Dasturiy interfeys (API) nima

Operatsion tizimdagi API ning vazifasi — Windows.

API (XFA: [ˌeɪ.piˈaɪ]; qisq. inglizcha atamadan: application programming interface, so‘zma-so‘z ilovani dasturlash interfeysi) — dasturiy interfeys, ya’ni bir kompyuter dasturining boshqa dasturlar bilan o‘zaro ishlash usullarining tavsifi (foydalanuvchi interfeysidan farqli ravishda, u oxirgi foydalanuvchining dastur bilan muloqoti uchun emas). Odatda biror internet protokoli (masalan, SCIM), dasturiy karkas (freymvork) yoki operatsion tizim funksiyalarini chaqirish standartining tavsifiga kiradi. Ko‘pincha alohida dasturiy kutubxona yoki operatsion tizim xizmati orqali amalga oshiriladi. Dasturchilar undan turli xil ilovalarni yaratishda foydalanadi.

Soddaroq aytganda, API — dastur kodining boshqa dasturiy komponentlar to‘plami bilan o‘zaro ishlash usuli. Shu orqali bir kompyuter dasturi (masalan, bot yoki veb-sayt) boshqa dastur bilan ma’lumot almashishi va o‘zaro ishlashi mumkin.

Vazifasi

API (ilovani dasturlash interfeysi) dastur yaratish jarayonini soddalashtiradi: u ichki amalga oshirish tafsilotlarini yashirib, ishlab chiquvchiga faqat kerakli obyektlar yoki amallarni taqdim etadi. Masalan, elektron pochta dasturining grafik interfeysida yangi xatlarni olish va belgilashga doir barcha bosqichlarni bajaradigan bitta tugma bo‘lishi mumkin. Shunga o‘xshash tarzda, fayllarni kiritish-chiqarish API si dasturchiga faylni bir joydan boshqa joyga nusxalaydigan funksiyani beradi; bunda dasturchi fayl tizimida ortda qanday amallar bajarilishini bilishi shart emas.

API — ilovalarni integratsiyalash vositasi

Agar dastur (modul yoki kutubxona) qora quti sifatida qaralsa, API — shu quti foydalanuvchisiga taqdim etilgan, u boshqara oladigan va o‘zgartira oladigan «tutqichlar» to‘plamidir.

Dasturiy komponentlar bir-biri bilan API orqali o‘zaro ishlaydi. Bunda komponentlar odatda iyerarxiya hosil qiladi: yuqori darajadagi komponentlar quyi darajadagi komponentlarning API sidan foydalanadi, ular esa o‘z navbatida yanada quyi darajadagi komponentlarning API siga murojaat qiladi.

Xuddi shu tamoyil asosida ma’lumot uzatish protokollari internetda ishlaydi. Standart protokollar steki (OSI tarmoq modeli) 7 darajadan iborat (bitlarni uzatishning fizik darajasidan tortib, HTTP va IMAP kabi amaliy protokollar darajasigacha). Har bir daraja avvalgi («quyi») ma’lumot uzatish darajasining imkoniyatlaridan foydalanadi va o‘z navbatida keyingi («yuqori») darajaga kerakli imkoniyatlarni taqdim etadi.

Protokol tushunchasi mazmunan API tushunchasiga yaqin. Har ikkisi funksional imkoniyatlarni abstraksiyalash usulidir. Biroq birinchi holatda ma’lumot uzatish, ikkinchisida esa ilovalarning o‘zaro ishlashi nazarda tutiladi.

Funksiyalar va sinflar kutubxonasining API si funksiyalar signaturalari hamda funksiyalar semantikasining tavsifini o‘z ichiga oladi.

Funksiya signaturasi

Funksiya signaturasi — funksiya e’lonining umumiy qismi bo‘lib, translyatsiya vositalariga uni boshqa funksiyalardan ajratib tanish imkonini beradi. Turli dasturlash tillarida funksiya signaturasi turlicha talqin qilinadi; bu holat ushbu tillardagi funksiyalarni qayta yuklash (overloading) imkoniyatlari bilan ham chambarchas bog‘liq.

Ba’zan funksiyaning chaqiruv signaturasi va amalga oshirish signaturasi farqlanadi. Chaqiruv signaturasi odatda funksiyani chaqirish sintaktik tuzilmasi asosida belgilanadi: bunda funksiyaning ko‘rinish sohasi signaturasi, nomi, chaqiruvdagi haqiqiy argumentlar turlarining ketma-ketligi va natija turi hisobga olinadi. Amalga oshirish signaturasi esa, odatda, funksiya e’lonining ayrim qismlaridan — funksiyaning ko‘rinish sohasi spetsifikatori, nomi va formal argumentlar turlarining ketma-ketligidan iborat bo‘ladi.

Masalan, C++ dasturlash tilida oddiy funksiya kompilyator tomonidan nomi va argumentlari turlarining ketma-ketligi asosida bir qiymatli aniqlanadi; ushbu belgilar bu tildagi funksiya signaturasini tashkil etadi. Agar funksiya biror sinfning metodi bo‘lsa, signaturada sinf nomi ham qatnashadi.

Xususan, Java dasturlash tilida metod signaturasi uning nomi va parametrlar turlarining ketma-ketligidan iborat; qaytariladigan qiymatning turi signaturaga kirmaydi.

Funksiya semantikasi

Funksiya semantikasi — muayyan funksiya nima ish bajarishining tavsifi. U funksiya hisoblashining natijasi nimadan iboratligi, natija qanday hosil bo‘lishi va nimalarga bog‘liqligini tushuntiradi. Odatda funksiya natijasi faqat uning argumentlari qiymatlariga bog‘liq bo‘ladi, biroq ayrim modullarda holat tushunchasi ham mavjud. Bunday vaziyatda funksiya natijasi shu holatga bog‘liq bo‘lishi, shuningdek, funksiyaning bajarilishi holatni o‘zgartirishi mumkin. Ushbu bog‘liqliklar va o‘zgarishlarning mantiqi funksiya semantikasiga kiradi. Funksiya semantikasining to‘liq tavsifi uning bajariladigan kodi yoki matematik ta’rifidir.

Operatsion tizimlar API si. API lar xilma-xilligi bilan bog‘liq muammolar

Deyarli barcha operatsion tizimlar (UNIX, Windows, OS X, Linux va boshqalar) o‘z API siga ega; dasturchilar uning yordamida shu operatsion tizim uchun ilovalar yaratadilar. Operatsion tizimning asosiy API si — tizim chaqiruvlari.

Dasturiy ta’minot sohasida odatiy funksiyalar uchun umumiy standart API lar katta ahamiyatga ega, chunki ular bitta API dan foydalanadigan barcha dasturlarning bir xil yoki hech bo‘lmaganda foydalanuvchiga tanish usulda ishlashini ta’minlaydi. Grafik interfeyslar API si misolida bu dasturlarning foydalanuvchi interfeyslari o‘xshash bo‘lishini anglatadi, natijada yangi dasturlarni o‘zlashtirish osonlashadi.

Boshqa tomondan, turli operatsion tizimlarning API lari orasidagi farqlar ilovalarni bir platformadan boshqasiga ko‘chirishni ancha qiyinlashtiradi. Bu muammoni hal etishning turli yo‘llari mavjud: «oraliq» API larni yaratish (masalan, grafik interfeyslar uchun wxWidgets, GTK va boshqalar), bir operatsion tizimning tizim chaqiruvlarini boshqasining tizim chaqiruvlariga moslashtiruvchi kutubxonalarni yozish (masalan, Wine, cygwin va shunga o‘xshash bajarish muhitlari), dasturlash tillarida kodlash standartlarini joriy etish (masalan, C tili standart kutubxonasi), turli platformalarda ishlaydigan interpretatsiya qilinadigan tillarni yaratish (sh, Python, Perl, PHP, Tcl, JavaScript, Ruby va boshqalar).

Bundan tashqari, dasturchi ixtiyorida ko‘pincha bir xil natijaga erishish imkonini beruvchi bir nechta API bo‘ladi. Bunda har bir API odatda abstraksiya darajasi pastroq bo‘lgan dasturiy komponentlarning API lari yordamida amalga oshiriladi.

Masalan, brauzerda «Hello, world!» yozuvini ko‘rsatish uchun oddiy sarlavha va ushbu yozuvni o‘z ichiga olgan minimal tana qismiga ega HTML hujjatini yaratish kifoya. Brauzer bu hujjatni ochganda, brauzer dasturi fayl nomini (yoki allaqachon ochilgan faylning deskriptorini) HTML hujjatlarni qayta ishlovchi kutubxonaga uzatadi. Kutubxona esa operatsion tizim API si orqali faylni o‘qiydi va uning tuzilishini tahlil qiladi, so‘ng standart grafik primitivlar kutubxonasining API si orqali ketma-ket «oynani tozalash», «tanlangan shriftda „Hello, world!“ yozuvini chiqarish» kabi amallarni chaqiradi. Bu amallarni bajarish davomida grafik primitivlar kutubxonasi oyna interfeysi kutubxonasiga tegishli so‘rovlarni yuboradi. Ushbu kutubxona esa operatsion tizim API si orqali ma’lumotlarni videokartaning buferiga yozadi.

Amalda deyarli har bir darajada bir nechta muqobil API dan birini tanlash mumkin. Masalan, boshlang‘ich hujjatni HTML emas, LaTeX tilida yozish, uni ko‘rsatish uchun esa istalgan brauzerdan foydalanish mumkin. Bundan tashqari, turli brauzerlar turli HTML kutubxonalaridan foydalanadi va bularning barchasi turli grafik primitivlar kutubxonalari hamda turli operatsion tizimlar asosida yig‘ilishi mumkin.

Shunday qilib, mavjud ko‘p darajali API tizimlarining asosiy murakkabliklari quyidagilardir:

  • Dastur kodini bir API tizimidan boshqasiga ko‘chirish qiyinligi (masalan, operatsion tizimni almashtirganda);
  • Quyi darajadan yuqori darajaga o‘tishda funksional imkoniyatlarning yo‘qolishi. Boshqacha aytganda, API ning har bir «qatlami» muayyan standart amallar to‘plamini bajarishni osonlashtirish uchun yaratiladi. Ammo shu bilan birga, quyi darajadagi API taqdim etadigan ayrim boshqa amallarni bajarish qiyinlashadi yoki umuman imkonsiz bo‘lib qoladi.

Eng mashhur API lar

Operatsion tizimlar API lari
Grafik interfeyslar API lari
Ovoz interfeyslari API lari
Autentifikatsiya tizimlari API lari

Web API

Veb-dasturlashda qo‘llanadi; odatda muayyan HTTP-so‘rovlar to‘plamini, shuningdek, HTTP javoblarining tuzilishini belgilaydi. Ularni ifodalash uchun ko‘pincha XML yoki JSON formatlari, shuningdek, ProtoBuf, XDR va ayrim boshqa formatlardan foydalaniladi.

Web API tushunchasi deyarli veb-xizmat tushunchasining sinonimidir. Biroq so‘nggi vaqtlarda Web 2.0 ta’sirida SOAP dan REST turidagi muloqotga o‘tish kuzatilmoqda. Bir nechta xizmatni yangi ilovalarda birlashtirishga imkon beradigan veb-interfeyslar gibrid interfeyslar deb ataladi.

Misol: MediaWiki API