
Kompyuter dasturi — 1) kompyuter ko‘rsatmalari va ma’lumotlari hisoblash tizimining apparat ta’minoti bajaradigan hisoblash amallari yoki boshqaruv funksiyalarini ta’minlaydigan birikmasi (standart ISO/IEC/IEEE 24765:2010); 2) sintaktik birlik bo‘lib, muayyan dasturlash tilining qoidalariga muvofiq keladi hamda aniq funksiya, vazifa yoki muammoni hal etish uchun zarur bo‘lgan ta’riflar va operatorlar yoki ko‘rsatmalardan tashkil topadi (ISO/IEC 2382-1:1993 standarti).
Birinchi ta’rif «bajariladigan dastur», ikkinchi ta’rif esa quyidagi tushunchaga taalluqli: «dastlabki matn».
Normativ hujjatlardagi boshqa ta’riflar:
- muayyan ma’lumotlarni qayta ishlash tizimi tarkibiy qismlarini boshqarish va ma’lum bir algoritmni amalga oshirish uchun mo‘ljallangan ma’lumotlar;
- obyektiv shaklda ifodalangan, EHM va boshqa kompyuter qurilmalarining ishlashi orqali muayyan natijaga erishish uchun mo‘ljallangan ma’lumotlar va buyruqlar majmui, shu jumladan EHM dasturini ishlab chiqish jarayonida tayyorlangan materiallar hamda dastur hosil qiladigan audiovizual tasvirlar (Rossiya Federatsiyasi Fuqarolik kodeksi).
Kompyuter dasturlari mualliflik huquqi va boshqa intellektual mulk huquqlarining obyekti bo‘lgani uchun quyidagi toifaga kiradi: nomoddiy aktivlar.
Dasturlarni yaratish
Ko‘pincha dasturning tasviri quyidagi shaklda saqlanadi: bajariladigan modul (alohida fayl yoki fayllar guruhi). Odatda, diskda saqlanadigan bu tasvir asosida bajariladigan dastur tezkor xotirada maxsus dastur yuklagichi yordamida hosil qilinishi mumkin.
Aynan tizimli dasturlashda dastur deb protsessor kompyuter tizimini boshqarish ko‘rsatmalari sifatida foydalanadigan ma’lumotlarga aytiladi. Dastur tarkibiga mashina kodi, ya’ni ma’lum bir maqsadga erishish uchun protsessor bajaradigan buyruqlar hamda buning uchun zarur ma’lumotlar kirishi mumkin. Dasturning asosiy farqli jihati uning xotirada joylashishi va protsessor tomonidan bajarilishidir.
Dasturiy ta’minotni ishlab chiqish jarayoni bir necha bosqichdan iborat. Tor ma’noda faqat dastur kodini bevosita yaratish «dasturlash» deb ataladi. Keng ma’noda esa dasturlash deganda ko‘pincha dasturiy ta’minotni ishlab chiqishning butun jarayoni tushuniladi, ushbu faoliyat bilan shug‘ullanuvchilar dasturchilar deb ataladi.
Dasturlarning dastlabki matnlarini dasturlash tillari yordamida yozish ularni insonning tushunishi va tahrirlashi uchun qulay qiladi. Bunga, xususan, izohlar yordam beradi; ulardan foydalanishga ko‘pchilik tillarning sintaksisi ruxsat beradi. Kompyuterda bajarilishi uchun dasturning tayyor matni mashina kodiga o‘giriladi (kompilyatsiya qilinadi).
Ayrim dasturlash tillari dasturni oldindan kompilyatsiya qilmasdan, uni bajarilish vaqtining o‘zida mashina kodi ko‘rsatmalariga aylantirish imkonini beradi. Bu jarayon dinamik kompilyatsiya deb ataladi. U kompilyatsiyaning ko‘plab afzalliklarini saqlagan holda, dasturlarni turli apparat va dasturiy platformalar o‘rtasida ko‘chirish imkoniyatini oshiradi.
Interpretatsiya qilinadigan dasturlar, odatda, kompilyatsiyadan o‘tkazilmaydi va operatsion tizim yoki maxsus interpretator dasturlar tomonidan talqin qilinadi. Bunday dasturlar skriptlar yoki «ssenariylar» deb ataladi.
Ko‘pchilik dasturlash tillarida kompyuter dasturlarining dastlabki matnlari belgilangan algoritmni aniq tavsiflovchi ko‘rsatmalar ro‘yxatidan iborat bo‘ladi. Dasturlashdagi bunday yondashuv imperativ dasturlash deb ataladi. Biroq dasturlashning boshqa metodologiyalari ham qo‘llanadi. Masalan, ishlov beriladigan ma’lumotlarning boshlang‘ich va talab etiladigan xususiyatlarini tavsiflab, tegishli yechim algoritmini tanlashni maxsus interpretator dasturga topshirish yondashuvi deklarativ dasturlash deb ataladi. Deklarativ dasturlashga funksional va mantiqiy dasturlash, shuningdek, kamroq tarqalgan boshqa dasturlash turlari ham kiradi.
Dasturlar matn shaklida ham, vizual tarzda ham yaratilishi mumkin. Birinchi holatda dastlabki kod qo‘lda yoziladi, ikkinchi holatda esa dasturning funksiyalari foydalanuvchining grafik interfeysi elementlari yordamida belgilanadi. Dastur matni avtomatik yaratiladi va uni qo‘lda o‘zgartirish imkoniyati bo‘lishi ham, matn dasturchidan butunlay yashirilgan bo‘lishi ham mumkin.
Saqlash va bajarish

Kompyuter foydalanuvchisi dasturni bajarish haqida bevosita yoki bilvosita so‘rov bermaguniga qadar u odatda energiya ta’minotiga bog‘liq bo‘lmagan xotirada saqlanadi. Bunday so‘rov kelib tushganda dastur operatsion tizim deb ataluvchi boshqa kompyuter dasturi orqali tasodifiy kirishli xotiraga (RAM) yuklanadi. Markaziy protsessor dasturni aynan shu xotiradan bevosita bajara oladi. Keyin markaziy protsessor dastur ko‘rsatmalarini birma-bir bajarib, uning oxiriga yetadi. Bajarilayotgan dastur jarayon (protsess) deb ataladi. Dastur so‘nggi ko‘rsatmasi bajarilganda (odatda, bunda boshqaruv operatsion tizimga qaytariladi) yoki dasturiy yoxud apparat xatosi yuz berganda o‘z ishini tugatadi.
Bir vaqtda bajarish
Ko‘plab operatsion tizimlar ko‘p vazifalilik mexanizmini qo‘llab-quvvatlaydi. U bitta kompyuterda bir necha dastur bir vaqtning o‘zida ishlayotgandek taassurot hosil qiladi. Operatsion tizimlar bir nechta dasturni bajarish uchun operatsion tizim dispetcheri — protsessor bajarayotgan jarayonlarni almashtirib turish uchun xizmat qiladigan dasturiy mexanizmdan foydalanadi. Garchi muayyan bir lahzada faqat bitta dastur bajarilsa-da, almashish yetarlicha tez sodir bo‘lsa, foydalanuvchi barcha dasturlar bilan ular ishlayotgan paytda o‘zaro aloqada bo‘la oladi. Zamonaviy ko‘p protsessorli yoki ko‘p yadroli protsessorga ega kompyuterlar bir nechta dasturning bir vaqtning o‘zida bajarilishini apparat darajasida ta’minlaydi.
Bitta kompyuter dasturiga tegishli kod bo‘laklari ham bajarilish oqimlari yordamida bir vaqtning o‘zida bajarilishi mumkin. Bir nechta oqimni bajarishga maxsus moslashtirilgan ko‘p oqimli protsessorlar ham mavjud.
O‘z kodini o‘zgartiruvchi dasturlar
Odatda, bajarilayotgan kompyuter dasturi o‘zi qayta ishlayotgan ma’lumotlardan farq qiladi, deb hisoblanadi. Biroq kompyuter dasturi o‘zini o‘zgartira boshlaganda bu farq yo‘qola boradi. O‘zgartirilgan dastur keyinchalik dastlabki dasturning bir qismi sifatida bajariladi. Kodning o‘zini o‘zgartirishiquyidagi dasturlash tillari va kod shakllarida yozilgan dasturlarda amalga oshirilishi mumkin: mashina kodi, assembler, Lisp, C, Kobol, PL/1 va Prolog.
Dasturlardan foydalanish
Kompyuter foydalanuvchilarining aksariyati hujjatlarni tayyorlash va rasmiylashtirish, matematik hisoblashlar, tasvirlarni qayta ishlash va shu kabi muayyan amaliy vazifalarni bajarishga mo‘ljallangan dasturlardan foydalanadi. Bunday dasturiy vositalar amaliy dasturlar yoki amaliy dasturiy ta’minot deb ataladi. Hisoblash tizimi qismlarini boshqarish va amaliy dasturlarning ishlashi uchun muhit yaratish vazifasini tizimli dasturiy ta’minot bajaradi. Uning eng muhim tarkibiy qismi operatsion tizimdir.
Huquqiy jihatlar
Rossiya Federatsiyasi Fuqarolik kodeksining 1261-moddasiga muvofiq, EHM dasturi — muayyan natijaga erishish maqsadida EHM va boshqa kompyuter qurilmalarining ishlashi uchun mo‘ljallangan, obyektiv shaklda ifodalangan ma’lumotlar va buyruqlar majmui. Unga EHM dasturini ishlab chiqish jarayonida tayyorlangan materiallar hamda dastur hosil qiladigan audiovizual tasvirlar ham kiradi.
Dastlabki matnlari hamma uchun ochiq bo‘lgan dasturlar ochiq kodli deb ataladi.
Ko‘pchilik mamlakatlarda kompyuter dasturlari mualliflik huquqi bilan himoyalanadi (shu jumladan, MDH mamlakatlarida ham). Ayrim davlatlarda kompyuter dasturlari patentlar bilan ham himoyalanishi mumkin. Kompyuter dasturlarini patentlashga intellektual mulk huquqlarining savdo bilan bog‘liq jihatlari to‘g‘risidagi bitim yordam bergan. Ushbu bitim intellektual mulk huquqi bilan himoyalanadigan obyektlar doirasiga qo‘yiladigan eng kam talablarni belgilab, amalda dasturlarni patentlashga ruxsat bergan. TRIPS bitimiga rioya qilish JSTga a’zo davlat sifatida Ukraina hududida majburiydir[faktning ahamiyati bormi?].
Shunday qilib, dastur ham «adabiy asar», ham «ixtiro» sifatida huquqiy muhofaza qilinishi mumkin. Birinchi holatda huquqiy himoya tartibini belgilash uchun «kod matni» asos qilib olinadi, ikkinchisida esa patentlash uchun taqdim etiladigan ixtirolarga qo‘llanadigan mezonlardan foydalaniladi (ya’ni «innovatsionlik», «o‘ziga xoslik» va «ravshan emaslik», shuningdek mavjud texnik muammoni hal qilish imkoniyati hamda tijoriy jihatdan qo‘llashga yaroqliligini isbotlash kerak). Shu bilan birga, kompyuter dasturlarini mulkiy raqamli kontentdan va mulkiy dasturiy ta’minotdan huquqiy jihatdan farqlash muammosi ham mavjud.
EHM dasturlari va ma’lumotlar bazalariga mutlaq huquq ular yaratilgan paytdan avtomatik ravishda yuzaga keladi va muallifning butun umri davomida hamda muallif vafot etgan yildan keyingi yilning 1-yanvaridan boshlab yetmish yil amal qiladi (hammualliflar bo‘lsa, ularning eng oxirgi vafot etganining o‘limidan keyin).
Rossiya Federatsiyasining amaldagi qonunchiligida kompyuter dasturlarining o‘zini patentlash nazarda tutilmagan. Intellektual mulkning bunday obyektlari yaratilgan paytdan avtomatik tarzda yuzaga keladigan mualliflik huquqi bilan himoyalanadi va majburiy davlat ro‘yxatidan o‘tkazishni talab qilmaydi. Biroq huquq egasining xohishiga ko‘ra EHM dasturlari va ma’lumotlar bazalarini Rospatentda ro‘yxatdan o‘tkazish mumkin.
Mualliflik huquqi va ayrim boshqa[qaysilari?] huquq turlari, jumladan intellektual mulk huquqlari dasturlarning dastlabki matnlariga kirishni cheklash imkonini beradi.
Adabiyotlar
- Abraham Zilbershats. Operatsion tizimlar asoslari (Operating System Concepts), to‘rtinchi nashr. — Addison-Wesley, 1994. — B. 970. — ISBN 0-201-50480-4.
- Donald E. Knut. Kompyuterda dasturlash san’ati (The Art of Computer Programming), 1-jild, 3-nashr (ingliz tilida). — Boston: Addison-Wesley, 1997. — ISBN 978-0-201-89683-1.
- Donald E. Knut. Kompyuterda dasturlash san’ati (The Art of Computer Programming), 2-jild, 3-nashr (ingliz tilida). — Boston: Addison-Wesley, 1997. — ISBN 978-0-201-89684-8.
- Donald E. Knut. Kompyuterda dasturlash san’ati (The Art of Computer Programming), 3-jild, 3-nashr (ingliz tilida). — Boston: Addison-Wesley, 1997. — ISBN 978-0-201-89685-5.