| Windows XP | |
|---|---|
| Windows XP SP3 ish stoli | |
| Ishlab chiquvchi | Microsoft |
| Operatsion tizimlar oilasi | Windows NT |
| Asoslangan | Windows 2000 |
| Dastlabki kod | Yopiq |
| Birinchi chiqarilish | |
| So‘nggi versiya | 5.1.2600.5512 (21 2008-yil aprel) |
| Yakuniy versiyalarning yangilanish davriyligi | yangilanmaydi |
| Qo‘llab-quvvatlanadigan platformalar | IA-32 va x86-64 |
| Yadro turi | Gibrid yadro |
| Interfeys | Luna |
| Litsenziya | Shareware, korporativ litsenziyalash[vd] va Microsoft Software Assurance |
| Holati |
Tarixiy
|
Windows XP (ishlab chiqish davridagi kod nomi — Whistler; ichki versiyasi — Windows NT 5.1) — operatsion tizim, uning oilasi — Windows NT , ishlab chiquvchisi — Microsoft. U 25-oktabr 2001-yilda chiqarilgan. Korporativ foydalanuvchilar uchun Windows 2000 ning, uy foydalanuvchilari uchun esa Windows Me ning bevosita davomchisidir. XP nomi inglizcha eXPerience («tajriba», «taassurot») so‘zidan olingan.
Windows XP’ni ishlab chiqish 1999-yilda «Neptune» kod nomi ostida boshlangan. Tizim Windows NT yadrosiga asoslangan va oddiy foydalanuvchilar uchun mo‘ljallangan edi. Windows 2000’ning yangilangan versiyasi ham dastlab korporativ bozor uchun rejalashtirilgan. Biroq 2000-yil yanvarida ikkala loyiha bekor qilinib, iste’molchilar hamda korxonalar bozori uchun yagona platforma bo‘lishi kerak bo‘lgan «Whistler» kod nomli operatsion tizimni yaratishga qaror qilindi. Natijada Windows XP oddiy foydalanuvchilarga mo‘ljallangan va MS-DOSyadrosiga asoslanmagan birinchi Windows versiyasiga aylandi. Windows XP’da PC-98, i486 hamda SGI Visual Workstation 320 va 540 qurilmalarini qo‘llab-quvvatlash olib tashlandi, tizim 16 razryadli protsessorlarda ishlamas edi.
Windows 2000 ham server, ham mijoz ko‘rinishida chiqarilganidan farqli ravishda, Windows XP faqat mijoz tizimidir. Uning server uchun muqobili — Windows Server 2003. Windows Server 2003 Windows XP bilan bir xil kod asosida qurilgan va uning foydalanuvchi interfeysini deyarli to‘liq meros qilib olgan bo‘lsa-da, Windows Server 2003 NT 5.2 yadrosining yangiroq, qayta ishlangan versiyasidan foydalangan. Keyinroq paydo bo‘lgan Windows XP Professional x64 Edition ham shu yadrogaega bo‘lib, Windows Server 2003 bilan bir xil xavfsizlik yangilanishlarini olgan. Shu sababli ularning rivojlanishi bir yo‘nalishda kechgan deyish mumkin. Windows XP Windows 95, 98, 2000 va Millennium Edition kabi oldingi versiyalardan sezilarli farq qiluvchi yangi foydalanuvchi interfeysini taqdim etdi. Windows XP foydalanuvchilar orasida keng e’tirofga sazovor bo‘ldi va o‘n yildan ziyod vaqt davomida dunyodagi shaxsiy kompyuterlar uchun eng ommabop operatsion tizim bo‘lib qoldi. Tizim talablarining nisbatan pastligi hamda yangi va eski qurilmalarni yaxshi qo‘llab-quvvatlashi tufayli turli xil kompyuter konfiguratsiyalarida yuqori unumdorlikni ta’minladi.
Windows XP chiqarilganidan so‘ng tanqidchilar uning oshgan unumdorligi va barqarorligini (ayniqsa Windows Me bilan solishtirganda), tushunish osonroq foydalanuvchi interfeysini, qurilmalarni yaxshiroq qo‘llab-quvvatlashini va kengaytirilgan multimedia imkoniyatlarini yuqori baholadilar. Windows XP va Windows Server 2003 o‘rnini Windows Vista va Windows Server 2008tizimlari egalladi. Ular tegishlicha 2007 va 2008-yillarda chiqarilgan.
2025-yil aprel holatiga ko‘ra, Windows XP’ning dunyo bo‘yicha ulushi ▲0,38% ni tashkil etadi. Bu ko‘rsatkich 2007-yilda eng yuqori darajaga yetgan va 2009-yil oktabrida, Windows 7 chiqarilganidan keyin pasaya boshlagan..
Windows XP’ning asosiy qo‘llab-quvvatlashi 14-aprel 2009-yilda, kengaytirilgan qo‘llab-quvvatlashi esa 8-aprel 2014-yilda tugatildi. Service Pack 3 uchun so‘nggi xavfsizlik yangilanishi 14-may 2019-yilda chiqarildi. Windows XP’ning boshqa nashrlariga yangilanishlarni qo‘llashning norasmiy usullari ham mavjud edi.
Ishlab chiqilish tarixi
1999-yilda keyinchalik Windows XP’ga aylangan operatsion tizimni ishlab chiqish ikki alohida mahsulotga yo‘naltirilgan edi: «Odyssey» — xabarlarga ko‘ra, Windows 2000’ning davomchisi bo‘lishi kerak edi; «Neptune» esa MS-DOS asosidagi Windows 9x’dan keyingi, Windows NT arxitekturasidan foydalanuvchi, oddiy iste’molchilarga mo‘ljallangan operatsion tizim sifatida rejalashtirilgan.
Biroq loyihalar haddan tashqari katta ko‘lamli bo‘lib chiqdi. 2000-yil yanvarida, Windows 2000 rasmiy chiqarilishidan biroz oldin, texnologiya sharhlovchisi Pol Terrott (ingl. Paul Thurrott) Microsoft «Neptune» va «Odyssey» loyihalarini tugatib, «Whistler» kod nomli yangi mahsulot foydasiga qaror qilganini xabar qildi. Bu nom tog‘-chang‘i kurorti nomidan olingan. U Kanadaning provinsiyasi — Britaniya Kolumbiyadajoylashgan edi. Microsoft’ning ko‘plab xodimlari Whistler-Blackcomb tog‘-chang‘i kurortida chang‘i uchgani sababli shu nom tanlangan. Whistler’dan maqsad Windows’ning uy va biznes foydalanuvchilariga mo‘ljallangan yo‘nalishlarini yagona Windows NT platformasida birlashtirish edi. Terrottning ta’kidlashicha, Neptune «Windows Millennium Edition’dan olib tashlangan barcha funksiyalar shunchaki Neptune funksiyalari sifatida qayta belgilangan qora tuynukka aylandi. Neptune va Odyssey baribir bir xil dastur kodi bazasiga asoslanishi kerak bo‘lgani uchun ularni yagona loyihaga birlashtirish mantiqli edi».
PDC konferensiyasida 13-iyul 2000-yilda Microsoft Whistler 2001-yilning ikkinchi yarmida chiqarilishini ma’lum qildi va 2250 raqamli dastlabki sinov to‘plamini namoyish etdi. Ushbu to‘plam Windows XP vizual uslublar tizimining ilk ko‘rinishini taqdim etdi.
31-oktabr 2000-yilda Microsoft Windows XP’ning birinchi beta-versiyasi — 2296-to‘plamni chiqardi. Keyingi to‘plamlarda Windows XP’ga xos imkoniyatlar bosqichma-bosqich joriy etildi, jumladan Internet Explorer 6, «Boshlash» tugmasi va menyu elementlari, Microsoft mahsulotlarini faollashtirish tizimi hamda ish stoli fon rasmi Bliss.
5-fevral 2001-yilda Microsoft Whistler rasman Windows XP deb nomlanishini e’lon qildi; XP «tajriba» ma’nosini anglatadi.
Chiqarilishi
2001-yil iyunida Microsoft Intel va boshqa shaxsiy kompyuter ishlab chiqaruvchilari bilan birgalikda Windows XP’ni reklama qilish va targ‘ib etishga kamida 1 milliard dollar sarflashni rejalashtirayotganini bildirdi. «Ha, siz uddalaysiz» shiori ostidagi kampaniya platformaning keng imkoniyatlarini ko‘rsatishga qaratilgan edi. Microsoft dastlab «Parvozga tayyorlaning» shioridan foydalanishni mo‘ljallagan, biroq terror hujumlaridan keyingi vaziyat tufayli undan voz kechgan. Bu hodisalar 11-sentabr 2001-yilda yuz bergan.
24-avgust 2001-yilda Windows XP Build 2600 ishlab chiqarishga tayyorlandi. Microsoft’ning bosh qarorgohida[ingl.] , Redmondda o‘tkazilgan tantanali tadbirda RTM to‘plami nusxalari bir nechta yirik shaxsiy kompyuter ishlab chiqaruvchilarining vakillariga topshirildi. Ishlab chiqaruvchilar Windows XP o‘rnatilgan qurilmalarni 24-sentabr 2001-yildan sota olishlari, XP esa 25-oktabr 2001-yilda umumiy chakana savdoga chiqishi kutilgan edi. O‘sha kuni Microsoft Windows XP’ning ikki asosiy nashri — Professional va Home Edition uchun yakuniy chakana narxlarni ham e’lon qildi.
Nashrlari
Windows XP quyidagi variantlarda chiqarilgan:
- Windows XP Professional korxonalar va tadbirkorlar uchun yaratilgan. Unda quyidagilar mavjud: masofadan kirish mumkin bo‘lgan ish stoli , fayllarni shifrlash (bunda shifrlangan fayl tizimiyordamida), kirish huquqlarini markazlashgan boshqarish va ko‘p protsessorli tizimlarni qo‘llab-quvvatlash
- Windows XP Home Edition — uyda foydalanish uchun mo‘ljallangan tizim. U Professional Edition’ning arzonroq, imkoniyatlari qisqartirilgan versiyasi sifatida chiqarilgan, ammo aynan bir xil yadroga asoslangan.
- Windows XP Tablet PC Edition Professional Edition asosida yaratilgan bo‘lib, ma’lumotlarni stilus orqali planshet kompyuterlargakiritish uchun moslashtirilgan maxsus dasturlarni o‘z ichiga oladi. Uning eng muhim xususiyatlari qo‘lda yozilgan matnni tanish va grafik interfeysni ekran aylanishigamoslashtirishdir. Ushbu versiya faqat mos kompyuter bilan birga sotiladi.
- Windows XP Media Center Edition Professional Edition asosida yaratilgan bo‘lib, maxsus multimedia dasturlarini o‘z ichiga oladi. Kompyuter odatda televizion qabul qilish kartasi va masofadan boshqarish pulti (MBP) bilan jihozlanadi. Eng muhim imkoniyati — televizorga ulanish va soddalashtirilgan Windows boshqaruv tizimi orqali kompyuterni masofadan boshqarish pulti yordamida boshqarishdir. Unda, shuningdek, UKV-radio qabul qilish funksiyasi mavjud.
- Windows XP Embedded — Windows XP Professional Edition asosidagi, turli o‘rnatilgan tizimlarda: sanoat avtomatlashtirish tizimlari, bankomatlarda, tibbiy asboblarda, kassa terminallarida, o‘yin avtomatlarida, VoIPkomponentlarida va hokazolarda foydalanish uchun mo‘ljallangan tarkibiy qismlardan tuzilgan operatsion tizim. Windows XP Embedded o‘rnatilgan qurilmalarga moslashtirish uchun qo‘shimcha funksiyalarni, jumladan yozishdan himoyalash filtrini (EWF va FBWF), flesh-xotiradan, CD-ROM, tarmoqdan yuklash, tizimning o‘z qobig‘idan foydalanish va boshqalarni o‘z ichiga oladi.
- Windows Embedded POSReady 2009 — Windows XP Embedded asosidagi, xizmat ko‘rsatish punktlari uchun sozlangan hamda chakana savdo va xizmat ko‘rsatish sohasiga moslashtirilgan maxsus operatsion tizim. Ushbu platformada bankomat, to‘lov terminali, avtomobilga yonilg‘i quyish shoxobchasi, kassa apparati va shu kabi qurilmalarni yaratish mumkin. Bundan tashqari, Windows Embedded for Point of Service savdo ilovalarini tez yaratish va savdo periferik qurilmalarini qo‘llab-quvvatlash uchun POS for .NET texnologiyasini ham o‘z ichiga oladi. Windows Embedded POSReady 2009 uchun asosiy qo‘llab-quvvatlash 8-aprel 2014-yilda, kengaytirilgan qo‘llab-quvvatlash esa 9-aprel 2019-yilda tugatilgan.
- Windows XP Professional x64 Edition — 64 razryadli maxsus versiya bo‘lib, protsessorlarning quyidagi turlariga mo‘ljallangan: AMD64 texnologiyasiga ega Opteron va Athlon 64 modellarini ishlab chiqaruvchi AMD protsessorlari hamda EM64T texnologiyasidan foydalanuvchi Intelprotsessorlari uchun. Tizim boshqa ishlab chiqaruvchilarning protsessorlarini qo‘llab-quvvatlamaydi hamda Intel Itaniumprotsessorida ham ishlamaydi. Ilk 64 razryadli protsessorlar 2003-yildapaydo bo‘lgan bo‘lsa-da, Windows XP Professional x64 Edition faqat 2005-yilning aprelidachiqarildi. Tizimning asosiy afzalligi katta sonlar (Long Integer va Double Float) bilan tez ishlashidir. Shu bois u, masalan, maxsus effektlar yaratish, kinofilmlar uchun uch o‘lchovli animatsiyaishlab chiqish, shuningdek, texnik va ilmiy dasturlar yaratishda zarur bo‘lgan suzuvchi nuqtali sonlar bilan hisoblashlarda juda samaralidir. Tizim aralash rejimni, ya’ni 32 va 64 razryadli dasturlarning bir vaqtda ishlashini qo‘llab-quvvatlaydi. Biroq buning uchun barcha drayverlar 64 razryadli bo‘lishi shart. Bu 32 razryadli ilovalarning aksariyati ushbu tizimda ham ishlay olishini anglatadi. Faqat kompyuterning apparat ta’minotiga kuchli bog‘liq dasturlar, masalan, antiviruslar va defragmentatorlar.
- Windows XP 64-bit Edition — ushbu nashr aynan IA-64 arxitekturasidagi ish stansiyalari hamda Itanium va Itanium 2 mikroprotsessorlari uchun ishlab chiqilgan. Windows XP’ning bu nashri 30-iyun 2005-yildan beri rivojlantirilmagan, chunki Hewlett-Packard kompaniyasi Itanium mikroprotsessorlari asosidagi ish stansiyalarini ishlab chiqishni to‘xtatgan. Ushbu arxitekturani qo‘llab-quvvatlash Windows server tizimlarida saqlab qolindi. Mazkur versiya 28-mart 2003-yilda 5.2.3790 raqami ostida chiqarilgan. Qo‘llab-quvvatlash 25-iyul 2006-yilda tugatilgan. Tizim quyidagilarni qo‘llab-quvvatlaydi: 128 GB gacha tezkor xotira va 16 TB gacha virtual xotira.
- Windows XP Edition N — Windows Media Player hamda boshqa multimediailovalarisiz yaratilgan tizim. Bu nashr Yevropa komissiyasi bosimi ostidaishlab chiqilgan va Yevropa Ittifoqimamlakatlari uchun mo‘ljallangan. Foydalanuvchi istasa, yetishmayotgan barcha dasturlarni Microsoft’ning veb-saytidan bepul yuklab olishi mumkin. Home va Professional variantlari mavjud.
- Windows XP Edition K — Janubiy Koreyauchun versiya. Unda Messenger mavjud emas. Home va Professional variantlari bor.
- Windows XP Edition KN — Edition N va Edition K aralashmasi. Unda Messenger va multimedia dasturlari yo‘q. Home va Professional variantlari ham mavjud.
- Windows XP Starter Edition — rivojlanayotgan mamlakatlar va daromadi past hududlar uchun mo‘ljallangan, Home Edition’ning imkoniyatlari cheklangan versiyasi. Unda bir vaqtda faqat 3 ta dastur ishlashi, har bir dastur esa ko‘pi bilan 3 ta oyna ochishi mumkin. Tizimda tarmoq imkoniyatlari mutlaqo yo‘q, yuqori ekran aniqligiqo‘llab-quvvatlanmaydi, shuningdek, 512 megabaytdan ortiq tezkor xotira yoki qattiq disk hajmi 120 gigabaytdanortiq bo‘lishiga ruxsat etilmaydi. Tizim Intel Celeron yoki AMD Duron.
- Windows Fundamentals for Legacy PCs — eskirgan kompyuterlar uchun mo‘ljallangan Microsoft Windows XP Embedded Service Pack 2’ning qisqartirilgan versiyasi.
Windows 2000 bilan solishtirgandagi yangiliklar
Windows XP’ning Windows 2000’ga nisbatan eng sezilarli yaxshilanishlaridan ayrimlari quyidagilardir:
- Yangi grafik interfeysdizayni: shakllar yumaloqroq, ranglar o‘tishi ravonroq; qo‘shimcha funksiyalar ham bor (jumladan papkalarni slayd-shou tarzida ko‘rsatish mumkin bo‘lgan Windows fayl menejeri).
- Matnni tekislash usulini qo‘llab-quvvatlash: ClearType, u suyuq kristalli displeylarda matn ko‘rinishini yaxshilaydi (standart holatda o‘chirilgan).
- Foydalanuvchilarni tez almashtirish imkoniyatibir foydalanuvchining ishini vaqtincha to‘xtatib, uning ishlayotgan dasturlarini yopmasdan boshqa foydalanuvchi nomidan tizimga kirishga imkon beradi.
- «Masofaviy yordamchi» funksiyasi tajribali foydalanuvchilar va texnik mutaxassislarga muammolarni hal etish uchun tarmoq orqali Windows XP o‘rnatilgan kompyuterga ulanish imkonini beradi. Bunda yordam beruvchi shaxs ekran mazmunini ko‘rishi, suhbatlashishi va (masofadagi foydalanuvchi ruxsati bilan) boshqaruvni o‘z qo‘liga olishi mumkin.
- Tizimni tiklash dasturitizimni avvalgi muayyan holatiga qaytarish uchun mo‘ljallangan (bu funksiya Windows Metizimiga kiritilgan o‘xshash dasturning rivojlantirilgan ko‘rinishidir), shuningdek, tizimni tiklashning boshqa usullari yaxshilangan. Masalan, oxirgi muvaffaqiyatli konfiguratsiya yuklanganda drayverlarning avvalgi to‘plami ham yuklanadi. Bu drayver o‘rnatishdan keyin yuzaga kelgan muammolarda tizimni oson tiklashga yordam beradi. Drayverni oldingi versiyaga qaytarish imkoniyati va boshqa xususiyatlar ham mavjud.
- Eski dasturlar va o‘yinlarbilan moslik yaxshilangan. Maxsus moslik ustasi alohida dastur uchun operatsion tizimning oldingi versiyalaridan birining (masalan, taqlid qilish orqali Windows 95versiyasidan boshlab) xatti-harakatini tiklashga imkon beradi. Biroq moslik funksiyasi Windows 2000 tizimida Service Pack 2 bilan ham mavjud.
- Tizimga kichik terminal serveri kiritilgani tufayli ish stansiyasiga masofadan kirish mumkin (faqat Professional nashrida).
- Tizimni boshqarish imkoniyatlari buyruqlar satrida kengaytirilgan.
- Windows fayl menejeri raqamli fotosurat formatlari va audiofayllarni qo‘llab-quvvatlaydi (jumladan metama’lumotlarni avtomatik ko‘rsatadi; masalan, ID3 teglari MP3fayllarida ko‘rsatiladi)
- Windows XP Roxio kompaniyasi ishlab chiqqan texnologiyalarni o‘z ichiga oladi. Ular qo‘shimcha dastur o‘rnatmasdan fayl menejerining o‘zidan bevosita CD disklarga yozish imkonini beradi; qayta yoziladigan kompakt-disklar bilan ishlash esa disketa yoki qattiq disk bilan ishlashga o‘xshaydi. Shuningdek, Media Player dasturida audio disklar yozish imkoniyati mavjud. Disk obrazlari bilan ishlash ko‘zda tutilmagan.
- Windows XP quyidagi arxivlar bilan ishlay oladi: ZIP va CAB . Buning uchun qo‘shimcha dasturiy ta’minoto‘rnatish shart emas. Bunday arxivlarni fayl menejerida oddiy papkalardek ochish, yaratish, o‘chirish, ichiga kirish, fayl qo‘shish va olib tashlash mumkin. Arxivga parol o‘rnatish ham mumkin. Zarurat bo‘lsa, ushbu arxivlarni boshqarish uchun istalgan uchinchi tomon dasturini belgilash mumkin.
- Yaxshilangan EFSquyi tizimida yaxshilanishlar kiritildi: tiklash agenti majburiy emas, kalitlar xavfsizroq saqlanadi. Shifrlanadigan fayllar endi shunchaki o‘chirilmaydi, balki nol qiymatlari bilan qayta yoziladi, bu ancha ishonchli. SP1’dan boshlab quyidagi shifrlash algoritmlaridan foydalanish mumkin bo‘ldi: AESbilan birga DESX va 3-DES (standart holatda AES ishlatiladi).
- Sozlanadigan asboblar panellari fayllar, papkalar va internet resurslariga kirishni qulaylashtiradi. Ularni ish stolining chetiga (yon panel shaklida) yoki vazifalar paneliga (havola sifatida) joylashtirish kifoya.
- Yig‘malardan qisman foydalanish (ingl. Side-by-side assembly, SxS).
- Windows Explorer’da elementlarni belgilash shaffof ko‘k to‘rtburchak bilan amalga oshiriladi.
- Ish stolidagi yorliqlarning soyasi ko‘rinadi.
- Fayl menejeri oynasida vazifalarga yo‘naltirilgan yon panel («common tasks») mavjud.
- Muayyan miqdorda turli ilovalar ishga tushirilganda, bir ilovaning tugmalari vazifalar panelida bitta tugmaga birlashtiriladi. Bu ko‘pincha panelni aylantirib ko‘rishga ehtiyojni kamaytiradi.
- Tasodifiy o‘zgarishlarning oldini olish uchun vazifalar paneli va yordamchi panellarni qulflash imkoniyati paydo bo‘ldi.
- «Boshlash» menyusida yaqinda qo‘shilgan dasturlarga tegishli elementlar rang bilan ajratib ko‘rsatiladi.
- Menyu elementlari soya tashlaydi (Windows 2000’da soya faqat sichqoncha ko‘rsatkichida bo‘lgan, menyu elementlarida emas).
Windows XP tizimning muayyan vizual effektlar bilan ishlash unumdorligini tahlil qiladi va unumdorlik oshishi yoki pasayishini hisobga olib, ularni faollashtiradi yoki o‘chiradi. Foydalanuvchilar ham ushbu parametrlarni muloqot oynalari orqali o‘zgartira oladi: alohida vizual effektlarni tanlashi, boshqaruvni tizimga topshirishi yoki eng yuqori unumdorlik yoxud grafik interfeysning eng yaxshi ko‘rinishini tanlashi mumkin.
Yarim shaffoflik kabi ayrim effektlar kuchli grafik quyi tizimni talab etadi. Eski videokartalarda unumdorlik sezilarli pasayishi mumkin, shuning uchun Microsoft bunday holatlarda ushbu imkoniyatlarni o‘chirishni tavsiya qiladi.
Windows XP’da foydalanuvchi grafik interfeysini o‘zgartirishga imkon beradigan Visual Styles (vizual uslublar) paydo bo‘ldi. Luna — XP tarkibiga kiritilgan va 64 megabaytdan ortiq tezkor xotiraga ega kompyuterlarda standart qo‘llanadigan yangi grafik interfeys uslubi. Boshqa Visual Styles uslublaridan ham foydalanish mumkin, ammo ular Microsoft raqamli imzosi bilan tasdiqlangan bo‘lishi kerak (chunki ular tizim ishlashida muhim ahamiyatga ega).

Bu cheklovni chetlab o‘tish uchun ba’zi foydalanuvchilar UxTheme MultiPatcher kabi maxsus dasturiy ta’minotdan, ba’zan esa uxtheme.dll kutubxonasining o‘zgartirilgan versiyasidan foydalanadilar (bunday harakatlar EULA shartlarini buzadi).
Shuningdek, ko‘rinishi Windows 2000 va Windows ME interfeysiga o‘xshash «klassik» uslub ham bor (u 4 MB kamroq xotira ishlatadi, xususan Lunauslubiga nisbatan); shuningdek, uchinchi tomon ishlab chiquvchilari yaratgan ko‘plab uslublar mavjud. Media Center versiyasi uchun Microsoft «vizual uslub» — Royale, bu uslub Windows XP’ning aynan ushbu nashriga kiritilgan va XP’ning boshqa versiyalariga ham o‘rnatilishi mumkin.
Windows XP uchun The Iconfactorykompaniyasi, avvaldan Mac OS Xoperatsion tizimi uchun bepul piktogrammalar to‘plami bilan mashhur bo‘lgan, 100 dan ortiq piktogramma yaratdi.
Buyruqlar satri interfeysi (CLI)
Windows XP’da quyidagi vosita ham mavjud: buyruqlar satri interfeysi (CLI, «konsol»), cmd.exe. U konsoldagi buyruqlar yordamida tizimni boshqarish va ssenariylarni («buyruq fayllari», cmd kengaytmali) ishga tushirish imkonini beradi. Ular paketli fayllarga asoslangan (masalan, MS-DOS). Windows XP CLI sintaksisi ichki yordam tizimida (ntcmds.chm yordam fayli) batafsil hujjatlashtirilgan. Mavjud buyruqlar haqida umumiy ma’lumot olish uchun buyruqlar satrida help buyrug‘ini kiritish, ayrim buyruqlar haqida batafsil ma’lumot olish uchun esa «имя команды» /?buyrug‘idan foydalanish mumkin. Buyruqlar satri interfeysi oyna hamda to‘liq ekran rejimlarida ishlaydi (ularni Alt+↵ Entertugmalari bilan almashtirish mumkin). Afzal rejimni shriftning o‘lchami va turi kabi boshqa parametrlar bilan birga tegishli sozlash oynasida tanlash mumkin. Ushbu rejimda foydalanuvchi avvalgi buyruqlarni chaqira oladi (masalan, ↑ tugmasi oldingi buyruqni qaytaradi, F7 esa ilgari kiritilgan buyruqlar ro‘yxati menyusini ochadi; F9 ro‘yxatdagi buyruqni uning raqami bo‘yicha chaqiradi), fayl va katalog nomlariniTab ↹hamda buyruqlarni avtomatik to‘ldirishdan foydalanishi mumkin. Sichqonchaning o‘ng tugmasi bilan chaqiriladigan kontekst menyusi ham mavjud; u almashish buferibilan ishlash ham mumkin. Operatsion tizimni boshqarishga oid ko‘plab amallarni CLI orqali bajarish mumkin. Eng muhim buyruqlar quyidagilar:
netbuyrug‘i va uning quyi buyruqlari mahalliy foydalanuvchi va guruhlarni (net user /?vanet localgroup /?), hisob qaydnomalarini, kompyuterdagi resurslarga umumiy kirishni (net share /?) va tarmoqdagi umumiy kirishni (net view /?) va boshqalarni boshqarish imkonini beradi.- jarayonlarni ko‘rish va boshqarish buyruqlari
tasklist /?vataskkill /? - fayl ruxsatlarini boshqarish buyrug‘i
cacls /?fayl va papkalarga kirish huquqlarini ko‘rish va o‘zgartirish imkonini beradi; Home Edition nashrida bu huquqlarni batafsil o‘zgartirishning yagona yo‘lidir, chunki tegishli grafik vosita faqat xavfsiz rejimda mavjud. - fayl va kataloglarni nusxalash, ko‘chirish, o‘chirish va boshqa amallarni bajarishga imkon beruvchi MS-DOS buyruqlariga o‘xshash buyruqlar.
- Bir nechta fayl nomi bilan ishlashga imkon beradigan klassik MS-DOS buyruqlari kengaytirildi; stek bilan ishlash, title kabi oynalarni boshqarish buyruqlari qo‘shildi.[manba 1329 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Tizim talablari
Windows XP Home va Professional Edition operatsion tizimlarining tizim talablari quyidagicha:
| Minimal (rasmiy) | Tavsiya etilgan | |
|---|---|---|
| Pentiumbilan mos protsessor | 233 MGts | 300 MGts yoki undan yuqori |
| Tezkor xotira | 64 MB (ayrim imkoniyatlar cheklanishi mumkin) | 128 MB yoki undan ko‘p |
| Videoadapter va monitor | Super VGA aniqligi (800×600) yoki undan yuqori | |
| Bo‘sh joy qattiq diskda | 1,5 GB yoki undan ko‘p | |
| Optik disk yuritmasi | CD-ROM yoki DVD-ROM | |
| Kiritish qurilmalari | Klaviatura va sichqoncha yoki shunga o‘xshash ko‘rsatish qurilmasi | |
| Boshqa qurilmalar | Ovoz kartasi, dinamiklar va/yoki quloqchinlar | |
Service Pack 2’ni ishlayotgan tizimga o‘rnatish paytida qattiq diskda kamida 1,8 GB bo‘sh joy bo‘lishi kerak; SP3 uchun esa yangilanish Microsoft yuklab olish markazidan o‘rnatilsa 1,5 GB, umumiy tarmoq papkasidan o‘rnatilsa 1,1 GB bo‘sh joy zarur.
Yangilanish paketlari va qo‘llab-quvvatlash
Microsoft vaqti-vaqti bilan operatsion tizimlari uchun aniqlangan muammolarni bartaraf etuvchi va yangi imkoniyatlar qo‘shuvchi yangilanish paketlarini (Service Packs, SP) chiqarib turdi. Jami uchta yangilanish paketi chiqarilgan. Windows XP SP3’ning so‘nggi chiqarilishi uchun umumiy rasmiy qo‘llab-quvvatlash 8-aprel 2014-yilda, chiqarilganidan 12,5 yil o‘tib tugadi. Bu qo‘llab-quvvatlash muddati Windowstarixidagi eng uzun muddatlardan biri bo‘lib, faqat Windows 1.0x (16 yil), Windows 2.x (14 yil) va Windows 3.x (18 yil) undan uzoqroq qo‘llab-quvvatlangan. Alohida haq evaziga qo‘llab-quvvatlashni yana 5 yilga uzaytirish mumkin edi.[manba 2273 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Umumiy qo‘llab-quvvatlashning tugatilishi faqat ish stansiyalari uchun Windows XP nashrlariga taalluqli edi. Windows XP Embedded va Windows Embedded POSReady 2009 uchun qo‘llab-quvvatlash 2019-yilgachauzaytirildi. Windows XP Home Edition va Professional foydalanuvchilari reyestrni tahrirlash orqali Windows Embedded POSReady 2009 uchun chiqarilgan xavfsizlik yangilanishlarini olishlari mumkin edi, ammo Microsoft bunday amaliyotni tavsiya qilmagan.
13-may 2017-yilda MicrosoftWindows XP’ni qo‘llab-quvvatlash 2014-yilda tugaganiga qaramay, Windows XP uchun KB4012598 yangilanishini, xususan SP3 uchun chiqardi. Ushbu yangilanish quyidagi zaiflikdan foydalanishning oldini oladi — EternalBlue.
13-iyun 2017-yilda Microsoft Windows XP va Server 2003 uchun yana bir xavfsizlik yangilanishini (KB4024323) taqdim etdi. U quyidagi protokol amalga oshirilishidagi zaiflikka tegishli edi: RPC.
2019-yil iyulida Microsoft Windows XP’dagi Microsoft internet o‘yinlarini qo‘llab-quvvatlash 31-iyul 2019-yilda tugashini ma’lum qildi.
Yangilanish paketlarisiz Windows XP
Hech qanday yangilanish paketi o‘rnatilmagan Windows XP uchun qo‘llab-quvvatlash 30-avgust 2005-yilda tugadi..
1-yangilanish paketi
Windows XP uchun 1-yangilanish paketi (SP1) 30-avgust 2002-yildachiqarildi. Eng muhim yangiliklar orasida USB 2.0ni qo‘llab-quvvatlash, internetni ko‘rish, elektron pochta va tezkor xabar almashish uchun standart dasturlarni tanlash, shuningdek, Javavirtual mashinasining turli realizatsiyalaridan foydalanish imkoniyati mavjud edi. Shifrlovchi fayl tizimi EFS 256 bitli kalitga ega AES shifrlash algoritmidan foydalanish imkonini oldi. Standart holatda LBA-48 ni qo‘llab-quvvatlash yoqildi, bu operatsion tizimga qattiq disklar hajmi 137 GB dan oshganda ham ular bilan ishlash imkonini berdi.
1A yangilanish paketi 3-fevral 2003-yilda chiqarildi va Java virtual mashinasini tizimdan olib tashladi. Microsoft SP1 o‘rnatib bo‘lgan foydalanuvchilarga SP1a’ni o‘rnatishni tavsiya qilmagan.
Windows XP Service Pack 1 va 1A uchun qo‘llab-quvvatlash 10-oktabr 2006-yilda tugadi..
2-yangilanish paketi
2-yangilanish paketi (Service Pack 2, SP2, kod nomi Springboard) 17-sentabr 2004-yildachiqarildi. SP2 Windows XP’ga yangi imkoniyatlarni, jumladan yaxshilangan tarmoqlararo ekranni (fayrvol), Wi-Fi ni sozlash ustasi va Bluetoothni qo‘llab-quvvatlashni, shuningdek, Internet Explorer 6 dagi yaxshilanishlarni, masalan qalqib chiquvchi oynalarni bloklash imkoniyatini qo‘shdi. Ushbu yangilanish paketi Windows XP xavfsizligiga katta o‘zgarishlar kiritdi. O‘rnatilgan tarmoqlararo ekran sezilarli qayta ishlab chiqilib, Windows xavfsizlik devori deb nomlandi va barcha yangi ulanishlar uchun standart holatda faollashtirildi. Xotirani himoyalash, ayniqsa bufer to‘lib ketishi hujumlariga qarshi himoya kuchaytirildi. Bunda «NX bit» texnologiyasi va boshqa usullardan foydalanildi. Xizmatlarda ham o‘zgarishlar bo‘ldi: masalan, telnet va xabar almashish xizmati standart holatda o‘chirildi, ayrim xizmatlar pastroq huquqlar bilan ishga tushadigan bo‘ldi. Xavfsizlikdagi o‘zgarishlar Outlook Express pochta dasturi va Internet Explorerbrauzeriga ham taalluqli bo‘ldi. Windows XP Service Pack 2 tarkibiga Xavfsizlik markazikiritildi. U tizim xavfsizligini kuzatishni osonlashtiradi, foydalanuvchiga antivirus va uning ma’lumotlar bazalarini o‘rnatish yoki yangilash, ichki yoki uchinchi tomon tarmoqlararo ekranini faollashtirish, operatsion tizimni yangilash yoxud veb-brauzer sozlamalarini o‘zgartirish zarurligini eslatadi. Uchinchi tomon antiviruslari va tarmoqlararo ekranlari u bilan APIinterfeysi orqali ishlasha oladi. Shuningdek, kompakt-disk kiritilganda yoki flesh-xotira kartalari va shunga o‘xshash qurilmalar ulanganda avtomatik ishga tushirish funksiyalari yaxshilandi.
Tizim yuklanayotganda nashr nomi ko‘rsatiladigan kichik yozuvlar olib tashlandi; Home nashridagi yuklanish ko‘rsatkichi Professional nashridagidek yashil rangdan ko‘k rangga o‘zgartirildi.
Windows XP Service Pack 2 uchun qo‘llab-quvvatlash 13-iyul 2010-yildatugadi. Shu kuni Windows 2000’ni qo‘llab-quvvatlash va Windows Server 2003’ning asosiy qo‘llab-quvvatlashi ham yakunlandi.
3-yangilanish paketi
2007-yil avgust boshida Microsoft SP3’ni cheklangan beta-sinovchilar guruhida sinovdan o‘tkaza boshladi. Beta-versiya faqat tanlangan sinovchilarga berilgan bo‘lsa-da, uning distributivi tengdosh tarmoqlardapaydo bo‘ldi. 12-dekabr 2007-yildan RC1 SP3 versiyasini barcha xohlovchilar yuklab olib sinab ko‘rishi mumkin bo‘ldi.
3-yangilanish paketining yakuniy versiyasi 21-aprel 2008-yilda taqdim etildi, biroq faqat original qurilma ishlab chiqaruvchilar hamda MSDN va TechNet obunachilari kabi korporativ mijozlar uchun. Qolgan foydalanuvchilar uchinchi yangilanish paketini 6-mayda oldilar.
Paket faqat Service Pack 1 (SP1) yoki Service Pack 2 (SP2) ustiga o‘rnatilishi mumkin va faqat 32 bitli versiya uchun mavjud.
U Windows XP Service Pack 2 chiqarilganidan keyingi barcha yangilanishlarni va bir qator yangi elementlarni o‘z ichiga oladi. Ularning orasida tarmoqqa kirishni himoyalash (Network Access Protection) funksiyasi va Windows Vista’dan olingan yangi faollashtirish modeli bor. Bundan tashqari, « marshrutizatorlar— qora tuynuklar» deb ataluvchi qurilmalarni yaxshiroq aniqlash funksiyasi va boshqalar qo‘shildi.
1-iyul 2008-yildan Microsoft Windows XP SP2’ni o‘z yetkazib beruvchilariga sotishni to‘xtatdi. 2010-yil o‘rtalarigacha Windows XP SP3 OEM va BOX to‘plamlarida yetkazib berildi, Windows Vista Business’dan bepul «oldingi versiyaga qaytish» (downgrade) imkoniyati mavjud edi. Shuningdek, o‘rnatilgan noqonuniy dasturiy ta’minotni litsenziyalashga mo‘ljallangan Get Genuine Kit Windows XP SP3 ham sotuvda bo‘ldi; korporativ litsenziyalash doirasida esa Get Genuine Solution Windows XP paketi taklif qilindi.
Windows XP Service Pack 3, shuningdek, Windows 7 dagi ixtiyoriy Windows XP Mode komponenti tarkibida ham tarqatiladi.
POSReady yangilanishlari
Windows XP’ni qo‘llab-quvvatlash 2014-yilda tugaganidan so‘ng ishqibozlar reyestrni o‘zgartirish orqali Windows Embedded POSReady — XP’ning alohida varianti uchun mo‘ljallangan yangilanishlarni olishga muvaffaq bo‘ldilar. Bu usul norasmiy bo‘lib, litsenziya bitiminibuzadi, chunki yangilanishlar dastlab Windows XP POSReady versiyasi uchun mo‘ljallangan edi.
Dastlabki kodning sizib chiqishi
2020-yil sentabrining oxirida operatsion tizimning, jumladan Windows Server 2003’ning dastlabki kodi sizib chiqdi. Taxminan 43 GB hajmdagi arxiv 4chanforumiga joylashtirildi, ammo e’lon qilinganidan 4 soat o‘tgach muhokama arxivlandi. Biroq shu vaqtgacha arxiv internet bo‘ylab tarqalib ulgurgan edi. Dastlabki kodning haqiqiyligini tasdiqlovchi dalillar mavjud.
Adabiyotlar
- Vudi Leonard. Microsoft Windows XP SP2 «boshlovchilar uchun». To‘liq qo‘llanma = Windows XP All-in-One Desk Reference For Dummies. — 2-nashr. — Moskva: Dialektika, 2007. — 720 bet — ISBN 0-7645-7463-9.
- Pol Mak-Fedris. Microsoft Windows XP SP2. To‘liq qo‘llanma = Microsoft Windows XP Unleashed. — Moskva: Vilyams, 2006. — 880 bet — ISBN 0-672-32833-X.
- Brayan Proffit. Windows XP. Mustaqil o‘rganish qo‘llanmasi. — Moskva: KUDITS-PRESS, 2006. — ISBN 5-91136-021-7.