra;
  • barqarorligiga ko‘ra;
  • vazifasiga ko‘ra;
  • himoya talablariga ko‘ra;
  • ishonchlilik talablariga ko‘ra;
  • zarur ish ko‘rsatkichlariga ko‘ra;
  • dastlabki dasturlash tiliga ko‘ra;
  • qo‘llanish sohasiga ko‘ra;
  • hisoblash tizimi va muhitiga ko‘ra;
  • foydalanuvchi toifasiga ko‘ra;
  • hisoblash resurslariga qo‘yiladigan talablarga ko‘ra;
  • muhimlik darajasiga ko‘ra;
  • tayyorlik darajasiga ko‘ra;
  • ma’lumotlarni ifodalash usuliga ko‘ra;
  • dastur ma’lumotlaridan foydalanishga ko‘ra.

Dasturiy vositalarning vazifa bo‘yicha toifalariga quyidagilar misol bo‘ladi:

  • ishbilarmonlik xabarlarini qayta ishlash;
  • kompilyatsiya;
  • ilmiy hisob-kitoblar;
  • matnlarni qayta ishlash;
  • tibbiy tizimlar;
  • boshqaruv tizimlari.

Qo‘llanish sohasi bo‘yicha toifalarga misollar:

  • fan;
  • maishiy qurilmalar;
  • uskunalar;
  • texnologik jarayonlarni boshqarish apparaturasi;
  • tadbirkorlik;
  • tarmoqni tashkil etish tizimi.

Dasturiy vositalarning ko‘lam bo‘yicha toifalariga misollar:

  • kichik;
  • o‘rta;
  • katta.

Muhimlik darajasi bo‘yicha toifalarga misollar:

  • milliy xavfsizlik;
  • inson hayoti;
  • ijtimoiy tartibsizlik yoki vahima;
  • tashkilot xavfsizligi;
  • xususiy mulk;
  • maxfiylik.

Foydalanuvchi toifalariga misollar:

  • boshlovchi;
  • o‘rta darajadagi foydalanuvchi;
  • mutaxassis (ekspert);
  • oddiy foydalanuvchi;
  • tasodifiy foydalanuvchi;
  • boshqa dasturiy ta’minot tizimi;
  • texnik vositalar.

Barqarorlik bo‘yicha toifalarga misollar:

  • doimiy o‘zgartirish kiritish;
  • vaqti-vaqti bilan o‘zgartirish kiritish;
  • o‘zgartirish kiritish ehtimoli juda past bo‘lishi.

Ko‘chirish imkoniyati darajasiga ko‘ra dasturlar quyidagilarga bo‘linadi:

Tarqatish va foydalanish usuliga ko‘ra dasturlar quyidagilarga bo‘linadi::

Vazifasiga ko‘ra dasturlar quyidagilarga bo‘linadi:

Turlariga ko‘ra dasturlar quyidagilarga bo‘linadi:

  • dasturiy komponent — yaxlit birlik sifatida qaraladigan, muayyan tugallangan vazifani bajaruvchi dastur;
  • dasturiy majmua — o‘zaro bog‘liq vazifalarni bajaradigan ikki yoki undan ortiq dasturiy komponent va (yoki) dasturiy majmuadan iborat dastur;
  • dasturlar to‘plami — vazifalari o‘zaro bog‘liq bo‘lmagan yoki bevosita bog‘lanmagan dasturlar yig‘indisi.
Dasturiy ta’minotni sanoat sektorlari bo‘yicha tasniflash

Dasturiy ta’minotni sanoat sektori bo‘yicha tasniflashning bir nechta yondashuvi mavjud. Umuman olganda, dasturiy ta’minot buyurtma asosida yaratiladigan, ya’ni muayyan buyurtmachi uchun ishlab chiqiladigan, hamda bozor uchun mo‘ljallangan mahsulot, ya’ni sotish uchun yaratiladigan turlarga bo‘linadi. O‘z navbatida, iste’molchi turiga ko‘ra dasturiy ta’minot biznesdan biznesga (Business-to-Business) (B2B), ya’ni korxona va tashkilotlar uchun hamda biznesdan iste’molchiga (Business-to-Consumer, B2C), ya’ni jismoniy shaxslar uchun mo‘ljallangan turlarga ajratiladi.

Sanoat sektorlari bo‘yicha tasniflashning bir varianti quyidagicha bo‘linishni nazarda tutadi: korporativ buyurtmachilar uchun dasturiy ta’minot (ingl. enterprise software vendors), ommaviy iste’molchilar uchun dasturiy ta’minot (ingl. mass-market software vendors) va axborot texnologiyalari xizmatlari.

Boshqa yondashuvga ko‘ra, dasturiy ta’minot sanoati uch sektorga bo‘linadi: umumiy vazifalarga mo‘ljallangan biznes mahsulotlari (ingl. Business Function Software), ixtisoslashgan biznes mahsulotlari (ingl. Industrial Business Software) va shaxsiy foydalanish mahsulotlari (ingl. Consumer Software). Umumiy vazifalarga mo‘ljallangan biznes mahsulotlari korxona va tashkilotlar faoliyatini qo‘llab-quvvatlash uchun ishlab chiqiladi. Ularga buxgalteriya, moliya, kadrlar hisobi tizimlari va shu kabilar kiradi. Ixtisoslashgan biznes mahsulotlari muayyan biznes turining vazifalariga yo‘naltiriladi: geografik axborot tizimlari, tibbiy tizimlar, logistika tizimlari va shu kabilar. Shaxsiy foydalanish mahsulotlari ga antivirus va axborot xavfsizligi dasturlari, turli foydali yordamchi dasturlar, ta’limiy dasturiy ta’minot, multimedia dasturlari va shu kabilar kiradi.

Tizimli dasturiy ta’minot

Tizimli dasturiy ta’minot kompyuter tizimining protsessor, operativ xotira, kiritish-chiqarish qurilmalari, tarmoq uskunalari kabi qismlarini boshqaruvchi dasturlar majmuasidir. U apparat vositalari va foydalanuvchi ilovalari o‘rtasida «oraliq interfeys» vazifasini bajaradi. Amaliy dasturiy ta’minotdan farqli ravishda tizimli dasturlar aniq amaliy vazifalarni hal qilmaydi, balki boshqa dasturlarning ishlashini ta’minlaydi. Ular apparat hamda mikrodasturiy vositalar orqali amalga oshirilgan hisoblash tizimining murakkab tafsilotlarini yashiruvchi xizmat funksiyalarini taqdim etadi va apparat resurslarini boshqaradi. Muayyan dasturni tizimli dasturiy ta’minotga kiritish shartli bo‘lib, aniq vaziyatda qabul qilingan tasnifga bog‘liq. Odatda tizimli dasturiy ta’minotga operatsion tizimlar, yordamchi dasturlar (utilitalar), ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari, shuningdek, oraliq dasturiy ta’minotning keng turkumi.

Amaliy dasturiy ta’minot

Amaliy dasturiy ta’minot — muayyan foydalanuvchi vazifalarini bajarishga mo‘ljallangan va foydalanuvchi bilan bevosita ishlash uchun ishlab chiqilgan dastur.

Litsenziya

Foydalanuvchi dasturiy ta’minotni litsenziya bilan birga oladi. Litsenziya uning shartlariga rioya etilgan taqdirda dasturiy mahsulotdan foydalanish huquqini beradi. Odatda, bunday shartlar dasturdan foydalanish chegaralarini (muddat, hudud, foydalanish usullari) belgilaydi, dasturiy mahsulotni boshqalarga berish yoki uning kodini o‘zgartirish imkoniyatlarini cheklaydi.

Ba’zi dasturiy mahsulotlar erkin litsenziya bilan tarqatiladi. Bunday litsenziyalar dasturiy ta’minotni tarqatish hamda o‘zgartirishga ruxsat beradi.

Dasturiy ta’minotning bir qismi bepul tarqatiladi. Shartli bepul dasturlar ham mavjud. Bunday hollarda foydalanuvchi odatda mahsulotning ayrim imkoniyatlari cheklangan sinov versiyasini muayyan muddatga bepul oladi. Muddat tugagach, dasturiy mahsulotni sotib olishi yoki uni kompyuteridan o‘chirib tashlashi kerak bo‘ladi.

Adabiyotlar