
Brauzer, ko‘rib chiqish dasturi, veb-sahifalarni ko‘rish dasturi yoki veb-brauzer ( inglizcha web browser, Xalqaro fonetik alifbo (IPA): [wɛb ˈbraʊ.zə(ɹ), -zɚ]; eskirgan shakli: brouzer) — amaliy dastur bo‘lib, u sahifalar, veb-hujjatlar, kompyuter fayllari va ularning kataloglari tarkibini ko‘rish, veb-ilovalarniboshqarish, shuningdek, boshqa vazifalarni bajarish uchun mo‘ljallangan. Internetda brauzerlar veb-saytlar tarkibini so‘rash, qayta ishlash, boshqarish va ko‘rsatish uchun ishlatiladi. Ko‘plab zamonaviy brauzerlar turli grafik formatdagi (GIF, JPEG, PNG, SVG), audio va video formatlaridagi (MP3, MPEG), matnli formatlardagi (PDF, DjVu) hamda boshqa fayllarning mazmunini bevosita ko‘rsatishi mumkin.
Brauzerlarning funksional imkoniyatlari ularni ishlab chiquvchilar o‘rtasidagi raqobat, shuningdek, axborot texnologiyalarining tez sur’atda rivojlanishi va joriy etilishi tufayli muntazam kengayib, takomillashib bormoqda. Turli ishlab chiqaruvchilarning brauzerlari har xil texnologik yechimlarga tayansa-da, zamonaviy brauzerlarning aksariyati ma’lumotlarni qayta ishlash va ko‘rsatish sohasidagi W3C tavsiyalari va xalqaro standartlariga amal qiladi. Standartlashtirish axborotning yakuniy foydalanuvchiga brauzerda qanday texnologiya qo‘llanganidan qat’i nazar, izchil va oldindan taxmin qilinadigan ko‘rinishda yetkazilishiga xizmat qiladi. Brauzerlardan ilk foydalanish Butunjahon o‘rgimchak to‘ri tarmog‘ida 1990-yillarning boshida boshlangan. O‘shandan beri brauzer oddiy matn ko‘rish vositasidan axborot resurslari bilan inson o‘rtasidagi interfeysni ta’minlovchi murakkab ma’lumotlarni qayta ishlash dasturiga aylandi. So‘nggi yillarda ishlab chiquvchilar brauzerlarni sensorli boshqaruvli qurilmalarda ishlatishni qulaylashtirishga alohida e’tibor qaratmoqda. Bunday qurilmalarning asosiy boshqaruv vositasi — sensorli ekranlar.
Brauzerlar, odatda, bepul tarqatiladi. Foydalanuvchilarga brauzer mustaqil (avtonom) ilova yoki dasturiy ta’minot to‘plamining tarkibiy qismi sifatida yetkazib berilishi mumkin. Masalan, Internet Explorer va Microsoft Edge quyidagi operatsion tizim tarkibida taqdim etiladi: Microsoft Windows; Mozilla Firefox — alohida dastur sifatida yoki Linux distributivlari tarkibida (masalan, Ubuntu); Safari — quyidagi operatsion tizim tarkibida: Mac OS X; Google Chrome, Opera va boshqa brauzerlar esa turli operatsion tizimlar uchun bir nechta variantda chiqariladigan mustaqil ilovalardir.
Rivojlanish tarixi
Birinchi veb-brauzer 1990-yilda ser Tim Berners-Litomonidan yaratilgan. U WorldWideWeb deb nomlangan va keyinchalik Nexus deb qayta nomlangan. Ammo grafik interfeysga ega birinchi keng tarqalgan brauzer NCSA Mosaic. Manba kodlari bu dastlabki veb-brauzerlar uchun ochiq bo‘lgan va ayrim boshqa brauzerlar (Netscape Navigator va Internet Explorer) undan asos sifatida foydalangan. Ushbu brauzerning ayrim kamchiliklari bor edi, biroq Netscape Navigator’da ularning deyarli barchasi bartaraf etildi (Netscape kompaniyasining ayrim xodimlari NCSA dan kelgan va quyidagi dastur loyihasini yaratishda ham qatnashgan: Mosaic). Netscape kompaniyasi Netscape Navigator ni turli operatsion tizimlar (UNIX, Windows, Mac OS) uchun chiqarib, sezilarli, shu jumladan tijoriy muvaffaqiyatga erishdi. Shundan so‘ng Microsoft o‘zining Internet Explorer brauzerini chiqarishga qaror qildi.
Brauzer ishlab chiqaruvchilari o‘rtasidagi ustunlik uchun kurash shunday nom oldi: «brauzerlar urushi».
Birinchi urush 1995–2001-yillarda kechib, bozor ulushi uchun ikki brauzer o‘rtasidagi raqobat edi: Netscape Navigator va Internet Explorer. 1995-yil boshida Netscape Navigator bozorning qariyb 80 % ulushiga ega bo‘lib, mutlaq yetakchi edi. Internet Explorer ulushi esa 5 % dan kam edi. Bu kurash Internet Explorer’ning ishonchli g‘alabasi bilan yakunlandi: 2001-yil oxiriga kelib u bozorning qariyb 96 % ini nazorat qilardi. Muvaffaqiyat, hech bo‘lmaganda qisman, Microsoft kompaniyasining Internet Explorer’ni kompyuterlariga bepul ilova sifatida oldindan o‘rnatish siyosati bilan izohlanadi. Netscape’dan farqli ravishda Microsoft IE’ning mahalliy tillarga moslashtirilgan versiyalarini boshidanoq chiqargan.
1995-yilda Microsoft Windows 95operatsion tizimini chiqardi, unda o‘rnatilgan brauzer yo‘q edi. Internet Explorer 1 pulli Microsoft Plus!to‘plami tarkibida alohida yetkazib berilardi. Biroz vaqt o‘tgach, Windows 95 tizimining OSR2 yangilanishiga Internet Explorer 3kiritildi. Bundan tashqari, Microsoft o‘z brauzeriga HTML standartlariga mos kelmaydigan qo‘shimchalar kiritardi. Buni Microsoft brauzerining bozorni monopollashtirishi bilan yakunlangan Brauzerlar urushining boshlanishi deb hisoblash mumkin.
Bozor ulushini yo‘qotgani sababli Netscape kompaniyasining daromadlari kamaydi va uni AOLsotib oldi. Netscape brauzerining manba kodi esa erkin litsenziya — MPLostida chiqarildi. «Mozilla» nomi dastlab Netscape brauzerida mavjud bo‘lib, Mosaic va killerso‘zlarining qisqartmasini anglatgan. Biroq bu koddan foydalanmaslikka qaror qilindi va uning o‘rniga Netscape 6 uchun Geckonomli yangi brauzer dvijogi noldan yozildi. U dastlabdan standartlarni to‘liq qo‘llab-quvvatlashga mo‘ljallangan edi. Keyinchalik shu dvijok asosida Mozilla Suite to‘plamiga kiruvchi brauzer, elektron pochta va IRC mijozi hamda veb-sahifa muharriri yaratildi.
Keyinchalik Mozilla Foundation umumiy to‘plamdan alohida brauzer ishlab chiqish va tarqatish to‘g‘risida qaror qabul qildi. Shu tariqa Mozilla Firefoxloyihasi paydo bo‘ldi. Unda IE va boshqa brauzerlarda bo‘lmagan ko‘plab imkoniyatlar mavjud bo‘lib, uning ommabopligi asta-sekin oshdi.
1997-yilda o‘tkazilgan Macworld anjumanida Stiv Jobs va Bill Geyts o‘z kompaniyalari o‘rtasidagi hamkorlikni e’lon qildi: Apple va Microsoft. Ushbu hamkorlik doirasida Microsoft bankrotlik yoqasida turgan Apple kompaniyasiga 150 million dollar sarmoya kiritdi. Natijada Internet Explorer Mac OS tizimida standart brauzerga aylanib, Netscape Navigatoro‘rnini egalladi. Microsoft bilan tuzilgan besh yillik shartnoma tugaganidan so‘ng, 2003-yilda Apple o‘zining yangi brauzerini taqdim etdi — Safari.
Brauzerlar bozorining Internet Explorer tomonidan monopollashtirilishi boshqa oqibatlarga ham olib keldi: Microsoft brauzerni rivojlantirishni deyarli to‘xtatdi. Uning 4-versiyasidan 6-versiyasigacha deyarli o‘zgarish bo‘lmadi: brauzer standartlarni boshqalarga qaraganda yomonroq qo‘llab-quvvatlardi, sekin va foydalanish uchun noqulay edi. Bu holat Microsoft’ni yana brauzer ustida ishlashga undadi. Yettinchi versiyada ayrim yangiliklar paydo bo‘ldi: ichki oynalar (varaqlar) qo‘shildi, standartlar bilan moslik yaxshilandi, ishlash tezligi oshirildi va interfeys qulaylashtirildi.
19-mart (2009-yil) kuni Microsoft Internet Explorer’ning 8-versiyasini, 14-mart (2011-yil) kuni esa 9-versiyasini chiqardi. Kompaniya uni Rossiya bozorida bir qator kompaniyalar bilan hamkorlikda faol targ‘ib qildi, jumladan: Yandeks, Mail.ru va Rambler.
Brauzerlarning ikkinchi urushi 2004-yilda boshlandi va dastlab, birinchi navbatda, Opera hamda Mozilla Foundation ning IE monopoliyasiga qarshi kurashiga aylandi. Natijada Internet Explorer deyarli butunlay siqib chiqarildi va Google Chromeustunlikka erishdi. 2017-yil oxirida uning bozor ulushi taxminan 60 % ni tashkil etgan. Google Chrome ning muvaffaqiyatiga mobil telefonlar ulushining ortishi, shuningdek, Microsoft kompaniyasining yangi raqobatchilar kutilmaganda paydo bo‘lgan sharoitda mahsulotini tez modernizatsiya qilishga tayyor emasligi yordam berdi.
1995-yilda Operabrauzeri paydo bo‘ldi. Dastlab Opera shartli bepul dasturiy ta’minot (shareware) sifatida tarqatilgan. Bu uning dunyoning aksariyat mamlakatlarida kam, MDH mamlakatlarida esa ko‘proq ommalashganini qisman izohlashi mumkin. Biroq 2005-yildan boshlab Opera ham bepul tarqatila boshlandi.
Agar brauzerlar o‘rtasidagi kurashning asosiy usuli ularga o‘ziga xos, nostandart imkoniyatlarni qo‘shish bo‘lmaganida, bu urush korporatsiyalarning sof tijoriy raqobati bo‘lib qolardi. Eng katta farqlar JavaScriptni qo‘llab-quvvatlashda yuzaga keldi. Natijada ba’zi yangi saytlar kiritilgan o‘zgarishlar sababli eski brauzerlarda yaxshi ishlamay qoldi.
Internet Explorer 8 da Microsoft dastlab brauzerga qaysi dvijok versiyasidan foydalanish kerakligini bildiradigan HTMLizohini kiritishni taklif etdi ( DOCTYPEsarlavhasi esa bekor qilinishi kerak edi, chunki undan juda kam foydalanilgan). Bu standartlar tarafdorlarining noroziligiga sabab bo‘ldi, chunki taklifda standartlardan foydalanish alohida ko‘rsatilmagan edi. Keyinchalik IE8 sukut bo‘yicha «standartlar rejimi» (standarts mode)da, «moslik rejimi» (quirks mode)da emas, ishlashi, tegishli izoh aniqlanganda esa avvalgi versiya ishini taqlid qiluvchi rejimga o‘tishi e’lon qilindi.
2008-yilda Google kompaniyasi Google Chromebrauzerini chiqardi. U erkin Chromiumloyihasiga asoslangan. Chrome brauzerida nosozliklarni alohida jarayonlarga ajratish, «inkognito» rejimi va boshqa yangiliklar mavjud. Brauzerning quyidagi operatsion tizimlar uchun versiyalari chiqarilgan: Windows XP, Windows Vista, Windows 7, Linux, BSD va Mac OS X.
Aynan 2009-yil boshida Microsoft yangi Gazelle brauzerini ishlab chiqayotganini ma’lum qildi. Yangi brauzer ko‘p foydalanuvchili operatsion tizimlargaxos resurslarni ajratish tamoyillaridan foydalanishi ko‘zda tutilgan edi. Microsoft fikriga ko‘ra, bu uning xavfsizligini oshirishi kerak edi.
2009-yil sentabrda Rossiyaning federal aloqa va axborot texnologiyalari bo‘yicha hukumat komissiyasi davlat tashkilotlari uchun o‘z brauzerini yaratish niyatida ekani ma’lum bo‘ldi. Ishlab chiquvchini ochiq tanlov natijalari asosida tanlash rejalashtirilgan edi. Qizig‘i shundaki, Opera va Firefox «foydalanuvchilar haqidagi ma’lumotlarni Google qidiruv tizimiga uzatadi» degan vaj bilan Internet Explorer foydasiga rad etilgan, holbuki ikkala dastur sozlamalarida buni osongina o‘chirib qo‘yish mumkin edi.
2012-yilda Yet another Conference anjumanida Yandeks kompaniyasi yangi brauzerini taqdim etdi: Yandeks.Brauzer.
2015-yilda Microsoft yangi brauzerini taqdim etdi — Microsoft Edge. Yangi mahsulot ilk bor quyidagi operatsion tizimda paydo bo‘ldi: Windows 10.
2015-yildan buyon Bravebrauzeri mavjud bo‘lib, u reklamalarni bloklaydi va foydalanuvchilarga reklamalarni ko‘rish orqali pul topish imkonini beradi. Brendan Ayk, Brave yaratuvchilaridan biri, dunyodagi eng ommabop dasturlash tillaridan bo‘lgan JavaScriptni atigi o‘n kunda yaratgani, shuningdek, quyidagi hamjamiyatga asos solgani bilan mashhur: Mozilla.
2019-yilda Opera Software geymerlar uchun birinchi brauzerni chiqardi — Opera GX.
Generativ sun’iy intellekt faol rivojlangani sababli brauzerlarga neyron tarmoqlar qo‘shila boshlandi. 2023-yil martda Microsoft «Copilot» nomli sun’iy intellekt yordamchisiga ega Edge brauzerini chiqardi. Ushbu yordamchi ChatGPTasosida yaratilgan. 2023-yil yozida Yandeks o‘z brauzeriga YandexGPTnomli, maqolalarni qisqacha qayta bayon qila oladigan neyron tarmoqni qo‘shdi.
2024-yilda Brave sun’iy intellekt imkoniyatlariga ega qidiruv tizimini yaratdi.
2025-yil oktabrda OpenAI o‘zining yangi sun’iy intellektli brauzerini chiqardi — ChatGPT Atlas.
Geografik tarqalishi

Rossiyada 2009-yil yanvardan o‘sha yilning sentabr oxirigacha Opera (taxminan 36-40 %) mashhurlik bo‘yicha birinchi o‘rinda bo‘ldi, keyin esa uning ulushi keskin pasaydi. Dekabr boshida Opera qisqa muddatga yetakchilikni qaytarib oldi, biroq keyinchalik Firefox undan o‘zib ketdi.
Janubiy Koreyada 2007—2008-yillarda foydalanuvchilarning 99 % i Internet Explorer’dan Microsoft Windowstizimida foydalanardi. Bunga sabab — qonun bo‘yicha barcha bank va davlat saytlarida quyidagi texnologiyadan foydalanish majburiy bo‘lgan: ActiveX. Iyun oyida, 2010-yilda bu talab bekor qilindi. Xitoyda Internet Explorer ulushi ham 90 % ga yaqin bo‘lgan, shuningdek, bu mamlakatda quyidagi brauzer mashhur edi — Maxthon.
2010-yilda Chrome foydalanish bo‘yicha quyidagi mamlakatlarda yetakchilikka erishdi: Tunisda va Albaniyada; mart oyida, 2011-yilda Filippinda va Armanistonda; aprelda Chernogoriyada, Dominikan Respublikasida va Urugvayda; mayda Chilida, Moldovada va Yamaykada; iyunda Pokistonda va Malayziyada; iyulda Argentinada; avgustda Venetsuelada va Mavritaniyada; 2012-yil martda Rossiyada, 2012-yil iyunda esa butun dunyoda birinchi o‘ringa chiqdi. 2026-yil fevral holatiga ko‘ra, Chrome dunyoning aksariyat mamlakatlarida eng ommabop brauzer bo‘lib, bozorning 68,9 % ulushini egallaydi.
Bozor ulushlari
| Brauzer | StatCounter ma’lumotlari, 2024-yil iyun | NetMarketShare ma’lumotlari, 2024-yil iyun | Vikimedia jamg‘armasi ma’lumotlari, 2021-yil oktabr |
|---|---|---|---|
| Chrome | 65.69 % | 75.62 % | 52,5 % |
| Safari | 17.98 % | 3.82 % | 23,9 % |
| Edge | 5.23 % | 13.70 % | 3,0 % |
| Firefox | 2.74 % | 3.76 % | 4,4 % |
| Samsung Internet | 2,59 % | 0.08 % | 2,2 % |
| Opera | 2,25 % | 0,95 % | 1,0 % |
| UC Browser | 0.98 % | 0.01 % | - |
| Android | 0.49 % | 0.00 % | - |
| QQ Browser | 0.5 % | 0.15 % | - |
| Boshqalar | 1.55 % | 1.91 % | - |
Ma’lumotlar: Net Applications
| Chorak | Internet Explorer | Mozilla Firefox | Google Chrome | Safari | Opera | Opera Mini | Netscape Navigator | Microsoft Edge | Boshqalar |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 2017-yil | |||||||||
| Iyul | ▼11.40 | ▲8.55 | ▲58.43 | ▼13.07 | ▲3.90 | ▼4.65 | |||
| II chorak | ▼11.78 | ▲7.98 | ▲57.44 | ▼13.47 | ▲3.76 | ▼5.57 | |||
| I chorak | ▼12.23 | ▼7.59 | ▲56.15 | ▲14.46 | ▼3.62 | ▼6.06 | |||
| 2016-yil | |||||||||
| IV chorak | ▼14.54 | ▲8.47 | ▲55.19 | ▲11.95 | ▲3.73 | ▲6.32 | |||
| III chorak | ▼17.70 | ▲6.36 | ▲54.08 | ▼10.94 | ▼1.36 | ▼3.61 | ▲5.95 | ||
| II chorak | ▼23.37 | ▼5.91 | ▲49.91 | ▼10.95 | ▼1.63 | ▲3.98 | ▼4.25 | ||
| I chorak | ▼28.00 | ▼7.59 | ▲40.79 | ▲12.92 | ▲1.66 | ▲3.17 | ▲5.87 | ||
| 2013-yil | |||||||||
| III chorak | ▲57.34 | ▼18.59 | ▲16.57 | ▲5.59 | ▼1.50 | ▼0.41 | |||
| II chorak | ▲55.98 | ▼20.03 | ▼16.42 | ▲5.46 | ▼1.69 | ▼0.42 | |||
| I chorak | ▲55.60 | ▲20.09 | ▼16.73 | ▲5.32 | ▲1.77 | ▼0.49 | |||
| 2012-yil | |||||||||
| IV chorak | ▲54.55 | ▼20.08 | ▼17.94 | ▲5.26 | ▲1.67 | ▼0.50 | |||
| III chorak | ▼53.72 | ▲20.10 | ▼18.96 | ▬4.72 | ▬1.60 | ▲0.52 | |||
| II chorak | ▲54.05 | ▼19.99 | ▲19.17 | ▼4.72 | ▼1.60 | ▬0.47 | |||
| I chorak | ▲53.21 | ▲20.78 | ▲18.80 | ▼5.07 | ▲1.67 | ▼0.47 | |||
| 2011-yil | |||||||||
| IV chorak | ▼52.38 | ▼22.16 | ▲18.30 | ▲5.13 | ▼1.59 | ▲0.44 | |||
| III chorak | ▼55.22 | ▼22.62 | ▲15.35 | ▲4.76 | ▼1.68 | ▲0.37 | |||
| II chorak | ▼57.22 | ▼22.83 | ▲13.19 | ▲4.42 | ▼2.03 | ▲1.25 | ▲0.91 | ▬0.14 | |
| I chorak | ▲58.64 | ▲23.05 | ▲11.55 | ▼4.20 | ▲2.24 | ▲1.06 | ▼0.68 | ▼0.18 | |
| 2010-yil | |||||||||
| IV chorak | ▼57.11 | ▼22.83 | ▲9.98 | ▲5.87 | ▼2.23 | ▲0.98 | ▲0.75 | ▼0.20 | |
| III chorak | ▼59.65 | ▼22.96 | ▲7.98 | ▲5.27 | ▲2.39 | ▲0.97 | ▼0.52 | ▲0.27 | |
| II chorak | ▼60.32 | ▼23.81 | ▲7.24 | ▲4.85 | ▼2.27 | ▼0.66 | ▲0.56 | ▬0.26 | |
| I chorak | ▼60.65 | ▼24.52 | ▲6.13 | ▲4.65 | ▼2.37 | ▲0.78 | ▲0.47 | ▼0.26 | |
| 2009-yil | |||||||||
| IV chorak | ▼62.69 | ▲24.61 | ▲4.63 | ▲4.46 | ▲2.40 | ▲0.53 | ▼0.32 | ▲0.17 | |
| III chorak | ▼66.80 | ▲23.06 | ▲3.17 | ▲4.13 | ▲2.07 | ▲0.3 | ▼0.50 | ▼0.03 | |
| II chorak | ▼68.06 | ▲23.00 | ▲2.13 | ▲3.67 | ▼2.05 | ▲0.25 | ▲0.68 | ▲0.09 | |
| I chorak | ▼69.13 | ▲22.67 | ▲1.56 | ▲3.58 | ▲2.18 | ▼0.23 | ▲0.51 | ▲0.08 | |
| 2008-yil | |||||||||
| IV chorak | ▼71.99 | ▲20.78 | ▲1.16 | ▲3.11 | ▲2.15 | ▲0.24 | ▼0.41 | ▼0.07 | |
| III chorak | ▼74.93 | ▲19.07 | ▲0.37 | ▬2.73 | ▲2.06 | ▲0.23 | ▼0.43 | ▼0.10 | |
| II chorak | ▼76.24 | ▲18.16 | chiqarilmaydi | ▲2.73 | ▲1.97 | ▲0.20 | ▲0.48 | ▬0.12 | |
| I chorak | ▼77.83 | ▲16.86 | chiqarilmaydi | ▲2.65 | ▲1.84 | ▲0.17 | ▼0.41 | ▼0.12 | |
| 2007-yil | |||||||||
| IV chorak | 79.16 | 15.84 | chiqarilmaydi | 2.39 | 1.78 | 0.12 | 0.50 | 0.13 | |
Havolalar
- Brauzerlar havolalar katalogida Curlie (dmoz)
- Runetda brauzerlardan foydalanish statistikasi Arxiv nusxasi (sana: 1-fevral 2016-yil), manba: Wayback Machine
- StatCounter statistikasi
- Yevropada bir yil davomida StatCounter statistikasi