Pomir trakti nima

Avtomobil yo‘li
Pomir trakti
M-41

toj. Trakti Pomir
qirg‘. Pomir trakti
o‘zb. Pomir trakti
Asosiy ma’lumotlar
Avvalgi raqami № 37
Davlatlar
Mintaqa Markaziy Osiyo
Yo‘lning bir qismi M-41
Maqomi Avtomobil yo‘li xalqaro strategik ahamiyatga ega
Egalar Quyidagi davlatlar hukumatlari: Qirg‘iziston, Tojikiston va O‘zbekiston (o‘zlariga tegishli uchastkalarda)
Bosh loyihalovchi SSSR Xalq Komissarlari Soveti huzuridagi SUDORTRANS
Uzunligi Флаг УзбекистанаФлаг ТаджикистанаФлаг Кыргызстана 2330 km
(Termiz — Bishkek)
Флаг УзбекистанаФлаг ТаджикистанаФлаг Кыргызстана 1560 km
(Termiz — O‘sh)
Флаг ТаджикистанаФлаг Кыргызстана 730 km
(Xorug‘ — O‘sh)
Boshlanishi Termiz
Quyidagi shaharlar orqali Dushanbe, Xorug‘ va O‘sh
Oxiri Bishkek
Yo‘l qoplamasi asfalt-beton, shag‘al
Ochilgan sana 1937-yil
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Pomir traktidagi yo‘l belgisi, Tog‘li Badaxshon hududiga kiraverishda, Qizil-Art dovonida
Yo‘lning Dushanbe — Xorug‘ uchastkasi
Pomir trakti Qizil-Art dovoni yaqinida

Pomir trakti (toj. Trakti Pomir; qirg‘. Pomir trakti; o‘zb. Pomir trakti) — avtomobil yo‘li bo‘lib, Tojikistonning baland tog‘li hududlarini Qirg‘iziston va O‘zbekiston bilan bog‘laydi. Pomir trakti deb Bishkek (Qora-Bolta) — O‘sh — Murg‘ob — Xorug‘ — Dushanbe yo‘nalishidagi yo‘l yoki uning O‘shdan Xorug‘gacha bo‘lgan qismi ataladi. 1960-yilda umumdavlat ahamiyatidagi Frunze — O‘sh — Xorug‘ magistral avtomobil yo‘liga 37-marshrut raqami berildi. 1982-yilda Frunze — O‘sh — Xorug‘ — Dushanbe — Termiz yo‘li M-41 deb nomlana boshlandi.

O‘sh shahrida bu yo‘l E010 Yevropa yo‘nalishi(ingl.) Bishkek — O‘sh bilan tutashadi. Qulma dovoni orqali Qoraqurum avtomagistrali bilan bog‘lanadi. Dushanbe — Qulma uchastkasi E008 Yevropa yo‘nalishi(ingl.) hisoblanadi. Sari-Tosh shahrida yo‘l E60 Yevropa yo‘nalishi bilan tutashadi. O‘sh — Sari-Tosh uchastkasi esa E007 Yevropa yo‘nalishining bir qismidir.

Eski Pomir trakti

XIX asr oxiri — XX asr boshlarida Markaziy Osiyoda Britaniya va Rossiya imperiyalari o‘rtasida mintaqadagi ta’sir uchun keskin geosiyosiy raqobat davom etgan va bu kurash jahon tarixida quyidagi nom bilan tanilgan: «Katta o‘yin». Rossiya imperiyasining harbiy idorasi, inglizlarning Pomirdagi faolligidan xavotirlanib, strategik harbiy yo‘l qurishga qaror qildi. Bu yo‘l orqali qo‘shinlarni Farg‘onadan Oloy vodiysiga tezkor ravishda ko‘chirish va samarali ta’minlash ko‘zda tutilgan edi. Qurilish nihoyatda maxfiy sharoitda rejalashtirildi va olib borildi. Shu sababli uzoq vaqt Oloy tizmasi orqali Rossiya Turkistoni hududida g‘ildirakli transport uchun yo‘l borligi Yevropada ma’lum bo‘lmagan.

1903-yil yozida zobit, Rossiya armiyasi vakili, harbiy geografi Nikolay Korjenevskiy Taldiq dovoniga (Qirg‘iziston), 3 615 metr balandlikka ko‘tarilganda, Hisor-Oloy bo‘ylab «rus» Turkistoni hududida aravalar yuradigan yo‘lni loyihalash va qurishda qatnashganlarning nomi bitilgan yodgorlik ustunini topdi. Ular podpolkovnik Bronislav Grombchevskiy, transport yo‘llari muhandislari Mitskevich, Burakovskiy, Zarakovskiy hamda podporuchik (подпоручик) Irmut edi. Yevropaliklar uzoq vaqt Taldiq dovonidan o‘tadigan ilk yo‘lni 1916-yilda harbiy asirlar — Birinchi jahon urushida asir tushgan avstriyaliklar qurgan, deb hisoblashgan. Korjenevskiyning kundaligi esa buning aksini ko‘rsatadi. U yo‘lni 1893-yilda rus sapyor bo‘linmalari qurgan, deb hisoblagan. Biroq O‘sh va Qirg‘izistondagi Oloy vodiysini Taldiq dovoni orqali bog‘lagan birinchi arava yo‘li 1876-yildayoq rus otryadi tomonidan general A. K. Abramov qo‘mondonligida qurilgan. Keyinchalik bu qisqa yo‘l qismi (88 vyorst) — Farg‘ona vodiysidan Qirg‘izistonning Oloy vodiysigacha boradigan yo‘l — «Eski Pomir trakti» nomini oldi. N. Korjenevskiyning ma’lumotiga ko‘ra, 1910-yilda Gulchadan janubga, Sharqiy Pomir orqali faqat xavfli yuk hayvonlari so‘qmog‘i bor edi. Panj daryosi bo‘ylab, Darvozdan Rushongacha 1915-yilda rus harbiy bo‘linmalari mahalliy aholi yordamida yana bir yuk hayvonlari uchun so‘qmoq ochdi; yuklar ortma yuk sifatida otlar va eshaklarda tashilar edi. Tosh ko‘chkilari, o‘pirilishlar, qor ko‘chkilari, sharsharalar va toshqinlar so‘qmoqni tez-tez buzib ketardi.

Guvohlarning aytishicha, 1930-yilga kelib bu so‘qmoq nihoyatda yomon ahvolga tushgan, hatto yuk ortilgan otlar ham undan zo‘rg‘a o‘tgan; otlarni ovring (овринг) deb ataladigan qoya yonbag‘ridagi tor osma yo‘laklardan o‘tkazish uchun otlarning yukini doim tushirishga to‘g‘ri kelgan.

1933-yilda Pomir trakti SUDORTRANS tizimidagi kapital qurilish obyekti sifatida SSSR Xalq Komissarlari Soveti tomonidan zarbdor qurilish deb e’tirof etildi. Unga qurilish materiallari va uskunalarini birinchi navbatda yetkazib berish hamda yuklarni shoshilinch tashish tartibi belgilandi.

1937-yilda, sovet davrida, O‘sh va Xorug‘ shaharlarini bog‘laydigan avtomobil yo‘li qurib bitkazilgach, Eski Pomir trakti katta Pomir traktining bir qismiga aylandi.

Farmonga ko‘ra, SSSR Oliy Soveti Prezidiumining 5-mart 1941-yildagi qarori bilan traktga I. V. Stalin nomi berildi.

Umumiy tavsif

Avtomobil yo‘lining katta qismi Tojikiston hududidan o‘tib, mamlakat poytaxti Dushanbe shahrini Tog‘li Badaxshonning bosh shahri — Xorug‘ bilan bog‘laydi. Pomir traktining bu qismi G‘arbiy Pomir trakti deb ataladi. An’anaga ko‘ra eng ko‘p yuk tashiladigan boshqa uchastka Xorug‘ni qirg‘iz shahri O‘sh bilan bog‘laydi. Bu uchastka Sharqiy Pomir trakti deb ataladi. O‘sh shahrida UPD (Pomir yo‘li boshqarmasi), shuningdek, ikkita avtomobil bazasi — PATU (Pomirga fuqarolik yuklarini tashish) va harbiy qism № 3333 (avtomobil batalyoni, Pomirdagi harbiy qismlarni ta’minlovchi bo‘linma).

Yo‘lning katta qismi tuproq qoplamali. Qishda yo‘ldan foydalanilmaydi, chunki qor ko‘chkisi xavfi mavjud.

Sharqiy Pomir trakti

O‘sh — Xorug‘ yo‘lining uzunligi 701 km bo‘lib, u ikki bosqichda qurilgan. Mintaqaning Rossiya imperiyasi tobeligiga o‘tishi, Xiva, Buxoro, Hisor-Oloy va Shimoliy Pomirning o‘zlashtirilishi hamda Rossiya imperiyasiga qo‘shib olinishi natijasida 1876-yilda rus armiyasi qismlari Taldiq dovoni orqali Farg‘ona va Qirg‘izistondagi Oloy vodiylarini bog‘laydigan strategik harbiy yo‘lni (88 vyorst) maxfiy ravishda qurgan. Yo‘l 1893-yilda qayta tiklangan. Oradan 38 yil o‘tib, 1931—1934-yillarda yo‘l Xorug‘ shahrigacha uzaytirildi. Sovet Ittifoqida tog‘li Pomir hududlarini rivojlantirish uchun bu yo‘lga katta ahamiyat berilgan. Ushbu yo‘l orqali ijtimoiy ehtiyojlar uchun yuklar (oziq-ovqat, iste’mol tovarlari, yoqilg‘i va boshqalar), shuningdek, harbiy va ishlab chiqarish yuklari tashilgan.

O‘sh va Xorug‘ oralig‘ida yo‘l uchta asosiy tog‘ dovonidan o‘tadi: Taldiq (3 615 metr), Qizil-Art (4 280 metr) va Oqbaytal (4 655 metr); Oqbaytal avtomobil yo‘li o‘tadigan eng baland tog‘ dovonlaridan biri hisoblanadi.

G‘arbiy Pomir trakti

Keyinroq Dushanbe — Xorug‘ yo‘lining taxminan 580 km uzunlikdagi qismi qurildi. Tog‘li relyef xususiyatlari tufayli uni qurish va undan foydalanish ancha murakkab bo‘lgan. Yo‘l qurilishida qariyb 30 000 kishi qatnashgan. Murakkab relyef sababli ishlarni qo‘l asboblari va portlovchi moddalar yordamida bajarishga to‘g‘ri kelgan.

G‘arbiy Pomir trakti — Stalin nomi berilgan yo‘l — 1940-yilda tantanali ravishda ochilgan.

Katta Pomir traktidagi asosiy manzillar

Agar Katta Pomir trakti bo‘ylab O‘sh shahridan yo‘lga chiqilsa, uning marshruti quyidagicha bo‘ladi:

sh. O‘sh — q. Gulcha — Gulcha daryosi vodiysi — Taldiq dovoni (3615, Oloy tizmasi orqali o‘tuvchi dovon) — Qirg‘izistonning 40 yilligi dovoni (3541) — q. Sari-Tosh (Oloy vodiysi) — Qizil-Art dovoni (4250, Oloyorti tizmasi orqali o‘tuvchi dovon, Tog‘li Badaxshon hududiga kirish, Qirg‘iziston bilan Tojikiston chegarasini kesib o‘tish) — Markansuv daryosi vodiysi — Uybulak dovoni (4200) — Qorako‘l ko‘li — Oqbaytal dovoni (4655) — sh. Murg‘ob — Nayzatosh dovoni (4314) — Alichur vodiysi — Xargush dovoni (4091) + Tagarkati dovoni (4168) — Sulu-Tagarkati daryosi vodiysi — Qo‘ytezak dovoni (4251) — Gunt daryosi vodiysi — sh. Xorug‘ — Panj daryosi vodiysi — q. Qal’ai Xumb — Xaburabot dovoni (3720) — Obixingou daryosi vodiysi — Vaxsh daryosi vodiysi — sh. Dushanbe.

Hozirgi vaqtda Pomir trakti M41 avtomobil yo‘lining tarkibiy qismidir.

Havolalar