Tebranishlar nazariyasi — matematikaning shunday bo‘limiki, unda turli xil tebranishlar, ularning fizik tabiatini e’tiborga olmagan holda, ko‘rib chiqiladi. Buning uchun differensial tenglamalar apparatidan foydalaniladi.
Garmonik tebranishlar
Garmonik tebranishlar — tebranuvchi kattalik (masalan, mayatnikning og‘ishi) vaqt o‘tishi bilan sinus qonuniga muvofiq yoki kosinus qonuniga muvofiq:
So‘nuvchi garmonik tebranishlar
So‘nuvchi garmonik tebranishlar — tebranuvchi kattalik (masalan, mayatnikning og‘ishi) vaqt o‘tishi bilan sinus (kosinus) funksiyasining kamayib boruvchi eksponentaga ko‘paytmasi sifatida o‘zgaradigan tebranish turidir.
Parametrik tebranishlar
Parametrik tebranishlar yuz beradi, bunda tizim parametrlaridan biri (tebranishlar differensial tenglamasining koeffitsiyenti) davriy ravishda o‘zgaradi. Masalan, uzunligi o‘zgarib turadigan arg‘imchoq (mayatnik).
Nogarmonik tebranishlar
1822-yilda Furye aniqlaganidek, har qanday davriy tebranishni tegishli funksiyani Furye qatoriga yoyish orqali garmonik tebranishlar yig‘indisi sifatida ifodalash mumkin. Bu yig‘indi hadlari orasida eng kichik chastotaga ega garmonik tebranish mavjud bo‘lib, u asosiy chastota deb ataladi. Ushbu tebranishning o‘zi birinchi garmonika yoki asosiy ton deb yuritiladi. Qolgan barcha garmonik tebranishlarning chastotalari asosiy chastotaga karrali bo‘ladi. Bu tebranishlar yuqori garmonikalar yoki obertonlar — birinchi, ikkinchi va hokazo deb ataladi.
Adabiyotlar
- Zabolotnov Yu. M. «Tebranishlar nazariyasi» Arxiv nusxasi 8-mart, 2016-yilda Wayback Machine’da saqlangan
- A. A. Andronov, A. A. Vitt, S. E. Xaykin. Tebranishlar nazariyasi. — Moskva: Fizika-matematika adabiyotlari davlat nashriyoti, 1959. — 916 bet. — 20 000 nusxa.
- Bogolyubov N. N. Nochiziqli tebranishlar nazariyasidagi asimptotik usullar. — Moskva: Fizika-matematika adabiyotlari davlat nashriyoti, 1958. — 408 bet.
- N. V. Butenin, Yu. I. Neymark, N. L. Fufayev. Nochiziqli tebranishlar nazariyasi. — Moskva: Fizika-matematika adabiyotlari davlat nashriyoti, 1976. — 385 bet.
- Gukenxeymer J., Xolms F. Nochiziqli tebranishlar, dinamik tizimlar va vektor maydonlarining bifurkatsiyalari. — Moskva: Fizika-matematika adabiyotlari davlat nashriyoti, 2002. — 560 bet. — ISBN 5-93972-200-8.
- Kuznetsov A. P. Nochiziqli tebranishlar: oliy ta’lim muassasalari uchun o‘quv qo‘llanma. — Moskva, 2002. — 292 bet. — ISBN 5-94052-058-8.
- Rabinovich M. I., Trubetskov D. I. Tebranishlar va to‘lqinlar nazariyasi. — Moskva: Muntazam va xaotik dinamika, 2000. — 560 bet. — ISBN 5-93972-012-9.
- Karlov N. V., Kirichenko N. A. Tebranishlar va to‘lqinlar nazariyasi bo‘yicha besh ma’ruza — o‘quv qo‘llanma. — Moskva; Dolgoprudniy: MFTI. — 157 bet. — ISBN 5-7417-0011-X.
- N. V. Kuznetsov. Yashirin tebranishlar nazariyasi va boshqaruv tizimlarining barqarorligi // Rossiya Fanlar akademiyasi xabarlari. Nazariya va boshqaruv tizimlari. — 2020. — № 5. — 5—27-betlar. — doi:10.31857/S0002338820050091.