Troyan zararli dasturi

Troyan virus dasturi (ingl.. «trojan», shuningdek — troyan yoki Troyan oti) — zararli dastur turlaridan biri bo‘lib, qonuniy dasturiy ta’minot niqobi ostida kompyuterga kiradi. Shu jihati bilan u viruslar va kompyuter qurtlaridan farq qiladi, chunki ular o‘z-o‘zidan tarqaladi. Ushbu toifaga foydalanuvchi tasdiqlamagan turli amallarni bajaradigan dasturlar kiradi: bank kartalariga oid ma’lumotlarni yig‘ish va ularni hujumchiga yuborish, kompyuterdan foydalanish, undagi ma’lumotlarni o‘chirish yoki qasddan o‘zgartirish, kompyuter ishini izdan chiqarish, uning resurslaridan mayning uchun foydalanish, IP manzillaridan noqonuniy savdo uchun foydalanish. Bundan tashqari, troyan dasturlari kompyuterda hatto asosiy dasturiy ta’minot to‘liq qayta o‘rnatilganidan keyin ham saqlanib qolishi mumkin. Bu asosiy dasturiy ta’minot — operatsion tizim.

Troyan dasturlariga misollar: HookDump, Back Orifice, Pinch, TDL-4, Trojan.Winlock PDM:Trojan.Win32.Bazon.a

Atamaning kelib chiqishi

Troyan dasturlari o‘z nomini foydalanuvchi kompyuteriga kirish usulining «Odisseya» dostonida tasvirlangan «Troyan oti» voqeasiga o‘xshashligidan olgan. Yunonlar sovg‘a sifatida berilgan yog‘och otdan Troya shahriga kirish uchun foydalangan va bu shaharning qulashiga sabab bo‘lgan. Soxta sulh ramzi sifatida sovg‘a qilingan ot ichida Odisseyning jangchilari yashiringan edi. Ular tunda ot ichidan chiqib, birlashgan yunon qo‘shinining asosiy kuchlari uchun shahar darvozalarini ochgan. Troyan dasturlarining aksariyati ham xuddi shunday ishlaydi: foydalanuvchi ularni o‘z kompyuterida ishga tushirishi uchun zararsiz yoki foydali dastur sifatida niqoblanadi. Kompyuter xavfsizligiga oid «Computer Security Technology Planning Study» hisobotida bu atamani birinchi bo‘lib qo‘llagan shaxs — Deniel Edvards; u ishlagan tashkilot — AQSH Milliy xavfsizlik agentligi.

Maqsadlari

Troyan dasturining maqsadlari quyidagilar bo‘lishi mumkin:

  • fayllarni yuklash va yuklab olish;
  • kompyuter foydalanuvchisiga soxta veb-saytlar, chatlar yoki ro‘yxatdan o‘tishni talab qiluvchi boshqa saytlarga olib boradigan yolg‘on havolalarni nusxalash va taqdim etish;
  • foydalanuvchining ishiga xalaqit berish;
  • qimmatli yoki maxfiy ma’lumotlarni, shu jumladan autentifikatsiya hamda resurslarga ruxsatsiz kirish uchun zarur ma’lumotlarni o‘g‘irlash, bank hisobvaraqlari to‘g‘risidagi ma’lumotlarni yig‘ish;
  • ma’lumotlar (diskdagi ma’lumotlarni o‘chirish yoki ustidan qayta yozish, fayllarni sezilarsiz shikastlash) va uskunalarni yo‘q qilish, kompyuter tizimlari hamda tarmoqlarini ishdan chiqarish yoki ularning xizmat ko‘rsatishini rad etish holatiga olib kelish;
  • elektron pochta manzillarini to‘plash va ulardan spam;
  • foydalanuvchini kuzatish va muayyan saytlarga kirgani haqida tajovuzkorlarga yashirincha xabar berish;
  • ma’lumotlarni (parollar, kredit karta raqamlari va hokazolarni) o‘g‘irlash maqsadida klaviatura tugmalari bosilishini qayd etish;
  • antivirus dasturlari va fayrvol (tarmoq himoya devori) faoliyatini to‘xtatish yoki ularga xalaqit berish;
  • tovon puli olish maqsadida ma’lumotlarga kirishni bloklash;
  • virus yaratuvchisining o‘zini namoyon etishi.

Tarqalishi

Troyan dasturlarini zararli niyatdagi insayderlar kompyuter tizimlariga zararli dasturiy ta’minotni bevosita yuklash orqali tarqatadi. Shuningdek, foydalanuvchilar ham aldov yo‘li bilan troyanni o‘z tizimiga yuklab olishga yoki ishga tushirishga undalishi mumkin.

Bunga erishish uchun tajovuzkorlar troyan dasturlarini hamma foydalanishi mumkin bo‘lgan yoki qidiruv tizimlarida indekslanadigan manbalarga (fayl serverlari va fayl almashish tizimlariga) yoki axborot tashuvchilarga joylashtiradi, xabar almashish xizmatlari orqali (masalan, elektron pochta orqali) yuboradi. Troyanlar, shuningdek, xavfsizlikdagi zaifliklar orqali yoki foydalanuvchi yuqorida sanab o‘tilgan usullardan biri bilan olgan manzildan o‘zi yuklab olganida kompyuterga kiradi.

Ba’zan troyanlardan foydalanish muayyan kompyuterlar, tarmoqlar yoki resurslarga (shu jumladan, uchinchi tomon resurslariga) qarshi oldindan rejalashtirilgan ko‘p bosqichli hujumning faqat bir qismi bo‘ladi.

Troyan dasturlarining fayl kengaytmalari

Troyan dasturlari odatda quyidagi fayl kengaytmalariga ega bo‘ladi:

  • .exe, .com, .appimage (o‘yinlar, ofis ilovalari va boshqa qonuniy dasturlar ko‘rinishida; Windows tizimida kengaytmalarni ko‘rsatish o‘chirilgan bo‘lsa, ular ko‘rinmasligi mumkin; masalan, image.jpg.exe kabi «qo‘sh kengaytmali» fayllar ham uchraydi. Bunday dasturlar ishga tushirilganidan keyin yashirin tarzda ishlashi mumkin);
  • .js, .vbs, .jse, .vbe, .bat, .cmd, .sh (skriptlar; kengaytma ko‘rinmasligi mumkin, ba’zan bu formatdagi fayllarni kod muharririda o‘qish mumkin);
  • .html, .htm, .shtml, .shtm, .xhtml, .xht, .hta (HTML hujjatlari; internetdan viruslar va boshqa zararli dasturlarni yuklab olishi, virusli va soxta saytlarga yo‘naltirishi mumkin; .hta fayllari brauzerdan tashqarida ishlaydi va bevosita kompyuterda xavfli amallarni bajarishi mumkin);
  • .pif (zararli amallarni bajarish imkoniga ega yorliq);
  • .docm, .xlsm va hokazo (elektron hujjatlarda xavfli makroslar bo‘lishi mumkin; odatda bunday fayllarning kengaytmasi «m» harfi bilan tugaydi);
  • .xml, .xsl, .svg, .xaml (XML hujjatlari; HTMLga o‘xshash, qarang: HTML);
  • .cab va ActiveX elementlarining boshqa o‘rnatkichlari (ular multimedia fayllarini ijro etish plagini sifatida niqoblanib, yashirincha o‘rnatiladi. Misollar: Zlob; RSPlug[ingl.]; DNSChanger[ingl.])
  • .scr (ko‘pincha yashirin rejimda ishlaydigan dastur);
  • ba’zi boshqa kengaytmalar.

Niqoblanish

Troyan dasturi foydalanuvchi uni ishga tushirishi yoki tizimdagi mavjudligini yashirishi uchun mavjud yoki mavjud bo‘lmagan dastur, komponent yoxud ma’lumotlar fayli (masalan, rasm) nomi va belgisiga taqlid qilishi mumkin.

Troyan dasturi o‘zi niqoblangan dastur vazifasini qisman taqlid qilishi yoki hatto uni to‘liq bajarishi mumkin. Ikkinchi holatda tajovuzkor zararli kodni mavjud dasturga joylashtiradi.

Olib tashlash usullari

Umuman olganda, troyan dasturlari boshqa zararli dasturlar singari antivirus va josuslikka qarshi dasturiy ta’minot yordamida aniqlanadi va olib tashlanadi.

Troyan dasturlarini ma’lum dasturlarni qidirishga asoslangan kontekstual usullar bilan ishlaydigan antiviruslar nisbatan qiyinroq aniqlaydi. Chunki ularning tarqalishi yaxshiroq nazorat qilinadi va dastur namunalari antivirus sohasi mutaxassislariga o‘z-o‘zidan tarqaladigan zararli dasturlarga qaraganda kechroq yetib boradi. Biroq evristik (algoritmlarni qidirish) va proaktiv (faoliyatni kuzatish) usullar troyanlarni aniqlashda ham xuddi shunday samaralidir.

Havolalar