| Yorug‘lik energiyasi | |
|---|---|
| O‘lchamligi | J·T |
| O‘lchov birliklari | |
| SI | лм·с |
| SGS | лм·с |
| Eslatmalar | |
| skalyar kattalik | |
Yorug‘lik energiyasi — fizik kattalik, asosiy fotometrik yorug‘lik kattaliklaridan biri. U energiyaning, ya’ni yorug‘lik orqali uzatiladigan energiyaning insonda ko‘rish sezgilarini yuzaga keltirish qobiliyatini tavsiflaydi. U nurlanish energiyasi kattaligining yorug‘lik analogidir; bu kattalik energetik kattaliklar tizimiga kiradi. U nurlanish energiyasining spektral zichligi qiymatlarini keltirilgan fotometrik kattaliklar formulasidan foydalanib, kunduzgi ko‘rish uchun monoxromatik nurlanishning nisbiy spektral yorug‘lik samaradorligi qiymatlari asosida hisoblash orqali aniqlanadi :
bu yerda — nurlanishning maksimal yorug‘lik samaradorligi bo‘lib, SI tizimida 683 лм/Вт. Uning son qiymati bevosita kandelaning ta’rifidan kelib chiqadi.
Yorug‘lik energiyasining o‘lchov birligi SI — lyumen-sekund (лм·с).
Yorug‘lik energiyasi yorug‘lik oqimi bilan quyidagi munosabat orqali bog‘langan:
bu yerda t — yoritish davomiyligi.
Tushuntirish

Yuqorida keltirilgan dan ga o‘tish formulasini quyidagicha asoslash mumkin.
Agar yorug‘lik monoxromatik nurlanishdan iborat bo‘lib, uning to‘lqin uzunligi 555 nm ga teng va bu uzunlik funksiyasining maksimumiga mos keladi. Shunda uning energiyasiga yorug‘lik energiyasi mos qo‘yiladi; u quyidagi formula bo‘yicha hisoblanadi:
bu yerda yuqorida keltirilgan qiymat =683 лм/Вт ga teng.
Koeffitsiyent nazariy jihatdan istalgan, jumladan, birga teng qiymatni ham qabul qilishi mumkin edi. SI tizimida qo‘llanadigan qiymat esa kandelaning ta’rifida =683 лм/Вт deb tanlanganligi bilan belgilanadi; bu esa, o‘z navbatida, an’analar va tarixiy sabablar bilan bog‘liq.
To‘lqin uzunligi 555 nm dan farq qiladigan monoxromatik yorug‘likning ko‘rish sezgilarini yuzaga keltirish qobiliyati to‘lqin uzunligi 555 nm bo‘lgan yorug‘liknikidan marta kam. Shunga mos ravishda, bu holatda yorug‘lik energiyasi ham xuddi shuncha marta kichik deb hisoblanadi:
Agar yorug‘lik monoxromatik bo‘lmasa-yu, biroq spektrning tor oralig‘i bo‘lsa, uning yorug‘lik energiyasi tegishli nurlanish energiyasi bilan xuddi shunday munosabat orqali bog‘langan:
bu munosabatni quyidagi ko‘rinishda ifodalash mumkin:
Shuni hisobga olsak, ta’rifiga ko‘ra energiyaning spektral zichligi hisoblanadi. Uni odatda deb belgilaymiz va oxirgi tenglikni quyidagi ko‘rinishda yozamiz:
Spektrning istalgan keng sohasini egallagan yorug‘likni, har biri ma’lum bir tor spektral oraliqni egallaydigan ko‘plab yorug‘lik nurlanishlarining yig‘indisi sifatida tasavvur qilish mumkin. Har bir tor oraliqning kengligi . Bu holda, ushbu majmuadagi to‘liq yorug‘lik energiyasi har bir nurlanishning yorug‘lik energiyalari yig‘indisiga teng bo‘ladi. Shunday qilib, yig‘indidan integrallashga limitda o‘tib, avvalgi natijaning o‘zini olamiz: