Afrosiyob shahristoni

Afrosiyob
o‘zb. Afrosiyob / Афросиёб
39°40′16″ sh. k. 66°59′15″ sh. u.HGYO
Turi Qadimiy shahar xarobasi
Mamlakat  O‘zbekiston
Shahar Samarqand
Ilk bor tilga olingan davri miloddan avvalgi VIII asr
Афрасиаб (городище) (Узбекистан)
Точка


Логотип Викисклада Vikimedia Commonsdagi mediafayllar

Afrosiyob (ba’zan quyidagicha ham yoziladi: Afrosiab, Afrosiyab yoki Afrasiyab; o‘zb. Afrosiyob / Афросиёб) — qadimiy shahar xarobasi bo‘lib, maydoni 200 gektardan ortiq. Hozir u zamonaviy Samarqand shahrining shimoliy qismida joylashgan sarg‘ish-kulrang lyoss tepaliklar majmuasidan iborat. Afrosiyob qadimgi Samarqandning xarobalaridir. XVII asrda bu xarobalar Turonning Afrosiyob nomli afsonaviy podshosi sharafiga atala boshlagan. U fors shoiri Firdavsiyning «Shohnoma» dostonidagi afsonaviy qahramonlardan biridir.

Tarixiy ma’lumot

Afrosiyob devoriy rasmlarida turkiy amaldorlar, 650-yil
Afrosiyob devoriy rasmlaridagi jangchi tasviri, VII asr

Afrosiyobda arxeologik tadqiqotlar 1870-yillarda, O‘rta Osiyo Rossiya tomonidan bosib olinganidan ko‘p o‘tmay boshlangan. Arxeologik tadqiqotlar Samarqand miloddan avvalgi bir necha asrdayoq O‘rta Osiyoning eng yirik savdo va madaniyat markazlaridan biri bo‘lganini tasdiqladi. Marokanda shahri shimol va sharqdan daryo tarmoqlarining tik qirg‘oqlari, janub va g‘arbdan esa chuqur jarliklar bilan himoyalangan edi.

Qadimiy shahar xarobasidan naqshlangan sopol idishlar, terrakota haykalchalar, ossuariylar (suyak saqlanadigan idishlar) parchalari, shisha buyumlar, turli mehnat qurollari, ayollar taqinchoqlari va tangalar topilgan.

Aniqlanishicha, shahar bo‘ylab to‘g‘ri, tosh yotqizilgan ko‘chalar o‘tgan, shahar guzar deb atalgan mahallalarga bo‘lingan va mustahkam mudofaa devorlari bilan o‘ralgan. Bu devorlar ichida ark, turarjoy binolari va hunarmandchilik ustaxonalari joylashgan.

Masalan, qazib o‘rganilgan VI—VII asrlarga oid binolarda devorlar loy suvoq ustiga yorqin yelimli bo‘yoqlar bilan ishlangan yuksak badiiy saviyadagi rasmlar bilan bezatilgan. Xonalardan birida devorlarga uch qavat qilib joylashtirilgan o‘ziga xos maishiy hayot manzaralari topilgan. Ularda boy sovg‘alar olib ketayotgan haqiqiy va afsonaviy hayvonlar hamrohligida bayramona, hashamatli libos kiygan erkaklar va ayollarning tantanali yurishi tasvirlangan.

Shahar hukmdori saroyining devorlarida oq fil ustidagi shaxs boshchilik qilayotgan tantanali yurish aks etgan katta kompozitsiya aniqlangan. Taxminlarga ko‘ra, fil ustidagi shaxs malika yoki qirolichani tasvirlaydi. Marosimda ot minib ketayotgan uch ayoldan birining tasviri yaxshi saqlangan. U kalta qizil ko‘ylak, sariq ishton va qora etik kiygan; qo‘llarida bilaguzuklar bor, yelkasiga esa sharf tashlangan. Ayollar ortida uzun, to‘g‘ri qilich va kalta xanjar bilan qurollangan, tuyalarda ketayotgan ikki erkak tasvirlangan. Ko‘rinishidan, bu yerda to‘y marosimi aks ettirilgan: malika dugonalari va yuqori martabali amaldorlar hamrohligida fil minib, saroydagi kuyovi huzuriga ketmoqda. Afrosiyobda, shuningdek, yog‘och haykallar bilan bezatilgan katta zal ham bo‘lgan. Bu haykallar bundan o‘n uch asr avval shaharni vayron qilgan yong‘in oqibatida ko‘mirga aylangan. L. I. Albaumning fikricha, Afrosiyob devoriy rasmlarining g‘arbiy devoridagi eng ko‘p sonli qahramonlar guruhi turkiylarni tasvirlaydi. Qazishmalar davomida manzara aks ettirilgan barelyeflar (bo‘rtma tasvirlar) ham topilgan.

Shahar Ahamoniylar hukmronligi davrida ichki yo‘laklari va minoralari bo‘lgan baland, ulkan devor bilan o‘ralgan edi.

IX—X asrlarda Samarqand islom Sharqining madaniy markazlaridan biriga va Somoniylar sulolasining dastlabki poytaxtiga aylangan davrda Afrosiyobning g‘arbiy qismida muhtasham somoniy hukmdor saroyi bunyod etildi. X asrga kelib shaharning ichki qismi 220 ga maydonni egallagan. Uning janubida bozorlar, masjidlar, hammomlar va karvonsaroylarga ega shahar atrofi mavzelari joylashgan edi. Shaharda qo‘rg‘oshin quvurlardan suv ta’minoti tizimi qurilib, xitoy qog‘ozini ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yilgan.

XI—XIII asrlarda Samarqand g‘arbiy Qoraxoniylar davlatining poytaxtiga aylanib, yangi mudofaa devorlari bilan o‘ralgan. XII asrda Samarqandda qoraxoniy hukmdori Ibrohim ibn Husayn (1178—1202) tomonidan arkning quyi qismida saroy qurilgan. Qazishmalar vaqtida mahobatli devoriy rasmlar parchalari topilgan. Sharqiy devorda sariq to‘n kiygan va qo‘lida kamon tutgan turkiy jangchi tasvirlangan.

XIII asr boshlarida Xorazmshoh Muhammad Samarqandni egallagan. XIII asrda Xorazmshohlar davlati Chingizxon tomonidan zabt etilgan, Samarqand mo‘g‘ullar tomonidan egallanib, vayron qilingan. Bu esa Afrosiyobdagi qadimiy shahar xarobasining butunlay tashlandiq holga kelishiga sabab bo‘lgan.

Adabiyotlar

Havolalar