Tebranishlar nazariyasi

Tebranishlar nazariyasi — matematikaning shunday bo‘limiki, unda turli xil tebranishlar, ularning fizik tabiatini e’tiborga olmagan holda, ko‘rib chiqiladi. Buning uchun differensial tenglamalar apparatidan foydalaniladi.

Garmonik tebranishlar

Garmonik tebranishlar — tebranuvchi kattalik (masalan, mayatnikning og‘ishi) vaqt o‘tishi bilan sinus qonuniga muvofiq yoki kosinus qonuniga muvofiq:

x(t)=Acos⁡(ωt+φ)

So‘nuvchi garmonik tebranishlar

So‘nuvchi garmonik tebranishlar — tebranuvchi kattalik (masalan, mayatnikning og‘ishi) vaqt o‘tishi bilan sinus (kosinus) funksiyasining kamayib boruvchi eksponentaga ko‘paytmasi sifatida o‘zgaradigan tebranish turidir.

x(t)=Ae−ktcos⁡(ωt+φ)

Parametrik tebranishlar

Parametrik tebranishlar yuz beradi, bunda tizim parametrlaridan biri (tebranishlar differensial tenglamasining koeffitsiyenti) davriy ravishda o‘zgaradi. Masalan, uzunligi o‘zgarib turadigan arg‘imchoq (mayatnik).

Nogarmonik tebranishlar

1822-yilda Furye aniqlaganidek, har qanday davriy tebranishni tegishli funksiyani Furye qatoriga yoyish orqali garmonik tebranishlar yig‘indisi sifatida ifodalash mumkin. Bu yig‘indi hadlari orasida eng kichik chastotaga ega garmonik tebranish mavjud bo‘lib, u asosiy chastota deb ataladi. Ushbu tebranishning o‘zi birinchi garmonika yoki asosiy ton deb yuritiladi. Qolgan barcha garmonik tebranishlarning chastotalari asosiy chastotaga karrali bo‘ladi. Bu tebranishlar yuqori garmonikalar yoki obertonlar — birinchi, ikkinchi va hokazo deb ataladi.

Adabiyotlar

  • Gukenxeymer J., Xolms F. Nochiziqli tebranishlar, dinamik tizimlar va vektor maydonlarining bifurkatsiyalari. — Moskva: Fizika-matematika adabiyotlari davlat nashriyoti, 2002. — 560 bet. — ISBN 5-93972-200-8.
  • Kuznetsov A. P. Nochiziqli tebranishlar: oliy ta’lim muassasalari uchun o‘quv qo‘llanma. — Moskva, 2002. — 292 bet. — ISBN 5-94052-058-8.