Andijon suv ombori

Andijon suv ombori
Kempir-Obod suv ombori
Вид на водохранилище в апреле 2013 года
2013-yil aprel oyida suv omborining ko‘rinishi
Morfometriya
O‘lchamlari20 × 6 km
Maydoni56 km²
Hajmi1,9 km³
Eng katta chuqurligi98 m
Xususiyatlari
Suv bilan to‘ldirilgan yil1983 
Joylashuvi
40°46′29″ sh. k. 73°07′19″ sh. u.HGYaO
Mamlakatlar
ViloyatlarAndijon viloyati, O‘sh viloyati
Кыргызстан
Точка
Andijon suv ombori
Kempir-Obod suv ombori

Andijon suv ombori, shuningdek, Kempir-Obod suv ombori (o‘zb. Andijon suv ombori, qirg‘. Kempir-Abad suu saktag‘ichi) — suv ombori bo‘lib, u Qirg‘iziston va O‘zbekistonda joylashgan. U ikki davlat o‘rtasidagi hududiy nizoning predmeti hisoblanadi. Suv omborida Andijon GESining ikkita gidroelektr stansiyasi joylashgan.

Tarixi

Suv omborini ilk bor Farg‘ona vodiysida qurishni gidrotexnik Ivan Aleksandrov 1917-yilda taklif qilgan. Qurilish haqida qaror esa SSSR Vazirlar Kengashi tomonidan 15-mart 1963-yilda qabul qilingan. Loyihaning asosiy maqsadi Katta Farg‘ona va Katta Andijon kanallari yaqinidagi, shuningdek, Farg‘ona vodiysining janubi-sharqiy qismidagi qishloq xo‘jaligi yerlarini suv bilan ta’minlash edi. Yangi suv ombori loyihasini «Sredazgiprovodxlopok» instituti ilmiy jamoasi bosh muhandislar N. S. Juykov va L. S. Litvak rahbarligida ishlab chiqqan. Qurilish uchun SSSR davlat budjetidan 297 million rubl ajratilgan va ishlarni 1970-yilgacha yakunlash rejalashtirilgan.

Biroq suv ombori qurilishi faqat 1969-yilda boshlangan va 1983-yildagina to‘liq yakunlangan. Suv ombori barpo etiladigan hududda Kampir-Ravot arxeologik ekspeditsiyasi tomonidan 1967-yilgacha davom etgan arxeologik qazishmalar o‘tkazilgan. Suv ombori qurilishi natijasida Qirg‘iziston SSR hududidagi bir necha ming gektar yer suv ostida qolgan. Suv bosgan yerlar uchun kompensatsiya sifatida O‘zbekiston SSRga chegaradosh hududlardan 4127 gektar yer berilgan. Keyinchalik bu yerlarda bir nechta qishloq va aeroport qurilgan (ular Aqsi tumanida joylashgan). 23-sentabr 1965-yilda ikki respublika o‘rtasida «Andijon (Kampir-Ravot) suv omborini hisobga olgan holda Qoradaryo suv resurslaridan foydalanish masalasi bo‘yicha O‘zbekiston SSR Suv xo‘jaligi vazirligi, Qirg‘iziston SSR Suv xo‘jaligi vazirligi, Qirg‘iziston SSR Davlat qurilish qo‘mitasi hamda «Sredazgiprovodxlopok» va «Qirg‘izgiprovodxoz» loyiha institutlari vakillari yig‘ilishining bayonnomasi» imzolangan.

Suv omborining barpo etilishi Andijon GESi qurilishi bilan bog‘liq edi. 2010-yilda Andijon GES-2 qurilgan. Gidrotexnik inshootlar majmuasi Qoradaryoning Farg‘ona vodiysiga chiqish qismida, Xonobod shahri yaqinida joylashgan. Uning asosiy vazifasi sug‘orish uchun suv yetkazib berishdan iborat.

Suv omborining ishga tushirilishi sug‘orish imkoniyatlarini kengaytirgan: 44 ming gektar yangi yer sug‘orila boshlandi, shuningdek O‘zbekistondagi 257 ming gektar va Qirg‘izistondagi 159 ming gektar avvaldan sug‘oriladigan yerlarning suv ta’minoti yaxshilangan.

Xususiyatlari

Andijon suv ombori daryo o‘zanida barpo etilgan suv ombori hisoblanadi. Uning asosiy vazifalari yerlarni sug‘orish va elektr energiyasi ishlab chiqarishdan iborat. Suv omborining eng katta chuqurligi — 98 metr. Kengligi 6 kilometr, uzunligi esa 20 kilometr. Ko‘p yillik suv hajmi — 1,9 km³, foydali hajmi — 1,75 km³, loyiha bo‘yicha suv yuzasining maydoni — 56 km². Suv omboriga Qoradaryoning quyidagi irmoqlari quyiladi: Tar va Qoraqulja.

Chegara mojarosi

Sobiq SSSR parchalanganidan so‘ng suv ombori hududiy nizoning markazida qoldi. Bu nizo mustaqil Qirg‘iziston va O‘zbekiston o‘rtasida yuzaga keldi. Suv ombori har ikkala mamlakat uchun katta ahamiyatga ega, chunki Farg‘ona vodiysi aholisi zich joylashgan, iqlimi esa qurg‘oqchil. O‘zbekistonda suv ombori Andijon, Qirg‘izistonda esa Kempir-Obod nomi bilan yuritiladi. Qirg‘iz geografi Temirqul Eshengulovning ma’lumotiga ko‘ra, suv ombori foydali qazilmalar koni sharafiga «Kampir-Ravot» deb nomlangan. Shuningdek, hozirgi suv ombori yaqinida Kampirravot qishlog‘i mavjud bo‘lgan.

2021-yil bahorida ikki davlat suv omborini O‘zbekistonga topshirish haqida kelishib olgani ma’lum bo‘lgan. Biroq Qirg‘izistonda mazkur kelishuvga qarshi norozilik namoyishlari natijasida topshirish jarayoni kechiktirilgan.

26-sentabr 2022-yilda Qirg‘iziston va O‘zbekiston o‘rtasida davlat chegarasini delimitatsiya va demarkatsiya qilish bo‘yicha bayonnoma imzolangan. Kelishuvga norozilik sifatida 6-oktabrda Qirg‘iziston aholisi vakillari suv ombori yaqiniga o‘tovlar o‘rnatgan, ammo keyinchalik ularni huquqni muhofaza qiluvchi organlar olib tashlagan. 10-oktabrda Qirg‘iziston parlamentining xalqaro ishlar, mudofaa, xavfsizlik va migratsiya qo‘mitasi O‘zbekiston bilan kelishuvni ma’qullashga qaror qilgan. Faollar norozilik sifatida «suv omborini himoya qilish qo‘mitasi» tuzilganini e’lon qilgan. Qirg‘iziston prezidenti Sadir Japarovning so‘zlariga ko‘ra, O‘zbekiston bilan kelishuv suv omborini 50 ga 50 tamoyili asosida boshqarish imkonini beradi.

Adabiyotlar

Havolalar