Yandex qidiruv tizimi

Yandeks

Скриншот программы Яндекс
Saytning bosh sahifasi
Turi qidiruv tizimi
Muallif Arkadiy Voloj
Ishlab chiquvchilar Россия «MKPAO Yandeks» va «MChJ Yandeks»
Dasturlash tillari C++, Python va Go.
Dvigatellari «MKPAO Yandeks» tomonidan ishlab chiqilgan o‘z dvigateli
Operatsion tizimlar Operatsion tizimlar: iOS, Android, Windows (barcha versiya va razryadlar), macOS va Linux (istalgan yadro).
Interfeys tillari Ko‘p tilli, asosiy til — rus tili.
Chiqarilgan sana 1997
So‘nggi versiyasi «Y2» (28-noyabr, 2022-yil)
Repozitoriy «MKPAO Yandeks» tomonidan ishlab chiqilgan
Holati Faol
Veb-sayti ya.ru
Логотип Викисклада Vikimedia Commonsdagi mediafayllar

«Yándeks» — qidiruv tizimi, u Rossiya korporatsiyasi «Yandeks»ning asosiy mahsuloti hisoblanadi.

2025-yil iyun holatiga ko‘ra, Yandeks qidiruvining Rossiyadagi ulushi 74 %, Turkiyada 36,89 %, Belarusda 32,87 %, Qozog‘istonda 31 %.

Funksional imkoniyatlari

Ilya Segalovich Yandeksning yangi «Orollar»

Asosiy ma’lumotlar

Qidiruv mashinasi uchta asosiy tarkibiy qismdan iborat:

  • Agent — bu qidiruv roboti. U tarmoqni kezib, hujjatlarni yuklab oladi va tahlil qiladi. Saytni tahlil qilish vaqtida yangi havola aniqlansa, u robotning veb-manzillar ro‘yxatiga kiritiladi. Qidiruv robotlarining quyidagi turlari mavjud: o‘rgimchaklar (ingl. Spider) — saytlarni foydalanuvchi brauzeri kabi yuklab oladi; «sayohatchi» o‘rgimchaklar (ingl. Crawler) — avvaldan ma’lum hujjatlarni tahlil qilib, hali noma’lum bo‘lgan yangi havolalarni topadi; indekslovchilar — topilgan veb-sahifalarni tahlil qiladi va ma’lumotlarni indeksga kiritadi. Yuklab olingan hujjatlar to‘plami o‘zaro kesishmaydigan qismlarga ajratiladi va belgilash kodlaridan tozalanadi.
  • Indeks — qidiruv mashinasining indekslovchi robotlari yig‘gan ma’lumotlar bazasi. Hujjatlar aynan shu indeks bo‘yicha qidiriladi.
  • Qidiruv mexanizmi.

Qidiruv so‘rovi foydalanuvchidan kelgach, qidiruv tizimining yuklamasi tahlil qilinadi va so‘rov eng kam yuklangan serverga yuboriladi. Buning uchun Yandeks serverlari klasterlarga, hatto klasterlar klasterlariga birlashtirilgan. Keyin foydalanuvchi so‘rovi «Metapoisk» deb nomlangan dasturda qayta ishlanadi. Metapoisk so‘rovni real vaqt rejimida tahlil qiladi: foydalanuvchining geografik joylashuvini aniqlaydi, lingvistik tahlil o‘tkazadi va hokazo. Dastur, shuningdek, so‘rov eng ommabop yoki yaqinda berilgan so‘rovlar toifasiga kirishini tekshiradi. Bunday so‘rovlar natijalari metaqidiruv xotirasida (keshda) ma’lum vaqt saqlanadi va moslik topilsa, avval saqlangan natijalar ko‘rsatiladi. Agar so‘rov kam uchraydigan bo‘lsa va keshda mos ma’lumot topilmasa, tizim uni «Asosiy qidiruv» dasturiga yo‘naltiradi. Bu dastur tizim indeksini tekshiradi; indeks bir-birini takrorlovchi turli serverlarga taqsimlangan bo‘lib, bu jarayonni tezlashtiradi. Olingan ma’lumot yana metaqidiruvga qaytariladi, natijalar ahamiyatiga ko‘ra tartiblanadi va foydalanuvchiga tayyor holda ko‘rsatiladi.

Indekslash

Umuman olganda, Yandeks quyidagi fayl turlarini indekslaydi: html, pdf, rtf, doc, xls, ppt, docx, odt, odp, ods, odg, xlsx, pptx.

Qidiruv tizimi Shockwave Flash obyektlaridagi matnni ham indekslay oladi (agar matn tasvirning o‘ziga joylashtirilmagan bo‘lsa), bunda elementlar MIME turi application/x-shockwave-flash bo‘lgan alohida sahifa sifatida taqdim etilishi va fayllar .swf kengaytmasiga ega bo‘lishi kerak.

Yandeksda 2 ta skanerlovchi robot — «asosiy» va «tezkor» robot ishlaydi. Birinchisi butun internetni, ikkinchisi esa ma’lumoti tez-tez o‘zgaradigan va yangilanadigan saytlarni (yangiliklar saytlari hamda axborot agentliklarini) indekslaydi. 2010-yilda «tezkor» robot Yandeksning Kaliforniya va Moskva bo‘linmalari hamkorligida ishlab chiqilgan «Orange» nomli yangi texnologiyaga ega bo‘ldi.

Server jurnallarida Yandeks robotlari quyidagicha ko‘rinadi:

  • Mozilla/5.0 (compatible; YandexBot/3.0) — asosiy indekslovchi robot.
  • Mozilla/5.0 (compatible; YandexBot/3.0; MirrorDetector) — saytlarning ko‘zgu nusxalarini aniqlaydigan robot. Mazmuni bir xil bir nechta sayt topilsa, qidiruv natijalarida faqat bittasi ko‘rsatiladi.
  • Mozilla/5.0 (compatible; YandexImages/3.0) — «Yandeks Rasmlar» indekslovchi roboti.
  • Mozilla/5.0 (compatible; YandexVideo/3.0) — «Yandeks Video» indekslovchi roboti.
  • Mozilla/5.0 (compatible; YandexMedia/3.0) — multimedia ma’lumotlarini indekslovchi robot.
  • Mozilla/5.0 (compatible; YandexBlogs/0.99; robot) — bloglar bo‘yicha qidiruv roboti, postlardagi izohlarni indekslaydi.
  • Mozilla/5.0 (compatible; YandexAddurl/2.0) — sahifa «URL qo‘shish» shakli orqali kiritilganda unga murojaat qiladigan robot.
  • Mozilla/5.0 (compatible; YandexFavicons/1.0) — saytlarning kichik belgilarini (favicon) indekslovchi robot.
  • Mozilla/5.0 (compatible; YandexDirect/3.0) — «Yandeks reklama tarmog‘i» (RSYa)da qatnashadigan saytlar sahifalarini indekslovchi robot.
  • Mozilla/5.0 (compatible; YandexDirect/2.0; Dyatel) — «tekshiruvchi» robot[aniqlashtirish kerak] «Yandeks Direkt» xizmatining.
  • Mozilla/5.0 (compatible; YandexMetrika/2.0) — «Yandeks Metrika» roboti.
  • Mozilla/5.0 (compatible; YandexCatalog/3.0; Dyatel) — «Yandeks Katalog» tekshiruvchi roboti.
  • Mozilla/5.0 (compatible; YandexNews/3.0) — «Yandeks Yangiliklar» indekslovchi roboti.
  • Mozilla/5.0 (compatible; YandexAntivirus/2.0) — Yandeksning antivirus roboti.

2009-yildan Yandeks Sitemaps texnologiyasini qo‘llab-quvvatlaydi.

Qidiruv so‘rovlari

Yandeks interfeysida ancha murakkab so‘rovlar tili mavjud bo‘lib, u qidiruv doirasini muayyan domenlar, tillar, fayl turlari va boshqalar bilan cheklash imkonini beradi.

Qidiruvni sozlash uchun quyidagi maxsus almashtiruvchi belgilar:

  • "" — aynan keltirilgan iqtibos
  • | — so‘zlar orasiga qo‘yilib, ulardan birini topish kerakligini bildiradi
  • * — so‘zlar orasiga qo‘yiladi, agar ular orasida biror so‘z tushirib qoldirilgan bo‘lsa
  • site: — ma’lum bir saytdan qidirish
  • date: — hujjatlarni sana bo‘yicha qidirish, masalan, date:2007
  • + — hujjatda albatta bo‘lishi kerak bo‘lgan so‘z oldiga qo‘yiladi
  • - — qidiruv natijasida bo‘lmasligi kerak bo‘lgan so‘z oldiga qo‘yiladi.
  • va boshqalar.

Yandeks so‘rovning asl «aniq shakli» bilan bir qatorda uning turli variantlari va ifodalanish usullarini ham avtomatik qidiradi.

Yandeks qidiruvi rus tili morfologiyasini hisobga oladi. Shu sababli so‘rovda so‘z qaysi shaklda yozilishidan qat’i nazar, barcha grammatik shakllari bo‘yicha natijalar chiqariladi. Agar morfologik tahlil kerak bo‘lmasa, so‘z oldiga undov belgisi (!) qo‘yish mumkin — bunda qidiruv faqat so‘zning aynan shu shaklini ko‘rsatadi. Bundan tashqari, qidiruvda keng qo‘llanishi sababli to‘xtatuvchi so‘zlar deb ataladigan birliklar, ya’ni ko‘makchi va predloglar, tinish belgilari, olmoshlar va boshqalar deyarli hisobga olinmaydi.

Odatda qisqartmalar avtomatik yoyib beriladi, transliteratsiya ishlaydi (masalan, «Reno — Renault»), imlo xatolari tuzatiladi. Shuningdek, sinonimlar (mobil — uyali) va turli so‘z shakllari (Voronej — voronejlik) bo‘yicha ham qidiriladi. Foydalanuvchining dastlabki so‘rovi kengaytirilishi yoki kengaytirilmasligi kontekstga bog‘liq. Tor ixtisoslashgan atamalar kiritilganda («montyor tirnog‘i» so‘roviga «mushuksimon» so‘zi qo‘shilmaydi), atoqli nomlar, kompaniya nomlari (masalan, «Begemot» AJ — «Gippopotam» AJ), «narx» so‘zi qo‘shilganda yoki aniq iqtiboslarda (ya’ni yozuv mashinasi uslubidagi qo‘shtirnoqlarga).

Spam va viruslardan himoya

2013-yil holatiga ko‘ra, Yandeks dunyodagi eng xavfsiz qidiruv mashinasi va barcha veb-resurslar orasida himoyalanganlik darajasi bo‘yicha uchinchi o‘rindagi resurs hisoblangan.

Yandeks 2009-yildan veb-sahifalarni tekshirish va foydalanuvchilarni ogohlantirishni boshladi. O‘shandan buyon qidiruv natijalari sahifasida xavfli sayt yonida «Ushbu sayt kompyuteringiz xavfsizligiga tahdid solishi mumkin» degan belgi paydo bo‘ladi. Tahdidlarni aniqlashda ikkita texnologiya qo‘llanadi. Birinchisi Amerikaning antivirus «Sophos»dan xarid qilingan bo‘lib, signaturalarga asoslangan yondashuvga tayanadi. Ya’ni veb-sahifaga kirilganda antivirus tizimi avvaldan ma’lum viruslar va zararli dasturlar ma’lumotlar bazasini tekshiradi. Bunday yondashuv juda tez ishlaydi, biroq ma’lumotlar bazasiga hali kiritilmagan yangi viruslar oldida deyarli ojiz. Shu bois Yandeks signatura usuli bilan birga o‘zining xatti-harakat omilini tahlil qilishga asoslangan antivirus majmuasini ham qo‘llaydi. Yandeks dasturi saytga kirilganda uning brauzerdan qo‘shimcha fayllar so‘ragani yoki boshqa resursga yo‘naltirgani kabi holatlarni tekshiradi. Shunday qilib, sayt foydalanuvchi xabarisiz muayyan amallarni bajarayotgani (masalan, kaskadli uslublar jadvallari, JavaScript modullari va to‘liq dasturlarni ishga tushirayotgani) aniqlansa, u «qora ro‘yxat»ga va virus signaturalari bazasiga kiritiladi. Sayt zararlangani haqidagi ma’lumot qidiruv natijalarida paydo bo‘ladi, «Yandeks Vebmaster» xizmati orqali sayt egasiga ham tegishli ogohlantirish yuboriladi. Birinchi tekshiruvdan so‘ng Yandeks ikkinchi tekshiruvni o‘tkazadi; zararlanish qayta tasdiqlansa, tahdid bartaraf etilguniga qadar tekshiruvlar tez-tez amalga oshiriladi. Yandeks bazasidagi zararlangan saytlarning umumiy ulushi 1 % dan oshmaydi.

2013-yilda Yandeks har kuni 23 mln veb-sahifani tekshirgan (bunda 4300 ta xavfli saytni aniqlagan) va foydalanuvchilarga 8 mln ogohlantirish ko‘rsatgan. Har oy taxminan bir milliard sayt tekshirilgan.

Qidiruv natijalari va tartiblash

Har bir foydalanuvchining qidiruv natijalari uning joylashuvi, so‘rov tili, qiziqishlari hamda oldingi va joriy qidiruv seanslaridagi afzalliklari asosida alohida shakllantiriladi. Shunga qaramay, natijalarni tartiblashdagi asosiy omil ularning relevantligi, ya’ni qidiruv so‘roviga mos kelishidir. Relevantlik mashinaviy o‘qitish algoritmlari asosida doimiy yangilanib turadigan tartiblash formulasi orqali aniqlanadi.

Uzoq vaqt davomida Yandeksda tartiblashning asosiy omili muayyan saytga boshqa saytlardan berilgan havolalar soni bo‘lgan. Internetdagi har bir sahifaga ilmiy maqola mualliflari uchun ishlatiladigan indeksga o‘xshash iqtiboslanish indeksi berilgan: havolalar qancha ko‘p bo‘lsa, natija shuncha yaxshi. Bunday mexanizm Yandeksning tIQ tizimida ham, PageRank tizimi orqali ishlovchi Google qidiruv tizimida ham mavjud bo‘lgan. Biroq sun’iy oshirishga yo‘l qo‘ymaslik maqsadida Yandeks hozir ko‘p omilli tahlildan foydalanadi: tartiblashning sakkiz yuz omilidan atigi 70 tasi havolalarga tegishli. Bugun sayt mazmuni, unda kalit so‘zlarning mavjudligi yoki yo‘qligi, matnni o‘qish qulayligi, domen nomi va tarixi hamda multimedia kontentining borligi katta ahamiyatga ega. 5-dekabr 2013-yilda Yandeks kelgusida havola omilini butunlay hisobga olmasligini e’lon qildi.

Qidiruv rus, ingliz, fransuz, nemis, ukrain, belarus, tatar, qozoq tillarida amalga oshiriladi.

Qidiruv natijalarini moslik darajasi va sana bo‘yicha saralash mumkin (qidiruv natijalari ostidagi tugmalar orqali).

Qidiruv natijalari sahifasi qisqa izohlar bilan berilgan 10 ta havoladan iborat. Bu qisqa izohlar «snippetlar» deb ataladi. Ularga matnli sharh, havola, manzil, saytning ommabop bo‘limlari, ijtimoiy tarmoqlardagi sahifalar va boshqalar kiradi. 2014-yilda Yandeks snippetlarga muqobil yangi interfeysni ishga tushirdi. Uning nomi «Orollar».

Yandeksda «parallel qidiruv» mexanizmi joriy etilgan: vebda qidirish bilan birga Yandeksning Katalog, Yangiliklar, Market, Ensiklopediyalar, Rasmlar va boshqa xizmatlari bo‘yicha ham qidiriladi. Natijada foydalanuvchi so‘roviga javoban tizim nafaqat matnli ma’lumot, balki videofayllar, rasmlar, lug‘at maqolalari va boshqalarga havolalarni ham chiqaradi.

Qidiruv tizimining yana bir o‘ziga xos jihati — «intension qidiruv» texnologiyasi (ingl. intent — niyat, istak), ya’ni foydalanuvchining vazifasini hal qilishga qaratilgan qidiruvdir. Bunday qidiruv elementlariga ikki ma’noli so‘rovlarda suhbat shaklidagi maslahatlar berish, matnni avtomatik tarjima qilish, avtomobilning xususiyatlarini ko‘rsatish va boshqalar kiradi. Masalan, «Boris Grebenshchikov — Oltin shahar» so‘rovida tizim onlayn musiqa tinglash uchun «Yandeks Musiqa» xizmatidan foydalanish imkonini beradi; «Korolyov ko‘chasi, 12» so‘roviga javoban xaritada joylashuvi belgilangan obyektning o‘rni ko‘rsatiladi.

Qidiruv satri va natijalar orasida joylashgan axborot bloklari «kol­dunshchiklar» deb ataladi. Ularning to‘liq ro‘yxati:

Qidiruv maslahatlari

Foydalanuvchi qidiruv satriga so‘rov kiritayotganida qidiruv mashinasi unga maslahatlarni ochiluvchi ro‘yxat shaklida taklif qiladi. Maslahatlar qidiruv natijalari sahifasiga o‘tishdan oldin paydo bo‘ladi va so‘rovni aniqlashtirish, klaviatura tartibini yoki imlo xatosini tuzatish, yoxud izlanayotgan saytga darhol o‘tish imkonini beradi. Har bir foydalanuvchiga maslahatlar uning avvalgi qidiruv so‘rovlari tarixi («Mening topilmalarim» xizmati) asosida ham shakllantiriladi. 2012-yilda asosiy konstantalar (masalan, ekvator uzunligi, yorug‘lik tezligi va hokazolar), yo‘llardagi tirbandliklar haqida ma’lumotni bir zumda beradigan hamda ichiga kalkulyator. Bundan tashqari, maslahatlar tarkibida tarjimon ham bor («sevgi fransuz tilida» so‘rovi darhol amour, affection), futbol uchrashuvlari jadvali va futbol uchrashuvlari natijalari, valyuta kurslari, , ob-havo prognozi va boshqa ma’lumotlarni ko‘rsatadi. «Soat necha?» so‘rovi orqali aniq vaqtni bilish mumkin. 2011-yilda Yandeks qidiruvidagi maslahatlar 83 ta hududda mahalliylashtirildi. Bu hududlarning barchasi Rossiyada.

Qidiruvdan tashqari, maslahatlar «Yandeks Lug‘atlar», «Yandeks Market», «Yandeks Xaritalar» va boshqa Yandeks xizmatlarining o‘z qidiruv tizimlariga ham kiritilgan.

Bu funksiya intension qidiruv texnologiyasining rivojlanishi bo‘lib, dastlab «Yandeks.Bar»da 2007-yil avgustda paydo bo‘lgan, 2008-yil oktabrda esa qidiruv tizimining bosh sahifasiga joriy etilgan. U saytning ham kompyuter, ham mobil versiyasida saytida mavjud. Yandeks foydalanuvchilariga bir milliarddan ortiq qidiruv maslahatini kuniga ko‘rsatadi.

Neyro

16-aprel 2024-yilda Yandeks an’anaviy qidiruv texnologiyalari va yirik til generativ modellarining imkoniyatlarini birlashtirgan «Neyro» xizmatini taqdim etdi. «Neyro»da foydalanuvchi tizimga oddiy so‘zlar bilan istalgan savolni berishi mumkin. YandexGPT 3 Yandeksning ushbu so‘rov bo‘yicha natijalarini tahlil qilib, topilgan ma’lumotlarni manbalarga havolalar bilan bitta xabarga jamlaydi. Xizmat bilan ishlash muloqot shaklida kechadi: avval berilgan savolga aniqlik kiritish yoki unga rasm qo‘shish mumkin.

Keyinchalik Yandeks «Neyro bilan qidiruv» xizmatini ishga tushirdi. «Neyro» funksiyalari umumlashtirilgan javoblar berish uchun qidiruv satri ostiga, «Aqlli kamera»dan foydalanilganda rasm qidiruviga hamda maxsus mavzuli bloklardagi tovarlar va xizmatlar haqidagi javoblarga birlashtirildi.

2025-yil mayda «Neyro bilan qidiruv» o‘rnini «Alisa bilan qidiruv» egalladi va unga «mulohaza yuritish» funksiyasi qo‘shildi. Bu funksiya foydalanuvchi so‘roviga aniqroq javob topishga yordam beradi. Model so‘rovni tahlil qiladi, manbalardan izlaydi, ular o‘rtasida ziddiyatlar bor-yo‘qligini tekshiradi va tayyor javobni chiqaradi.

Boshqa imkoniyatlar

Qidiruv tizimining dastlabki logotipi

Yandeks yana bir nechta qidiruv turini taklif etadi:

2017-yil yozida Rossiya banki va Yandeks kompaniyasining qo‘shma loyihasi doirasida Yandeks qidiruv natijalarida maxsus «belgi» (tasdiq belgisi va «RF MB reyestri» yozuvi tushirilgan ko‘k doira) paydo bo‘ldi. Bu belgi iste’molchiga tegishli saytda mikromoliya tashkiloti maqomiga ega kompaniya moliyaviy xizmatlar taklif qilayotganini bildiradi.

2022-yil oxirida Yandeksning mahsulotlar qidiruvida «Tasdiqlangan chegirmalar» filtri paydo bo‘ldi. U yoqilganda qidiruvda faqat narxi oldingi ikki oy darajasiga nisbatan pasaytirilgan mahsulot kartochkalari ko‘rsatiladi.

Ikki yil o‘tgach, moliyaviy mahsulotlarni qidirishni qulaylashtirish uchun natijalarga turli banklarning takliflari jamlangan mavzuli bloklar qo‘shildi. Bundan tashqari, foydalanuvchilar shifokorni tezroq tanlab, qabulga yozilishi uchun qidiruvga kerakli mutaxassis haqidagi ma’lumotli kartochkalar kiritildi.

2025-yil mayda kvartiralar va moliya uchun «Vertikallar» paydo bo‘ldi. «Vertikallar» — izlanayotgan tovar yoki xizmatlarni taqqoslash va tanlash vositasi. Masalan, «Kvartiralar» vertikali yangi qurilgan uylar va ikkilamchi bozordagi ko‘chmas mulkni sotib olish yoki ijaraga olish takliflarini o‘rganishni osonlashtiradi. «Moliya» esa bank, sug‘urta va moliya kompaniyalarining kreditlar, omonatlar, kartalar va sug‘urta polislariga oid takliflarini ko‘rsatadi.

Yandeks logotipi

Logotip muhim sanalarda o‘z dizaynini o‘zgartirishi mumkin. Masalan, 75 yillik yubiley munosabati bilan Vladimir Visotskiyga musiqiy logotip bag‘ishlangan.

Tarixi

Qidiruv mashinasidagi o‘zgarishlar uzoq vaqt keng e’lon qilinmagan va nomsiz qolgan. Faqat 2008-yil boshida 8 SP1 algoritmi ishga tushirilgani e’lon qilingach, Yandeks bundan keyin yangi tartiblash algoritmlariga shaharlar nomi berilishini ma’lum qildi.

1990-yillar

1998-yil dekabridagi Yandeks dizayni.

yandex.ru qidiruv tizimi e’lon qilingan edi. Uni CompTek 23-sentabr 1997-yilda ko‘rgazmada — Softoolda taqdim etgan. Biroq kompaniya qidiruv sohasidagi ayrim ishlarni (jumladan, Injilni indekslash, CD-ROMdagi hujjatlarni va sayt ichidagi ma’lumotlarni qidirish) bundan ham ilgari olib borgan.

«Yandeks», «Yandex» nomini birgalikda o‘ylab topganlar: Arkadiy Voloj va Ilya Segalovich.

Bu so‘z quyidagicha talqin qilingan: yet another indexer («yana bir indekslovchi; navbatdagi indekslovchi») yoki «Yazikovoy Indeks». Artemiy Lebedevning taklifiga ko‘ra, inglizcha «I» rus tiliga o‘girilsa, «Ya» hosil bo‘ladi. Biroz vaqt o‘tib, Yandeks internetda ishga tushgach, foydalanuvchilar o‘z talqinlarini taklif qilishgan: «Indeks» go‘yoki ayollarga xos, «Yandeks» esa kuchli, erkakona so‘z, ya’ni o‘sha indeksning erkakona ko‘rinishi.

Dastlabki indeksda 5 ming ta server haqida ma’lumot mavjud bo‘lib, uning hajmi 4,5 GB.

O‘sha 1997-yildayoq Yandeks qidiruvi rus tilidagi Internet Explorer 4.0 versiyasida ishlatila boshlandi va so‘rovlarni tabiiy tilda berish imkoniyati paydo bo‘ldi.

1998-yilda har bir qidiruv natijasi uchun «o‘xshash hujjatlarni topish» funksiyasi paydo bo‘ldi.

1998-yil holatiga ko‘ra, «Yandeks Qidiruv» FreeBSD operatsion tizimida Apache orqali ishlaydigan uchta kompyuterda faoliyat yuritgan: bittasi internetni kezib hujjatlarni indekslagan, ikkinchisi qidiruvni bajargan, uchinchisi esa qidiruv mashinasining zaxira nusxasi vazifasini bajargan.

1999-yilda toifalar bo‘yicha qidiruv — qidiruv tizimi va katalog imkoniyatlarini birlashtirgan qidiruv paydo bo‘ldi. Qidiruv mashinasining versiyasi yangilandi.

2000

6-iyun 2000-yilda qidiruv tizimining ikkinchi versiyasi taqdim etildi.

Parallel qidiruv mexanizmi joriy qilindi: vebdagi natijalar bilan birga yirik manbalardagi ma’lumotlar ham taklif etila boshlandi. Foydalanuvchilar qidiruv natijalarini tanlangan mavzu bilan cheklash imkoniyatiga ega bo‘ldi. Qidiruvni aniqlashtiruvchi so‘zlardan iborat «Ommabop topilmalar» bo‘limi paydo bo‘ldi.

2000-yil dekabriga kelib indekslangan ma’lumotlar hajmi 355,22 GB ga yetdi.

2001

2001-yil Yandeks uchun muhim bo‘ldi: o‘sha yili u Rossiyadagi boshqa qidiruv tizimi — «Rambler»dan tashriflar soni bo‘yicha o‘zib ketdi va shundan beri u yetakchi qidiruv tizimi bo‘lib kelayotgan rusiyzabon internet makoni — Runet.

Yandeks tabiiy tilda berilgan, jumladan, savol shaklidagi so‘rovlarni tushuna boshladi. Tizim imlo xatolarini aniqlashni va ularni tuzatishni taklif qilishni o‘rgandi. Saytning dizayni o‘zgardi.

2002

Yandeks qidiruv tizimiga kuniga yuboriladigan so‘rovlar soni 2 mln.dan oshdi.

2003

.rtf va .pdf formatidagi hujjatlarni indekslash ishga tushirildi.

Qidiruv natijalari XML formatida ham ko‘rsatila boshlandi.

2004

Tartiblash algoritmi o‘zgardi.

.swf («flesh»), .xls va .ppt formatidagi hujjatlarni indekslash boshlandi.

Yil oxirida «Yandeksda to‘liq matnli qidiruv va tartiblashning ayrim jihatlari» nomli tadqiqot erkin foydalanish uchun e’lon qilindi. Unda qidiruv tizimidagi tartiblashning ayrim tafsilotlari ochib berildi.

2005

Yozda asosiy robot bilan parallel ishlovchi va yangi sahifalarni indekslashga mo‘ljallangan «tezkor» qidiruv roboti ishga tushirildi. «Tezkor robot» bazasi har 1,5—2 soatda yangilanadi.

Qidiruv aniqligini oshirish uchun tartiblash algoritmi takomillashtirildi.

Qidiruv imkoniyatlari «Yandeks Lug‘atlar» va «Yandeks Lingvo» xizmatlari bilan kengaytirildi. Qidiruv tizimi «[biror narsa] ispan tilida qanday bo‘ladi?» kabi so‘rovlarni tushunishni va avtomatik tarjima qilishni o‘rgandi.

Qidiruv natijalarini hudud bo‘yicha cheklash mumkin bo‘ldi.

2006

2006-yil may oyidan qidiruv natijalarida saytlarning piktogrammalari ko‘rsatila boshlandi.

Dekabr boshida natijalardagi har bir havola yonida «Saqlangan nusxa» bandi paydo bo‘ldi. Uni bosgan foydalanuvchi alohida arxiv bazasidagi sahifaning to‘liq nusxasiga («Yandeks keshi») o‘tadi.

Saytlarni geografik tasniflash paydo bo‘ldi.

2007

Tartiblash algoritmi o‘zgartirildi.

2008-yildan boshlab

2008-yilda Yandeks kompaniyasi qidiruv algoritmidagi o‘zgarishlarni ilk bor ochiq e’lon qilib, ularga nom bera boshladi:

O‘zgarishlar foydalanuvchilarni chalg‘itmasligi uchun Yandeks o‘tgan yilning yozidan ularni oldindan e’lon qila boshladi. Muammo bu o‘zgarishlarga qanday nom berishda edi, chunki ularni sanaga bog‘lash noqulay. Yangi dasturlarga Rossiya shaharlari nomini berishga qaror qilindi.

Har bir keyingi algoritm nomi oldingi nom tugagan harf bilan boshlanadi.

2017

2017-yil sentabrda Yandeks 20 yilligini nishonladi. Shu munosabat bilan Yandeks ofisiga Rossiya Federatsiyasi Prezidenti V. V. Putin.

2022

Rossiya Federatsiyasi hukumatining farmoyishiga ko‘ra, 1-yanvar 2022-yildan «Yandeks Qidiruv» va «Yandeks Brauzer» kompyuter hamda noutbuklarga oldindan o‘rnatilishi majburiy bo‘lgan dasturlar qatoriga kirdi.

2022-yil noyabrda Yandeks Y2 nomli yangi qidiruv versiyasini chiqardi. Unda nafaqat saytlarni, balki sahifalardagi obyektlarni ham qidirish imkoniyati paydo bo‘ldi. Tizim bir nechta tildagi videolarni rus tiliga avtomatik tarjima qila boshladi. Qidiruvda bolalar uchun akkauntlar va dasturchilarning tor ixtisoslashgan so‘rovlariga javob berish funksiyasi paydo bo‘ldi.

2023

2023-yilda rossiyaliklar eng ko‘p Yandeks qidiruvidan foydalangan: uning ulushi qariyb 60 % ni tashkil etgan.

2024

Yandeks 2024-yil boshida YandexGPT generativ neyron tarmog‘iga asoslangan «Neyro bilan qidiruv»ni ishga tushirdi. O‘sha yili ham Yandeks Rossiyadagi eng ommabop qidiruv tizimi bo‘lib qoldi.

2025

«Neyro bilan qidiruv» o‘rnini mulohaza yuritish rejimi, kontent yaratish va rasmlar, videolar hamda manbalarga havolalar bilan batafsil javob olish imkoniyatiga ega «Alisa bilan qidiruv» egalladi.

Yandeksning ahamiyati

Mahalliy qidiruv kompaniyalari Amerika brendlaridan qolishmaydigan vaziyat dunyoda deyarli noyobdir. Bunda Xitoy tajribasi istisno bo‘lishi mumkin: u yerda 2010-yilda Google bloklangan, huquq himoyachilarining elektron pochta qutilari buzilgan, mahalliy provayderlar esa ko‘pincha www.google.cn manzilini Baidu saytiga yo‘naltirgan. Rossiya dunyoda yagona mamlakat sanaladi (bundan AQSH mustasno): u proteksionistik choralarsiz sezilarli bozor ulushiga ega bir nechta muvaffaqiyatli qidiruv texnologiyasini yaratishga erishgan (yana «Rambler»).

Media eksperti Mixail Gurevich ta’kidlashicha, Yandeks — «milliy boylik», «strategik mahsulot».

Buni muhim holat sifatida Rossiya Federatsiyasi Davlat Dumasi ham anglab yetgan: u yerda 2012-yil may oyida qonun loyihasi paydo bo‘lib, unda Yandeks va «VKontakte» axborotni umumxalq miqyosida tarqatuvchi strategik korxonalar sifatida tan olinishi nazarda tutilgan. 2009-yildayoq Rossiya Prezidenti Dmitriy Medvedev Yandeksning chet elliklar qo‘liga o‘tishining oldini olish uchun «Sberbank» «Yandeksning oltin aksiyasi»ni sotib olishi tashabbusini ilgari surgan.

2012-yilda Yandeks kundalik auditoriya soni bo‘yicha «Birinchi kanal»dan o‘zib ketib, Rossiya internet gigantini mamlakat media bozorining yetakchisiga aylantirdi. 2013-yilda Yandeks daromad bo‘yicha ham «Birinchi kanal»dan o‘tib, bu maqomni tasdiqladi.

2008-yilda Yandeks dunyodagi qidiruv tizimlari orasida to‘qqizinchi, 2009-yilda yettinchi, 2013-yilda esa to‘rtinchi o‘rinda edi.

Bunday mavqening sabablaridan biri — Rossiyada matematikani yaxshi biladigan va ilmiy sezgiga ega mutaxassislarning yetarlicha ko‘pligidir. Til va madaniyat to‘sig‘i ham muhim ahamiyatga ega.

Rossiya mamlakat ichida birinchi o‘rinni egallagan o‘z qidiruv tizimi va yetakchi ijtimoiy tarmoqlariga ega kam sonli davlatlardan biridir. […] Yaqin 3—5 yil ichida xorijiy kompaniyalar faqat uchinchi-to‘rtinchi o‘rinlarga da’vogarlik qila oladi.

2002-yilga kelib «Yandex» so‘zi shu qadar keng tarqaldiki, Arkadiy Volojning kompaniyasi uchinchi shaxslar sotib olgan yandex.com domenini qaytarishni talab qilganida, javobgar «Yandeks» so‘zi allaqachon ma’lumotnoma so‘zining sinonimiga aylanganini va turdosh otga aylanganini ta’kidlagan.

2012-yil kuzidan boshlab Yandeks qidiruv tizimi Rossiyada Google Chrome brauzeri foydalanuvchilari soni bo‘yicha Google’dan o‘zib ketdi.

Boshqa qidiruv xizmatlari

Veb-qidiruvdan tashqari, Yandeks kompaniyasi rasmlar, videolar, xaritalar, tovarlar, moliyaviy mahsulotlar, shifokorlar va ko‘chmas mulk bo‘yicha ham qidiruv taqdim etadi.

Bir muddat Yandeks foydalanuvchining shaxsiy kompyuterida mahalliy qidiruv uchun «Shaxsiy qidiruv» dasturini taklif qilgan.

Mobil ilova «Yandeks — Alisa bilan» «Qidiruv» va boshqa xizmatlardan tez foydalanish imkonini beradi: Alisa sun’iy intellekt yordamchisi, telefon raqamini aniqlash, aqlli kamera va hokazo.

Aqlli kamerada chuqur o‘qitish texnologiyalari, jumladan, belgilarni optik tanib olish va mashinaviy tarjima qo‘llanadi. Kameraning bir nechta funksiyasi mavjud:

  • Rasm bo‘yicha qidiruv — atrofdagi yoki fotosuratdagi obyektlarni aniqlaydi va ularning o‘zini yoxud o‘xshash muqobilini qayerdan topish mumkinligini ko‘rsatadi.
  • Tovarlar bo‘yicha qidiruv — suratdagi yoki real vaqtdagi obyektni aniqlab, uni qayerdan sotib olish mumkinligini taklif qiladi; shtrix-kodlar va mahsulot yorliqlarini tanib oladi.
  • Matn — qog‘oz hujjatlarni tahrirlash mumkin bo‘lgan raqamli materiallarga aylantiradi.
  • Tarjima — obyektlardagi matnlarni real vaqt rejimida tarjima qiladi.
  • Skaner — hujjatni suratga oladi, raqamlashtiradi va uni formatlash imkonini beradi.
  • Yechimlar — kvadrat tenglamalarni skanerlaydi va ularning yechimlarini ko‘rsatadi.

Adabiyotlar

Havolalar

Maqolalar va intervyular