Yorug‘lik kuchi nima

Yorug‘lik kuchi — optik tizimning yorug‘lik o‘tkazish qobiliyatini ifodalovchi kattalik. Bu nisbat yoritilganlik — haqiqiy tasvirning tizim hosil qilgan fokal tekislikdagi yoritilganligi — bilan tasvirlanayotgan obyektning dastlabki ravshanligi o‘rtasida aniqlanadi. Yorug‘lik kuchi optik tizimdagi kvadratga ko‘tarilgan nisbiy aperturaga proportsional bo‘lib, tizimning yorug‘lik samaradorligini belgilaydi.

O‘ta yuqori yorug‘lik kuchiga ega «Canon 50 mm f/0,95» obyektivi

Amaliy fotografiyada va kinematografiyada obyektivning yorug‘lik kuchi deganda soddalashtirilgan, kundalik ma’noda obyektivning diafragmasi to‘liq ochilganda hosil bo‘ladigan eng katta nisbiy apertura tushuniladi. Bunda obyektiv eng ko‘p yorug‘lik o‘tkazadi. Kvadratik bog‘liqlik alohida hisobga olinmaydi, chunki u ekspozitsiyani o‘lchash hisob-kitoblarida avtomatik ravishda inobatga olinadi. Shunday qilib, maksimal nisbiy aperturasi f/2,0 bo‘lgan obyektiv f/4,5 obyektivga qaraganda yorug‘lik kuchi yuqoriroq hisoblanadi.

Geometrik yorug‘lik kuchi

Geometrik va samarali yorug‘lik kuchi farqlanadi. Ular mos ravishda geometrik va samarali nisbiy aperturalarning kvadratlariga proportsional. Geometrik yorug‘lik kuchi Qg quyidagi ifoda yordamida hisoblanadi:

Qg=(Df′)2,

bu yerda D — kirish qorachig‘ining diametri, f′ — orqa fokus masofasi.
Har qanday optik tizimning yorug‘lik kuchi yorug‘likning to‘lqin xossalari bilan belgilanadigan nazariy chegaraga ega. Bu chegara quyidagi matematik munosabat yordamida hisoblanadi:

Nmin=12NAmax=12nsin⁡θ

bu yerda

Havoning sinish koeffitsiyenti birga yaqin bo‘lgani sababli, har qanday optik tizimda erishish mumkin bo‘lgan eng katta nisbiy apertura f/0,5 yoki 2:1 dan oshmaydi. Shunga muvofiq, ushbu kattalik kvadratiga teng bo‘lgan eng katta yorug‘lik kuchi 4:1 qiymatdan oshmaydi.

Samarali yorug‘lik kuchi

Geometrik yorug‘lik kuchi obyektivning yorug‘lik o‘tkazish xususiyatini faqat qisman tavsiflaydi, chunki u linzalarning shaffofligini hisobga olmaydi. Yorug‘lik oqimi obyektivdan o‘tayotganda uning bir qismi shisha ichida yutiladi, boshqa qismi esa qaytadi hamda linzalar va ularning gardishlari yuzasida sochiladi. Shu sababli yorug‘lik oqimi yorug‘likka sezgir elementga zaiflashgan holda yetib boradi. Obyektivning o‘tkazuvchanlik koeffitsiyentini hisobga oladigan yorug‘lik kuchi samarali yorug‘lik kuchi (ayrim manbalarda — fizik yorug‘lik kuchi) deb ataladi. Samarali yorug‘lik kuchi har doim geometrik yorug‘lik kuchidan kichik bo‘ladi.

Samarali yorug‘lik kuchi Qe, yuqorida aytilganidek, tasvirning E yoritilganligi bilan tasvirga olinayotgan obyektning B ravshanligi o‘rtasidagi nisbatni belgilaydi:

Qe=EB=τDf′,

bu yerda τ — tizimning yorug‘lik o‘tkazish koeffitsiyenti. Zamonaviy optikada yorug‘lik o‘tkazuvchanligini oshirish uchun aksni kamaytiruvchi optik qoplama qo‘llanadi. Bu qoplama yorug‘lik yo‘qotilishini kamaytiradi. Qoplamasiz obyektivlarda yorug‘lik linzalardan o‘tayotganda, shishaning har bir santimetr qalinligiga 1 % va havo bilan shisha chegarasidagi har bir sirtdan nurlar qaytishi hisobiga 5 % yorug‘lik oqimi yo‘qoladi. Qoplamasiz obyektivlarning o‘rtacha yorug‘lik o‘tkazish koeffitsiyenti 0,65, optik qoplamali obyektivlarniki esa 0,9 ga teng. Qoplamasiz obyektivdan o‘tadigan yorug‘lik oqimi o‘rtacha taxminan 1/3 ga kamayadi. Optik qoplamali obyektivlarda esa yorug‘lik oqimi o‘rtacha 0,1 ga kamayadi va bu ekspozitsiyaga deyarli ta’sir qilmaydi.

Murakkab, ko‘p linzali o‘zgaruvchan fokus masofali obyektivlarda optik qoplama mavjud bo‘lsa ham, yo‘qotishlar ko‘payadi. Natijada geometrik va samarali yorug‘lik kuchi o‘rtasidagi farq hisobga olish zarur bo‘lgan darajaga yetishi mumkin. Bu farq sezilarli bo‘lishi mumkin bo‘lgan kino tasvirga olish optikasida samarali nisbiy apertura alohida «T» harfi bilan belgilanadi. Masalan, T1,3 belgisi obyektivning samarali nisbiy aperturasi f/1,3 ekanini va shunga mos samarali yorug‘lik kuchiga ega ekanini bildiradi. Amaliy kinematografiyada yorug‘lik kuchining nisbiy aperturaga kvadratik bog‘liqligi alohida ko‘rsatilmaydi; eng katta samarali nisbiy apertura «T» samarali yorug‘lik kuchi deb yuritiladi. Fotoobyektivlar gardishida maksimal geometrik nisbiy apertura ko‘rsatiladi. U eng katta geometrik yorug‘lik kuchini tavsiflaydi, diafragmaning oraliq qiymatlari esa shishaning yorug‘lik o‘tkazuvchanligini hisobga oluvchi samarali nisbiy apertura qiymatlari bilan belgilanadi. Zamonaviy kino tasvirga olish optikasi gardishlarida esa, aksincha, samarali nisbiy aperturalar qo‘shimcha «T» harfi bilan ko‘rsatiladi.

Yorug‘lik kuchining amaliy ahamiyati

Yorug‘lik kuchi obyektivli astronomik asboblarning sifatiga bilvosita ta’sir qiladi. Bunday asboblarga teleskoplar va astrograflar kiradi. Uning qiymati maksimal apertura bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, bu apertura ko‘z bilan yoki fotografik usulda qayd etish mumkin bo‘lgan osmon jismlarining eng kichik yorqinligini belgilaydi. Samarali kuzatuvlar o‘tkazish uchun yorug‘lik kuchi imkon qadar yuqori bo‘lgan, uzoq masofalardagi yulduzlar va ularning to‘dalarini aniqlay oladigan optik asboblar yaratiladi. Boshqa kuzatuv asboblarida esa obyektivning yorug‘lik kuchi optik tizim orqali ko‘rinadigan obyektlarni hali farqlash mumkin bo‘lgan eng past yoritilganlik darajasini belgilaydi.

Fotografiya va kinematografiyada ham maksimal yorug‘lik kuchi muhim: u sahnaning muayyan yoritilganlik darajasida ishlatish mumkin bo‘lgan eng qisqa ekspozitsiya vaqtini belgilaydi. Bunda sahnaning yoritilganligi muhim rol o‘ynaydi. Yorug‘lik kuchi ayniqsa video va kino tasvirga olishda muhim, chunki bu holatda eng uzun ekspozitsiya vaqti bitta kadrni tasvirga olish davridan oshmasligi kerak. Fotografiyada esa ekspozitsiya bir necha soniya, hatto daqiqalab davom etishi mumkin. Shunga qaramay, obyektivning yorug‘lik kuchi shtativsiz qisqa ekspozitsiya vaqtida ham tasvirga olish mumkin bo‘lgan eng past yoritilganlikni cheklaydi. Yorug‘lik kuchi yuqori obyektivning inglizcha nomi fast lens (tezkor obyektiv) (so‘zma-so‘z — «tez obyektiv») degan ibora uning tez harakatlanayotgan obyektlarni qisqa ekspozitsiya vaqtida suratga olishga mosligini ta’kidlaydi.

Nisbiy apertura eng katta bo‘lganda, obyektivning tuzilishi qanchalik mukammal bo‘lmasin, tasvir sifati diafragmaning o‘rtacha qiymatlaridagidan yomonroq bo‘ladi. Vinyetkalash ham to‘liq ochiq diafragmada eng yuqori darajaga yetadi. Bundan tashqari, aniq tasvirlanadigan maydon chuqurligi bu holatda juda kichik bo‘lib, kadr chuqurligi bo‘ylab joylashgan obyektlarni aniq tasvirlash uchun yetarli bo‘lmaydi. Bu, ayniqsa, yaqin masofadan suratga olishda seziladi. Shu sababli makroobyektivlarning yorug‘lik kuchi ko‘pincha nisbatan past bo‘ladi. Shunga qaramay, diafragmasi ochiq o‘ta yuqori yorug‘lik kuchiga ega obyektivlar fotografiya va kinematografiyada yorug‘lik kuchi past optikada erishib bo‘lmaydigan badiiy effektlarni hosil qilish imkonini beradi. Katta maksimal nisbiy apertura portret obyektivlariga xos bo‘lib, ular qoldiq sferik aberratsiya va yumshoq optik tasvir xarakteriga yo‘l qo‘yadi.

Proyeksiya obyektivlarida yorug‘lik kuchi butun proyektorning yorug‘lik samaradorligini va, pirovardida, ekrandagi tasvirning ravshanligini belgilaydi. Katta aniq tasvirlanadigan maydon chuqurligi talab etilmasligi va burchakli ko‘rish maydonining kichikligi yassi obyektlarni proyeksiyalash uchun mo‘ljallangan ko‘pchilik obyektivlarni yetarlicha yuqori yorug‘lik kuchi bilan ishlab chiqarish imkonini beradi.

Optikani yorug‘lik kuchiga ko‘ra tasniflash

Maksimal geometrik yorug‘lik kuchi turlicha bo‘lgan obyektivlar bir necha guruhga ajratiladi. Yorug‘lik kuchi past oddiy optikadan tashqari, obyektivlar yuqori yorug‘lik kuchiga ega va o‘ta yuqori yorug‘lik kuchiga ega turlarga bo‘linadi. Kinematografiyada birinchi guruhga maksimal nisbiy aperturasi f/2,8 dan kattaroq optika kiritiladi, ikkinchi guruh esa f/1,5 qiymatidan boshlanadi. Fotografiyada kadr o‘lchamlari kattaroq bo‘lgani uchun f/2,0 dan boshlangan obyektivlar o‘ta yuqori yorug‘lik kuchiga ega hisoblanadi. Eng yaxshi o‘ta yuqori yorug‘lik kuchiga ega obyektivlarning maksimal nisbiy aperturasi havoda tasvirga olish uchun nazariy chegara hisoblangan f/0,5 ga yaqinlashadi:

Ikki obyektiv — bir xil fokus masofasiga (85 mm), ammo turli yorug‘lik kuchiga ega: chapda f/1,8, o‘ngda f/1,2. Yorug‘lik kuchi yuqoriroq obyektivning linzalari diametri kattaroq

Turli turdagi uskunalar uchun obyektiv yorug‘lik kuchining quyidagi qiymatlari xos:

Yuqori yorug‘lik kuchiga normal obyektivlarda ularning o‘lchamlari kichik va tannarxi nisbatan past bo‘lsa ham oson erishish mumkin. Aberratsiyalar kamligi va yuqori ajrata olish qobiliyatini saqlagan holda yorug‘lik kuchini oshirish burchakli ko‘rish maydonini cheklashni talab qiladi. Shu bois keng burchakli obyektivlarning yorug‘lik kuchi odatda pastroq bo‘ladi, uzun fokusli obyektivlarniki esa fokus masofasiga mutanosib ravishda ortadigan va bartaraf etilishi juda qiyin bo‘lgan xromatik aberratsiya bilan cheklanadi. Yuqori yorug‘lik kuchiga ega keng burchakli va teleobyektivlarning o‘lchamlari yorug‘lik kuchi pastroq o‘xshash obyektivlarga nisbatan bir necha baravar katta bo‘lishi mumkin. Optik tizimlar invariantligi prinsipiga ko‘ra, burchakli ko‘rish maydoni tangensi, fokus masofasining kvadrat ildizi va yorug‘lik kuchining ko‘paytmasi barcha anastigmat obyektivlar uchun, ularning optik mukammallik darajasi bir xil bo‘lganda, o‘zgarmas kattalikdir.

Tasviriy golografiya uchun mo‘ljallangan obyektivlar yuqori yorug‘lik kuchiga ega bo‘lishi kerak. Buning sababi keng (150—200 mm) kirish qorachig‘ini katta burchakli ko‘rish maydoni bilan uyg‘unlashtirish zaruratidir. Katta burchakli ko‘rish maydoniga qisqa fokus masofasi mos keladi. Shunday qilib, ko‘p rakurslilik saqlangan holda keng ko‘rish maydoni ta’minlanadi. Masalan, SSSRda yaratilgan «OKG-2» golografik kino tasvirga olish obyektivining kirish qorachig‘i diametri 200 mm va fokus masofasi 150 bo‘lganda yorug‘lik kuchi f/0,75 ni tashkil etadi.

Manbalar

  1. 1 2 Краткий справочник фотолюбителя, 1985, с. 35.
  2. ↑ Бутиков, 1986, с. 363.
  3. ↑ Общий курс фотографии, 1987, с. 18.
  4. ↑ Киносъёмочная техника, 1988, с. 81.
  5. 1 2 Гордийчук, 1979, с. 152.
  6. ↑ Волосов, 1978, с. 75.
  7. ↑ Волосов, 1978, с. 76.
  8. ↑ Краткий справочник фотолюбителя, 1985, с. 35.
  9. ↑ Краткий справочник фотолюбителя, 1985, с. 34.
  10. ↑ Общий курс фотографии, 1987, с. 20.
  11. ↑ Волосов, 1978, с. 316.
  12. ↑ Киносъёмочная техника, 1988, с. 82.
  13. ↑ Общий курс фотографии, 1987, с. 19.
  14. ↑ Carl Zeiss Super Q Gigantar 40мм F/0.33: самый светосильный объектив или ирония производителя? «Cameralabs». Дата обращения: 14 ноября 2015. Архивировано 17 ноября 2015 года.
  15. ↑ Michael Zhang. Carl Zeiss Super-Q-Gigantar 40mm f/0.33: The Fastest Lens Ever Made? (англ.). News. «Petapixel» (6 августа 2013). Дата обращения: 14 ноября 2015. Архивировано 7 декабря 2015 года.
  16. ↑ Объективы, разработанные в ГОИ, 1963, с. 269.
  17. ↑ Luiz Paracampo. World's fastest lens (англ.). USSR Photo (25 декабря 2007). Дата обращения: 14 ноября 2015. Архивировано 17 ноября 2015 года.
  18. ↑ Десятка самых светосильных объективов (англ.). «Кадрр». Дата обращения: 14 ноября 2015. Архивировано 17 ноября 2015 года.
  19. ↑ Владимир Самарин. Handevision Ibelux 40 мм f/0,85: новый рекордсмен. «Fototips» (28 декабря 2013). Дата обращения: 14 ноября 2015. Архивировано 17 ноября 2015 года.
  20. ↑ Products | Mitakon - ZY Optics (англ.). Дата обращения: 31 августа 2020. Архивировано 5 августа 2020 года.
  21. ↑ Ken Rockwell. Canon 50mm f/1.0 L (англ.). Reviews (октябрь 2013). Дата обращения: 14 ноября 2015. Архивировано 13 ноября 2015 года.
  22. ↑ Юпитер-3. ZENIT Camera. Дата обращения: 16 апреля 2019. Архивировано 8 апреля 2019 года.
  23. ↑ Фотоаппараты, 1984, с. 43.
  24. ↑ Теория оптических систем, 1992, с. 243.
  25. ↑ Волосов, 1978, с. 295.
  26. ↑ Изобразительная голография и голографический кинематограф, 1987, с. 128.
  27. ↑ Изобразительная голография и голографический кинематограф, 1987, с. 129.

Adabiyotlar

  • Ye. I. Butikov. 7. Geometrik optika va optik asboblarda difraksiyaning o‘rni // Optika / N. I. Kaliteyevskiy. — M.: «Visshaya shkola», 1986. — B. 329—391. — 512 b. — 23 000 nusxa.
  • D. S. Volosov. Fotografik optika. — 2-nashr. — M.: «Iskusstvo», 1978. — B. 75, 76. — 543 b. — 10 000 nusxa.
  • Gordiychuk, I. B. Kinooperator ma’lumotnomasi / I. B. Gordiychuk, V. G. Pell. — M. : Iskusstvo, 1979. — 440 b. — 30 000 nusxa.
  • Yershov K. G. Kino tasvirga olish texnikasi / S. M. Provornov. — L.: «Mashinostroyeniye», 1988. — 272 b. — 10 000 nusxa. — ISBN 5-217-00276-0.
  • N. P. Zakaznov, S. I. Kiryushin, V. I. Kuzichev. XV bob. Fotografik obyektiv // Optik tizimlar nazariyasi / T. V. Abivova. — M.: «Mashinostroyeniye», 1992. — B. 240—268. — 448 b. — 2300 nusxa. — ISBN 5-217-01995-6.
  • Ye. A. Iofis. Foto va kino texnikasi / I. Yu. Shebalin. — M.: «Sovetskaya ensiklopediya», 1981. — B. 228. — 447 b. — 100 000 nusxa.
  • V. G. Komar, O. B. Serov. Tasviriy golografiya va golografik kinematografiya / O. F. Grebennikov. — M.: «Iskusstvo», 1987. — 286 b.
  • N. D. Panfilov, A. A. Fomin. Havaskor fotograf uchun qisqacha ma’lumotnoma / N. N. Jerdetskaya. — M.: «Iskusstvo», 1985. — B. 179—184. — 367 b. — 100 000 nusxa.
  • Fomin A. V. § 4. Fotografik obyektivlar // Fotografiyaning umumiy kursi / T. P. Buldakova. — 3-nashr. — M.: «Legprombitizdat», 1987. — B. 124—130. — 256 b. — 50 000 nusxa.
  • M. Ya. Shulman. Fotoapparatlar / T. G. Filatova. — L.: «Mashinostroyeniye», 1984. — 142 b. — 100 000 nusxa.
  • GOI tomonidan ishlab chiqilgan fotografik va proyeksiya obyektivlari / Ye. B. Lishnevskaya. — L.: GOI, 1963. — 447 b. — 300 nusxa.