| HTTP | |
|---|---|
| | |
| Nomi | Gipermatn uzatish protokoli (Hypertext Transfer Protocol) |
| Darajasi (OSI modeli bo‘yicha) | Amaliy |
| Oilasi | TCP/IP |
| Yaratilgan yili | 1990-yil |
| Port/ID | 80/TCP |
| Spetsifikatsiyasi | RFC 1945, RFC 2616, RFC 2617, RFC 6266, RFC 7230, RFC 7240, RFC 8446, RFC 9110. |
| Asosiy dasturiy yechimlar (mijozlar) | Veb-brauzerlar, masalan, Google Chrome, Mozilla Firefox, Yandex Brauzer va boshqalar |
| Asosiy dasturiy yechimlar (serverlar) | nginx, Apache, IIS, Google Web Server va boshqalar |
HTTP (ingl. Hypertext Transfer Protocol — «gipermatnni uzatish protokoli») — tarmoq protokoli (amaliy daraja), u dastlab serverlardan HTML formatidagi gipermatnli hujjatlarni olish uchun mo‘ljallangan, vaqt o‘tishi bilan esa Butunjahon o‘rgimchak to‘ri va alohida veb-infratuzilmalar tugunlari o‘rtasidagi o‘zaro aloqaning universal vositasiga aylangan.
Asosiy hujjatlardagi ta’rifga ko‘ra, HTTP — 1990-yildan buyon Butunjahon o‘rgimchak to‘rining global axborot tashabbusida qo‘llanadigan taqsimlangan, o‘zaro bog‘langan gipermedia axborot tizimlari uchun amaliy daraja protokolidir.
Asosiy xususiyatlari
HTTP asosida «mijoz–server» texnologiyasi yotadi, ya’ni quyidagilar mavjud bo‘lishi nazarda tutiladi:
- xizmat iste’molchilari (mijozlar) — ulanishni boshlab, so‘rov yuboradigan tomon;
- xizmat ko‘rsatuvchilar (serverlar) — so‘rovni qabul qilish uchun ulanishni kutadigan, zarur amallarni bajaradigan va natija haqidagi xabarni qaytaradigan tomon.
Hozirda HTTP Butunjahon o‘rgimchak to‘ri bo‘ylab veb-saytlardan axborot olish uchun keng qo‘llanadi. 2006-yilda Shimoliy Amerikada HTTP-trafik ulushi P2P-tarmoqlar ulushidan oshib, 46 % ga yetgan; uning qariyb yarmi striming video va audio uzatishga to‘g‘ri kelgan.
HTTP, shuningdek, quyidagi boshqa amaliy daraja protokollari uchun «transport» sifatida qo‘llanadi: SOAP, XML-RPC, WebDAV.
HTTPda asosiy ishlov beriladigan obyekt — mijoz so‘rovida ko‘rsatilgan URI (Uniform Resource Identifier — resursning yagona identifikatori) orqali aniqlanadigan resursdir. Odatda bunday resurslar serverda saqlanadigan fayllar bo‘ladi, ammo ular mantiqiy obyektlar yoki mavhum tushunchalar ham bo‘lishi mumkin. HTTP protokolining o‘ziga xos jihati — so‘rov va javobda bir xil resursni turli parametrlarga ko‘ra taqdim etish usulini belgilash imkoniyatidir. Bunday parametrlar: format, kodlash, til va boshqalar (jumladan, buning uchun HTTP sarlavhasi ishlatiladi). Xabarni kodlash usulini belgilash imkoniyati tufayli mijoz va server ikkilik ma’lumotlar almasha oladi, garchi protokolning o‘zi matnga asoslangan bo‘lsa ham.
HTTP — amaliy daraja protokoli; unga o‘xshash protokollar — FTP va SMTP. Xabar almashinuvi odatdagi «so‘rov–javob» sxemasi asosida amalga oshiriladi. Resurslarni aniqlash uchun HTTP global URI identifikatorlaridan foydalanadi. Ko‘pgina boshqa protokollardan farqli ravishda, HTTP holatni saqlamaydi. Bu «so‘rov–javob» juftliklari orasida oraliq holat saqlanmasligini anglatadi. HTTPdan foydalanuvchi komponentlar so‘nggi so‘rov va javoblarga oid holat haqidagi ma’lumotlarni o‘zlari saqlashi mumkin (masalan, mijoz tomonida «kuki-fayllar», server tomonida esa «sessiyalar»). So‘rov yuboruvchi brauzer javobning kechikishini kuzatishi mumkin. Server so‘nggi mijozlarning IP-manzillari va so‘rov sarlavhalarini saqlashi mumkin. Biroq protokolning o‘zi oldingi so‘rov va javoblar haqida ma’lumotga ega emas, unda holatni ichki qo‘llab-quvvatlash ko‘zda tutilmagan va bunday talab ham qo‘yilmaydi.
Ko‘pchilik protokollar TCP sessiyasini o‘rnatishni nazarda tutadi: bunda autentifikatsiya bir marta bajariladi va keyingi amallar shu autentifikatsiya doirasida amalga oshiriladi. HTTP esa har bir so‘rov uchun alohida TCP sessiyasini o‘rnatadi; HTTPning keyingi versiyalarida bitta TCP sessiyasida bir nechta so‘rov yuborishga ruxsat berilgan. Shunga qaramay, brauzerlar odatda faqat sahifa va unga kiritilgan obyektlarni (rasmlar, kaskadli uslublar va hokazolarni) so‘rab oladi, so‘ng TCP sessiyasini darhol uzadi. HTTPda autentifikatsiyalangan (anonim bo‘lmagan) kirishni qo‘llab-quvvatlash uchun cookies ishlatiladi; autentifikatsiyaning bu usuli mijoz va server qayta ishga tushirilgandan keyin ham sessiyani saqlab qolish imkonini beradi.
FTP yoki fayl protokollari orqali ma’lumotga kirishda fayl turi (aniqrog‘i, undagi ma’lumot turi) fayl nomining kengaytmasi bilan aniqlanadi, bu esa har doim ham qulay emas. HTTP ma’lumotning o‘zini uzatishdan avval «Content-Type: tur/osttur» sarlavhasini yuboradi; bu mijozga kelgan ma’lumotni qanday qayta ishlashni aniq belgilash imkonini beradi. Bu, ayniqsa, CGI-skriptlar bilan ishlashda muhim: bunda fayl nomining kengaytmasi mijozga yuboriladigan ma’lumot turini emas, balki faylni serverda ishga tushirish va undagi dastur ishining natijasini mijozga uzatish zarurligini bildiradi (bir fayl so‘rov argumentlari va o‘z ichki mantiqiga qarab turli turdagi javoblarni, eng oddiy holatda turli formatdagi rasmlarni yaratishi mumkin).
Bundan tashqari, HTTP mijozga serverga parametrlarni yuborish imkonini beradi; ular ishga tushiriladigan CGI-skriptga uzatiladi. Xuddi shu maqsadda HTML tiliga shakllar (formalar) kiritilgan.
HTTPning sanab o‘tilgan xususiyatlari qidiruv tizimlari (ulardan birinchisi AltaVista bo‘lib, uni DEC kompaniyasi yaratgan), forumlar va internet-do‘konlar yaratishga imkon berdi. Bu internetning tijoratlashuviga olib keldi: asosiy faoliyati internetga ulanish xizmatini ko‘rsatish (provayderlar) va saytlar yaratish bo‘lgan kompaniyalar paydo bo‘ldi.
Dasturiy ta’minot
HTTP protokoli bilan ishlaydigan barcha dasturiy ta’minot uchta katta toifaga bo‘linadi:
- Serverlar — axborotni saqlash va qayta ishlash (so‘rovlarni qayta ishlash) xizmatlarining asosiy ta’minotchilari;
- Mijozlar — server xizmatlaridan foydalanadigan yakuniy iste’molchilar (so‘rov yuboruvchilar);
- Proksilar (vositachilar) — ma’lumotlarni uzatish xizmatlarini bajaradigan vositalar.
Yakuniy serverlarni proksilardan farqlash uchun rasmiy hujjatlarda «boshlang‘ich server» (ingl. origin server) atamasi ishlatiladi. Bir xil dasturiy mahsulot vazifasiga qarab bir vaqtning o‘zida mijoz, server yoki vositachi vazifasini bajarishi mumkin. HTTP protokoli spetsifikatsiyalarida ushbu rollarning har biri uchun xatti-harakatlar batafsil tavsiflangan.
Mijozlar
Dastlab HTTP protokoli Butunjahon o‘rgimchak to‘ridagi gipermatnli hujjatlardan foydalanish uchun ishlab chiqilgan. Shu sababli mijoz dasturlarining asosiy ko‘rinishi brauzerlar (foydalanuvchi agentlari) hisoblanadi. Internetga ulanmasdan kompyuterda saqlangan sayt tarkibini ko‘rish uchun oflayn brauzerlar yaratilgan. Aloqa beqaror bo‘lganda katta fayllarni yuklab olish uchun yuklab olish menejerlari qo‘llanadi; ular veb-server bilan aloqa uzilgandan keyin ham ko‘rsatilgan fayllarni yuklab olishni davom ettirishga imkon beradi. Ayrim virtual atlaslar (masalan, Google Earth va NASA World Wind) ham HTTPdan foydalanadi.
HTTP protokoli dasturlar tomonidan yangilanishlarni yuklab olishda ham tez-tez ishlatiladi.
Internetdagi qidiruv tizimlarida robot-dasturlarning butun majmuasi qo‘llanadi. Ular orasida veb-o‘rgimchaklar (kraulerlar) bor: ular giperhavolalarni aylanib chiqadi, server resurslari ma’lumotlar bazasini tuzadi va keyinchalik tahlil qilish uchun ularning tarkibini saqlaydi.
Boshlang‘ich serverlar
Asosiy dasturiy yechimlar: Apache, Internet Information Services (IIS), nginx, LiteSpeed Web Server[ingl.] (LSWS), Google Web Server, lighttpd.
Proksi-serverlar
Asosiy dasturiy yechimlar: Squid, UserGate, Multiproxy, Naviscope, nginx.
HTTP xabarining tuzilishi
Har bir HTTP xabari belgilangan tartibda uzatiladigan uch qismdan iborat:
- HTTP xabarining birinchi satri xabar turini belgilaydi va quyidagicha ataladi:
- Sarlavhalar (ingl. Headers) — xabar tanasi, uzatish parametrlari va boshqa ma’lumotlarni tavsiflaydi.
- Xabar tanasi (ingl. Message Body) — xabardagi ma’lumotlarning o‘zi. U sarlavhalardan bo‘sh satr bilan ajratilishi shart.
Xabar tanasi bo‘lmasligi mumkin, lekin boshlang‘ich satr va sarlavhalar majburiy qismlardir. Faqat protokolning 0.9-versiyasi bundan mustasno: unda so‘rov xabari faqat boshlang‘ich satrdan, javob xabari esa faqat xabar tanasidan iborat.
Protokolning 1.1-versiyasida so‘rov xabarining majburiy sarlavhasi — Host.
Boshlang‘ich satr
So‘rov va javobning boshlang‘ich satrlari farq qiladi. So‘rov satri quyidagi ko‘rinishga ega:
Метод URI— protokolning 0.9-versiyasi uchun;Метод URI HTTP/Версия— boshqa barcha versiyalar uchun.
Bu yerda:
- Metod (ingl. Method) — so‘rov turini bildiruvchi, katta harflar bilan yoziladigan bitta so‘z. HTTP 0.9-versiyasida faqat
GETmetodi ishlatilgan; 1.1-versiya metodlari ro‘yxati quyida keltirilgan. - URI so‘ralayotgan hujjatga yo‘lni belgilaydi.
- Versiya (ingl. Version) — nuqta bilan ajratilgan ikkita raqam. Masalan:
1.0.
Ushbu maqolaning sahifasini so‘rash uchun mijoz quyidagini yuborishi kerak:
GET /wiki/HTTP HTTP/1.1 ← Request Line (обязательна)
Host: ru.wikipedia.org ← Заголовок
<пустая строка> ← Конец заголовков
Server javobining holat satri (ingl. Status Line) quyidagi formatga ega: HTTP/Версия КодСостояния Пояснение, bunda:
- versiya — so‘rovdagi kabi nuqta bilan ajratilgan ikkita raqam;
- holati kodi (ingl. Status Code) — uchta raqam. holat kodi xabarning keyingi mazmuni va mijozning qanday harakat qilishini belgilaydi;
- izoh (ingl. Reason Phrase) — foydalanuvchi uchun javob kodiga berilgan qisqa matnli tushuntirish. Xabarga hech qanday ta’sir ko‘rsatmaydi va majburiy emas.
Masalan, serverning oldingi so‘rovga javobidagi boshlang‘ich holat satri quyidagicha bo‘lishi mumkin:
HTTP/1.0 200 OK
Metodlar
HTTP metodi (ingl. HTTP Method) — boshqaruv va ajratuvchi belgilardan tashqari istalgan belgilardan tuzilgan, resurs ustidagi asosiy amalni ko‘rsatuvchi ketma-ketlik. Odatda metod katta harflar bilan yozilgan qisqa inglizcha so‘zdan iborat. Metod nomida katta-kichik harflar farqlanishiga e’tibor bering.
Server istalgan metodlardan foydalanishi mumkin; server yoki mijoz uchun majburiy metodlar mavjud emas. Agar server mijoz ko‘rsatgan metodni tanimasa, 501 (Not Implemented — amalga oshirilmagan) holatini qaytarishi kerak. Agar server metodni bilsa-yu, u muayyan resursga tatbiq etilmasa, 405 (Method Not Allowed — metodga ruxsat berilmagan) kodi bilan xabar qaytariladi. Ikkala holatda ham server javobga Allow sarlavhasini kiritib, qo‘llab-quvvatlanadigan metodlarni ro‘yxatlashi lozim.
Mavjud GET va HEAD metodlari bilan birga tez-tez qo‘llanadigan yana bir metod — POST.
OPTIONS
Muayyan resurs uchun veb-server imkoniyatlari yoki ulanish parametrlarini aniqlashda qo‘llanadi. Server javobga qo‘llab-quvvatlanadigan metodlar ro‘yxati bilan Allow sarlavhasini kiritishi lozim. Javob sarlavhasida qo‘llab-quvvatlanadigan kengaytmalar haqidagi axborot ham berilishi mumkin.
Mijoz so‘rovi o‘zini qiziqtirgan ma’lumotlarni ko‘rsatish uchun xabar tanasiga ega bo‘lishi mumkin deb hisoblanadi. Hozircha bu tananing formati va unga ishlov berish tartibi belgilanmagan; server uni e’tiborsiz qoldirishi kerak. Server javobidagi xabar tanasiga ham shu holat taalluqli.
Butun server imkoniyatlarini bilish uchun mijoz URI maydonida yulduzcha — «*» belgisini ko‘rsatishi kerak. «OPTIONS * HTTP/1.1» so‘rovlari serverning ishlashini tekshirish (xuddi «ping qilish» kabi) va server HTTP 1.1-versiyasini qo‘llab-quvvatlashini sinash uchun ham ishlatilishi mumkin.
Ushbu metod natijasi keshlanmaydi.
GET
Ko‘rsatilgan resurs tarkibini so‘rash uchun ishlatiladi. GET metodi yordamida biror jarayonni ham boshlash mumkin. Bunda javob xabarining tanasiga jarayon bajarilishining borishi haqidagi ma’lumotni kiritish kerak.
Mijoz so‘rovni bajarish parametrlarini maqsad resursining URI manzilida quyidagi belgidan keyin uzatishi mumkin: ?: GET /path/resource?param1=value1¶m2=value2 HTTP/1.1
HTTP standartiga ko‘ra, GET turidagi so‘rovlar idempotent
hisoblanadi. Oddiy GET metodidan tashqari quyidagilar ham farqlanadi:
- shartli
GET—If-Modified-Since,If-Match,If-Rangekabi sarlavhalarni o‘z ichiga oladi; - qisman
GET— so‘rovdaRange.
mavjud bo‘ladi. Bunday so‘rovlarni bajarish tartibi standartlarda alohida belgilangan.
HEAD
U GET metodiga o‘xshaydi, ammo server javobida xabar tanasi bo‘lmaydi. HEAD so‘rovi odatda metama’lumotlarni olish, resurs mavjudligini tekshirish (validatsiya, ya’ni URL manzilini tekshirish) va oxirgi murojaatdan beri uning o‘zgargan-o‘zgarmaganini bilish uchun qo‘llanadi.
Javob sarlavhalari keshlanishi mumkin. Resursning metama’lumotlari keshdagi tegishli axborotga mos kelmasa, resurs nusxasi eskirgan deb belgilanadi.
POST
Belgilangan resursga foydalanuvchi ma’lumotlarini yuborish uchun qo‘llanadi. Masalan, bloglarda tashrif buyuruvchilar odatda yozuvlarga izohlarini HTML shakliga kiritadi; so‘ng ular POST metodi orqali serverga yuboriladi va server ularni sahifaga joylaydi. Bunda yuborilayotgan ma’lumotlar (blog misolida — izoh matni) so‘rov tanasiga kiritiladi. Xuddi shuningdek, POST metodi bilan serverga fayllar yuklanadi.
Metodlar taqqoslanganda, GETdan farqli ravishda, POST idempotent hisoblanmaydi, ya’ni aynan bir xil POST so‘rovlarni takroran yuborish turli natijalar berishi mumkin (masalan, izoh har safar yuborilganda uning navbatdagi nusxasi paydo bo‘ladi).
Bajarilish natijasi 200 (OK — muvaffaqiyatli) bo‘lsa, javob tanasida so‘rov bajarilishining yakunini ko‘rsatish kerak. Agar resurs yaratilgan bo‘lsa, server 201 (Created — yaratilgan) javobini qaytarib, yangi resursning URI manzilini Location.
sarlavhasida ko‘rsatishi lozim. Serverning POST metodiga javob xabari keshlanmaydi.
PUT
So‘rov tarkibini so‘rovda belgilangan URI manziliga yuklash uchun ishlatiladi. Agar ko‘rsatilgan URIda resurs bo‘lmasa, server uni yaratadi va 201 (Created — yaratilgan) holatini qaytaradi. Resurs o‘zgartirilgan bo‘lsa, server 200 (OK — muvaffaqiyatli) yoki 204 (No Content — tarkib yo‘q) holatini qaytaradi. Metod idempotentdir. Server mijoz xabar bilan birga yuborgan noto‘g‘ri Content-* sarlavhalarini e’tiborsiz qoldirmasligi kerak. Ulardan birini aniqlab bo‘lmasa yoki u joriy sharoitda ruxsat etilmagan bo‘lsa, 501 (Not Implemented — amalga oshirilmagan) xato kodini qaytarish kerak.
Aynan POST va PUT metodlari orasidagi tub farq resurslar URI manzillarining vazifasini tushunishda namoyon bo‘ladi. POST metodi ko‘rsatilgan URIda mijoz uzatgan tarkibga ishlov berilishini nazarda tutadi. PUT metodidan foydalangan mijoz yuklanayotgan tarkib ushbu URIda joylashgan resursga mos keladi, deb hisoblaydi.
Serverning PUT metodiga javoblari keshlanmaydi.
PATCH
PUT metodiga o‘xshaydi, biroq faqat resursning bir bo‘lagiga tatbiq etiladi va idempotent bo‘lishi shart emas.
DELETE
Ko‘rsatilgan resursni o‘chiradi.
TRACE
Qabul qilingan so‘rovni qaytaradi; shu tariqa mijoz oraliq serverlar so‘rovga qanday ma’lumotni qo‘shayotganini yoki o‘zgartirayotganini ko‘ra oladi.
CONNECT
So‘rov ulanishini shaffof TCP/IP tunneliga aylantiradi; bu odatda xavfsiz SSL ulanishini shifrlanmagan proksi orqali o‘rnatishga yordam berish uchun ishlatiladi.
Holat kodlari
HTTP holat kodlari ro‘yxatiHolat kodi server javobining birinchi satriga kiradi. U uch xonali butun sondan iborat. Birinchi raqam holat sinfini ko‘rsatadi. javob kodidan
201 Webpage Created 403 Access allowed only for registered users 507 Insufficient Storage
keyin odatda bo‘sh joy bilan ajratilgan, mazkur javob sababini tushuntiruvchi inglizcha izoh keladi. Misollar:Mijoz javob kodi orqali so‘rovi qanday natija berganini biladi va keyingi harakatlarini belgilaydi. Holat kodlari to‘plami standartlashtirilgan bo‘lib, tegishli RFC hujjatlarida tavsiflangan. Yangi kodlar faqat IETF
bilan kelishilganidan keyin kiritilishi kerak. Mijoz barcha holat kodlarini bilmasligi mumkin, ammo kod sinfiga mos tarzda javob berishi shart. Hozirda holat kodlarining besh sinfi ajratiladi
| Kod | Sinf | Vazifasi |
|---|---|---|
1xx |
Axborot beruvchi
(ingl. informational) |
Uzatish jarayoni haqida axborot beradi.
HTTP/1.0da bunday kodli xabarlar e’tiborsiz qoldirilishi kerak. HTTP/1.1da mijoz bu sinfdagi xabarni oddiy javob sifatida qabul qilishga tayyor bo‘lishi kerak, biroq serverga hech narsa yuborish shart emas. Serverdan kelgan bunday xabarlarda faqat javobning boshlang‘ich satri va, ehtimol, bir nechta sarlavha maydoni bo‘ladi. Proksi-serverlar bunday xabarlarni serverdan mijozga uzatib yuborishi kerak. |
2xx |
Muvaffaqiyat
(ingl. Success) |
Mijoz so‘rovi muvaffaqiyatli qabul qilingani va qayta ishlangani haqida xabar beradi. Holatga qarab, server sarlavhalar va xabar tanasini ham yuborishi mumkin. |
3xx |
Qayta yo‘naltirish
(ingl. Redirection) |
Amalni muvaffaqiyatli bajarish uchun mijoz boshqa so‘rov yuborishi (odatda boshqa URIga) zarurligini bildiradi. Ushbu sinfdagi beshta kod 301, 302, 303, 305 va 307 bevosita qayta yo‘naltirishga (redirektga) tegishli. Mijoz so‘rov yuborishi kerak bo‘lgan manzilni server Location sarlavhasida ko‘rsatadi. Maqsad URI tarkibida fragmentlardan foydalanish mumkin. |
4xx |
Mijoz xatosi
(ingl. Client Error) |
Mijoz so‘rovida xato bor. HEAD metodidan tashqari barcha metodlarda server xabar tanasiga foydalanuvchi uchun gipermatnli tushuntirishni kiritishi kerak. |
5xx |
Server xatosi
(ingl. Server Error) |
Amal server sababli bajarilmadi. HEAD metodi ishlatilgan holatdan tashqari, barcha vaziyatlarda server xabar tanasida mijoz foydalanuvchiga ko‘rsatadigan tushuntirishni berishi kerak. |
Sarlavhalar
HTTP sarlavhalari (ingl. HTTP Headers) — HTTP xabaridagi ikki nuqta bilan ajratilgan parametr–qiymat juftligini o‘z ichiga oladigan satrlardir. Ularning formati ARPA matnli tarmoq xabarlari sarlavhalarining umumiy formatiga mos keladi (qarang: RFC 822). Sarlavhalar xabar tanasidan kamida bitta bo‘sh satr bilan ajratilishi kerak.
Sarlavhalarga misollar:
Server: Apache/2.2.11 (Win32) PHP/5.3.0 Last-Modified: Sat, 16 Jan 2010 21:16:42 GMT Content-Type: text/plain; charset=windows-1251 Content-Language: ru
Yuqoridagi misolda har bir satr bitta sarlavhadir. Ikki nuqtadan oldingi qism nom (ingl. name), undan keyingi qism esa qiymat (ingl. value).
) deb ataladi. Barcha sarlavhalar to‘rtta asosiy guruhga bo‘linadi:
- General Headers («Umumiy sarlavhalar») — mijoz va serverning istalgan xabariga kiritilishi mumkin.
- Request Headers («So‘rov sarlavhalari») — faqat mijoz so‘rovlarida ishlatiladi.
- Response Headers («Javob sarlavhalari») — faqat server javoblarida ishlatiladi.
- Entity Headers («Obyekt sarlavhalari») — xabardagi har bir obyektga hamrohlik qiladi.
Sarlavhalarni qabul qiluvchiga aynan shu tartibda yuborish tavsiya etiladi.
HTTP ishlashi uchun zarur bo‘lgan barcha sarlavhalar asosiy RFC hujjatlarida tavsiflangan. Mavjud sarlavhalar yetarli bo‘lmasa, o‘z sarlavhalaringizni kiritishingiz mumkin. Nomi boshqa sarlavhalar bilan to‘qnashmasligi uchun bunday qo‘shimcha sarlavhalar nomiga an’anaviy ravishda «X-» prefiksi qo‘shiladi. Masalan, X-Powered-By yoki X-Cache. Ayrim ishlab chiquvchilar o‘ziga xos prefikslardan foydalanadi. Bunga misollar — Ms-Echo-Request va Ms-Echo-Reply, ular Microsoft korporatsiyasi tomonidan kengaytma sifatida joriy etilgan: WebDAV.
Xabar tanasi
HTTP xabarining tanasi (message-body), agar mavjud bo‘lsa, so‘rov yoki javob bilan bog‘liq obyekt tanasini uzatish uchun ishlatiladi. Xabar tanasi obyekt tanasidan (entity-body) faqat uzatishni kodlash qo‘llanganda farq qiladi; buni Transfer-Encoding.
message-body = entity-body | <entity-body закодировано согласно Transfer-Encoding>
sarlavha maydoni bildiradi. Transfer-Encoding maydoni xabarni xavfsiz va to‘g‘ri uzatish uchun ilova tomonidan qo‘llangan har qanday uzatish kodlashini ko‘rsatishi kerak. Transfer-Encoding maydoni obyektning emas, xabarning xususiyatidir; shu sababli so‘rov–javob zanjiridagi istalgan ilova uni qo‘shishi yoki olib tashlashi mumkin.
Xabar tanasi bo‘lishiga ruxsat beradigan qoidalar so‘rov va javoblarda turlicha.
So‘rovda xabar tanasi borligi so‘rov sarlavhalariga Content-Length yoki Transfer-Encoding maydonini qo‘shish orqali ko‘rsatiladi. Xabar tanasi so‘rovga faqat so‘rov metodi obyekt tanasiga ruxsat berganida qo‘shilishi mumkin.
Javob xabarida xabar tanasi bo‘lish-bo‘lmasligi ham so‘rov metodi, ham javobning holat kodiga bog‘liq. HEAD metodi bilan yuborilgan so‘rovlarning hech biriga javobda xabar tanasi bo‘lmasligi kerak, hatto obyekt bor degan taassurot uyg‘otadigan entity-header sarlavha maydonlari mavjud bo‘lsa ham. Shuningdek, 1xx (axborot beruvchi), 204 (No Content — tarkib yo‘q) va 304 (Not Modified — o‘zgartirilmagan) kodli javoblar ham xabar tanasini o‘z ichiga olmasligi kerak. Boshqa barcha javoblarda, hatto uzunligi nol bo‘lsa ham, xabar tanasi mavjud bo‘ladi.
HTTP muloqotiga misollar
Mijoz so‘rovi:
GET /wiki/страница HTTP/1.1 Host: ru.wikipedia.org User-Agent: Mozilla/5.0 (X11; U; Linux i686; ru; rv:1.9b5) Gecko/2008050509 Firefox/3.0b5 Accept: text/html Connection: close (пустая строка)
Server javobi:
HTTP/1.1 200 OK Date: Wed, 11 Feb 2009 11:20:59 GMT Server: Apache X-Powered-By: PHP/5.2.4-2ubuntu5wm1 Last-Modified: Wed, 11 Feb 2009 11:20:59 GMT Content-Language: ru Content-Type: text/html; charset=utf-8 Content-Length: 1234 Connection: close (пустая строка) (запрошенная страница в HTML)
Xuddi shunday ko‘rinishdagi javob — 203. Muhimi, so‘ralgan ma’lumotning o‘zi HTTP sarlavhalaridan CR, LF, CR, LF belgilar ketma-ketligi bilan ajratiladi.
Faraz qilaylik, xayoliy «Example Corp.» kompaniyasining asosiy sayti «http://example.com» manzilida, muqobil domeni esa «example.org» bo‘lsin. Mijoz «Kompaniya haqida» sahifasini ikkilamchi domendan so‘raydi (ayrim sarlavhalar tushirib qoldirilgan):
GET /about.html HTTP/1.1 Host: example.org User-Agent: MyLonelyBrowser/5.0
Ikkilamchi domen — «example.org» asosiy bo‘lmagani va kompaniya undan kelajakda boshqa maqsadda foydalanishni rejalashtirmagani uchun server doimiy qayta yo‘naltirish javobini qaytaradi va Location sarlavhasida maqsad URL manzilini ko‘rsatadi:
HTTP/1.x 301 Moved Permanently Location: http://example.com/about.html#contacts Date: Thu, 19 Feb 2009 11:08:01 GMT Server: Apache/2.2.4 Content-Type: text/html; charset=windows-1251 Content-Length: 110 (пустая строка) <html><body><a href="http://example.com/about.html#contacts">Click here</a></body></html>
Quyidagi Location sarlavhasida ushbu misoldagi kabi fragmentlarni ko‘rsatish mumkin. Brauzer so‘rovda fragmentni ko‘rsatmagan, chunki uni butun hujjat qiziqtirgan. Lekin sahifa yuklangach, u avtomatik ravishda «contacts» fragmentigacha o‘tadi. Javob tanasiga ham qisqa HTML hujjat qo‘shilgan: undagi havola orqali brauzer avtomatik yo‘naltirmasa ham tashrif buyuruvchi kerakli sahifaga o‘ta oladi. Content-Type sarlavhasi esa maqsad URIdagi hujjatning emas, aynan shu HTML tushuntirishning xususiyatlarini bildiradi.
Faraz qilaylik, o‘sha «Example Corp.» kompaniyasining dunyo bo‘ylab bir nechta mintaqaviy vakolatxonasi bor. Har bir vakolatxonaning tegishli ccTLD domenidagi sayti mavjud. Asosiy «example.com» saytining bosh sahifasiga so‘rov quyidagicha bo‘lishi mumkin:
GET / HTTP/1.1 Host: example.com User-Agent: MyLonelyBrowser/5.0 Accept: text/html,application/xhtml+xml,application/xml;q=0.9,*/*;q=0.8 Accept-Language: ru,en-us;q=0.7,en;q=0.3 Accept-Charset: windows-1251,utf-8;q=0.7,*;q=0.7
Server Accept-Language sarlavhasini hisobga olib, «example.ru», uning manzili quyidagi sarlavhada ko‘rsatiladi: Location:
HTTP/1.x 302 Found Location: http://example.ru/ Cache-Control: private Date: Thu, 19 Feb 2009 11:08:01 GMT Server: Apache/2.2.6 Content-Type: text/html; charset=windows-1251 Content-Length: 82 (пустая строка) <html><body><a href="http://example.ru">Example Corp.</a></body></html>
Quyidagi sarlavhaga e’tibor bering: Cache-Control sarlavhasiga e’tibor bering: «private» qiymati boshqa serverlarga (avvalo proksilarga) javobni faqat mijoz tomonida keshlash mumkinligini bildiradi. Aks holda boshqa mamlakatlardan kelgan keyingi tashrif buyuruvchilar o‘z vakolatxonasi saytiga emas, doim boshqa vakolatxonaga yo‘naltirilishi mumkin.
Qayta yo‘naltirish uchun 303 (See Other — boshqasini ko‘rish) va 307 (Temporary Redirect — vaqtinchalik qayta yo‘naltirish) javob kodlari ham ishlatiladi.
Tasavvur qilaylik, xayoliy tashkilot o‘tkazilgan konferensiya videosini quyidagi manzildan yuklab olishni taklif qiladi: «http://example.org/conf-2009.avi» — hajmi taxminan 160 MB. Ulanish uzilganida ushbu faylni yuklab olish qanday davom ettirilishini va yuklab olish menejeri bir nechta bo‘lakni ko‘p oqimli usulda yuklab olishni qanday tashkil etishini ko‘rib chiqamiz.
Ikkala holatda ham mijozlarning dastlabki so‘rovi taxminan quyidagicha bo‘ladi:
GET /conf-2009.avi HTTP/1.0 Host: example.org Accept: */* User-Agent: Mozilla/4.0 (compatible; MSIE 5.0; Windows 98) Referer: http://example.org/
Aynan Referer sarlavhasi fayl saytning bosh sahifasidan so‘ralganini ko‘rsatadi. Yuklab olish menejerlari ham odatda sayt sahifasidan o‘tilgandek ko‘rsatish uchun uni yuboradi. U bo‘lmasa, boshqa saytlardan keladigan so‘rovlarga ruxsat etilmaganida server 403 (Access Forbidden — kirish taqiqlangan) javobini qaytarishi mumkin. Bizning holatda server muvaffaqiyatli javob qaytargan:
HTTP/1.1 200 OK Date: Thu, 19 Feb 2009 12:27:04 GMT Server: Apache/2.2.3 Last-Modified: Wed, 18 Jun 2003 16:05:58 GMT ETag: "56d-9989200-1132c580" Content-Type: video/x-msvideo Content-Length: 160993792 Accept-Ranges: bytes Connection: close (пустая строка) (двоичное содержимое всего файла)
Aynan Accept-Ranges sarlavhasi mijozga serverdan fayl bo‘laklarini so‘rash va ularning fayl boshidan baytlardagi siljishini ko‘rsatish mumkinligini bildiradi. Bu sarlavha bo‘lmasa, mijoz foydalanuvchini faylni yuklab olishni davom ettirish ehtimol imkonsizligi haqida ogohlantirishi mumkin.
O‘z navbatida, Content-Length sarlavhasi qiymatiga qarab, yuklab olish menejeri butun faylni teng bo‘laklarga bo‘ladi va bir nechta oqim yaratib, ularni alohida so‘raydi. Server hajmni ko‘rsatmasa, mijoz parallel yuklab olishni tashkil eta olmaydi, ammo server 416 (Requested Range Not Satisfiable — so‘ralgan oraliqni qondirib bo‘lmaydi) javobini qaytarmaguncha faylni yuklashni davom ettira oladi.
Faraz qilaylik, 84-megabaytga kelganda internet aloqasi uzilib, yuklab olish to‘xtadi. Aloqa tiklangach, yuklab olish menejeri serverga avtomatik ravishda yangi so‘rov yubordi, unda fayl tarkibini 84-megabaytdan boshlab berishni ko‘rsatdi:
GET /conf-2009.avi HTTP/1.0 Host: example.org Accept: */* User-Agent: Mozilla/4.0 (compatible; MSIE 5.0; Windows 98) Range: bytes=88080384- Referer: http://example.org/
Server oldin qanday va kimdan so‘rovlar kelganini eslab qolishi shart emas. Shuning uchun mijoz xuddi birinchi marta murojaat qilayotgandek Referer sarlavhasini yana qo‘shdi. Range sarlavhasi serverga «88080384-baytdan fayl oxirigacha bo‘lgan tarkibni ber» deb bildiradi. Shu sababli server quyidagi javobni qaytaradi:
HTTP/1.1 206 Partial Content Date: Thu, 19 Feb 2009 12:27:08 GMT Server: Apache/2.2.3 Last-Modified: Wed, 18 Jun 2003 16:05:58 GMT ETag: "56d-9989200-1132c580" Accept-Ranges: bytes Content-Range: bytes 88080384-160993791/160993792 Content-Length: 72913408 Connection: close Content-Type: video/x-msvideo (пустая строка) (двоичное содержимое от 84-го мегабайта)
Bu yerda Accept-Ranges sarlavhasi bu yerda endi majburiy emas, chunki mijoz serverning bu imkoniyatini allaqachon biladi. Mijoz bo‘lak uzatilayotganini 206 (Partial Content — qisman tarkib) kodidan biladi. Content-Range sarlavhasida mazkur bo‘lak haqidagi ma’lumotlar: boshlang‘ich va oxirgi bayt raqamlari, qiya chiziqdan keyin esa butun faylning baytlardagi umumiy hajmi ko‘rsatiladi. Content-Length sarlavhasiga e’tibor bering: unda xabar tanasining, ya’ni uzatilayotgan bo‘lakning hajmi ko‘rsatiladi. Agar server bir nechta bo‘lakni qaytarsa, Content-Length ularning umumiy hajmini ko‘rsatadi.
Endi yuklab olish menejeriga qaytaylik. «conf-2009.avi» faylining umumiy hajmini bilgan dastur uni 10 ta teng qismga bo‘ladi.
Menejer birinchi qismni dastlabki so‘rovdayoq yuklab oladi va ikkinchi qism boshlanishi bilan ulanishni uzadi. Qolgan qismlarni alohida so‘raydi. Masalan, 4-qism quyidagi sarlavhalar bilan so‘raladi (sarlavhalarning bir qismi ko‘rsatilmagan — yuqoridagi to‘liq misolga qarang):
GET /conf-2009.avi HTTP/1.0 Range: bytes=64397516-80496894
Bu holatda serverning javobi quyidagicha bo‘ladi (sarlavhalarning bir qismi ko‘rsatilmagan — yuqoridagi to‘liq misolga qarang):
HTTP/1.1 206 Partial Content Accept-Ranges: bytes Content-Range: bytes 64397516-80496894/160993792 Content-Length: 16099379 (пустая строка) (двоичное содержимое 4-й части)
Agar shunday so‘rov bo‘laklab uzatishni qo‘llab-quvvatlamaydigan serverga yuborilsa, u avval ko‘rsatilganidek standart 200 (OK) javobini qaytaradi, lekin quyidagi sarlavhasiz: Accept-Ranges.
- sarlavhasisiz qaytaradi. Shuningdek qarang: qisman GET so‘rovlari, bayt oraliqlari, 206-javob, 416-javob.
Protokolning asosiy mexanizmlari
Qisman GET so‘rovlari
HTTP resursning barcha tarkibini bir vaqtning o‘zida emas, faqat ko‘rsatilgan bo‘lagini so‘rashga imkon beradi. Bunday so‘rovlar qisman GET deb ataladi; ularni bajarish serverlar uchun majburiy emas (lekin ma’qul). Qisman GET asosan faylni yuklab olishni davom ettirish va bir nechta oqimda tezkor parallel yuklab olish uchun qo‘llanadi. Ayrim dasturlar arxiv sarlavhasini yuklab olib, foydalanuvchiga arxivning ichki tuzilishini ko‘rsatadi va keyin tanlangan arxiv elementlari joylashgan bo‘laklarni so‘raydi.
Bo‘lakni olish uchun mijoz serverga Range sarlavhasi bilan so‘rov yuborib, unda kerakli bayt oraliqlarini ko‘rsatadi. Server qisman so‘rovlarni tushunmasa (Range sarlavhasini e’tiborsiz qoldirsa), butun tarkibni 200 holati bilan, odatdagi GET so‘rovidagidek qaytaradi. So‘rov muvaffaqiyatli bajarilganda server 200 kodi o‘rniga 206 (Partial Content — qisman tarkib) holatida javob qaytaradi va unga Content-Range sarlavhasini qo‘shadi. Bo‘laklar ikki usulda uzatilishi mumkin:
- javobga
Content-Rangesarlavhasi kiritilib, unda bayt oraliqlari ko‘rsatiladi. Shu oraliqlarga mos bo‘laklar asosiy tanaga ketma-ket joylanadi. BundaContent-Lengthbutun tana hajmlarining yig‘indisiga mos kelishi kerak; - server asosiy tarkib uchun
multipart/byterangesmedia turini ko‘rsatadi va har bir elementning tegishliContent-Rangeqiymatini belgilab, bo‘laklarni yuboradi (shuningdek, «Ko‘p qismli tarkib» bo‘limiga qarang).).
Shartli GET so‘rovlari
Oddiy GET metodi «shartli GET»ga aylanadi, agar so‘rov xabarida If-Modified-Since sarlavha maydoni bo‘lsa. «Shartli GET»ga javoban so‘ralgan resurs tanasi faqat u If-Modified-Since sarlavhasida ko‘rsatilgan sanadan keyin o‘zgargan bo‘lsa yuboriladi. Buni aniqlash algoritmi quyidagi holatlarni o‘z ichiga oladi:
- agar so‘rovning javob holati «200 OK»dan farq qilsa yoki «If-Modified-Since» sarlavha maydonida ko‘rsatilgan sana noto‘g‘ri bo‘lsa, javob odatiy GET so‘roviga aynan mos keladi;
- agar resurs ko‘rsatilgan sanadan keyin o‘zgargan bo‘lsa, javob ham odatiy GET so‘roviga aynan mos keladi;
- agar resurs ko‘rsatilgan sanadan keyin o‘zgarmagan bo‘lsa, server «304 Not Modified» holatini qaytaradi.
«Shartli GET» usuli tarmoq yukini kamaytirishga qaratilgan, chunki u ortiqcha axborotni tarmoq bo‘ylab qayta uzatmaslik imkonini beradi.
Tarkibni kelishib tanlash
Tarkibni kelishib tanlash (ingl. Content Negotiation) — hujjatning turli xil bir nechta versiyasi mavjud bo‘lganda kerakli resursni avtomatik aniqlash mexanizmidir. Kelishib tanlash nafaqat server resurslariga, balki xato haqidagi xabarlar bilan qaytariladigan sahifalarga ham tegishli bo‘lishi mumkin (403, 404 va hokazo).
Kelishib tanlashning ikki asosiy turi mavjud:
- server tomonidan boshqariladigan (ingl. server-driven);
- mijoz tomonidan boshqariladigan (ingl. agent-driven).
Ikkala turdan birgalikda yoki har biridan alohida foydalanish mumkin.
Protokolning asosiy spetsifikatsiyasida (RFC 2616) ikkala turni uyg‘unlashtirishning afzal usuli sifatida «shaffof kelishib tanlash» (ingl. transparent negotiation) ham ajratilgan. Bu mexanizmni mustaqil Transparent Content Negotiation (TCN — «Tarkibni shaffof kelishib tanlash», qarang: RFC 2295) texnologiyasi bilan adashtirmaslik kerak: u HTTP protokolining bir qismi emas, lekin HTTP bilan qo‘llanishi mumkin. Ularning ishlash prinsipi va «shaffof» (transparent) so‘zining ma’nosi sezilarli darajada farq qiladi. HTTP spetsifikatsiyasida shaffoflik jarayon mijoz va server uchun sezilmasligini bildiradi; TCN texnologiyasida esa shaffoflik resursning barcha variantlari to‘liq ro‘yxati ma’lumotni yetkazish jarayonining barcha ishtirokchilari uchun ochiqligini anglatadi.
Server tomonidan boshqariladigan usul
Resursning bir nechta versiyasi mavjud bo‘lsa, server mijoz so‘rovining sarlavhalarini tahlil qilib, o‘z fikricha eng mos variantni yuborishi mumkin. Asosan Accept, Accept-Charset, Accept-Encoding, Accept-Languages va User-Agent sarlavhalari tahlil qilinadi. Server javobga Vary sarlavhasini kiritib, unda so‘ralgan URI tarkibi qaysi parametrlar bo‘yicha farqlanishini ko‘rsatishi maqsadga muvofiq.
Mijozning geografik joylashuvini masofaviy IP-manzili orqali aniqlash mumkin. Chunki IP-manzillar ham domen nomlari kabi muayyan shaxs yoki tashkilot nomiga ro‘yxatdan o‘tkaziladi. Ro‘yxatdan o‘tkazishda kerakli manzil maydoni qaysi hududda ishlatilishi ko‘rsatiladi. Bu ma’lumotlar ommaga ochiq: internetda ularga oid bepul tarqatiladigan ma’lumotlar bazalari va ulardan foydalanish uchun tayyor dasturiy modullarni topish mumkin (qidiruvda «Geo IP» kalit so‘zlaridan foydalanish kerak).
Shuni yodda tutish kerakki, bunday usul joylashuvni eng yaxshi holatda shahar aniqligigacha topadi (shu orqali mamlakat ham aniqlanadi). Bunda ma’lumotlar faqat manzil maydoni ro‘yxatdan o‘tkazilgan payt uchun dolzarbdir. Masalan, Moskva provayderi manzillar diapazonini Moskva deb ro‘yxatdan o‘tkazib, yaqin Moskva viloyati aholisiga xizmat ko‘rsata boshlasa, ayrim saytlar uning abonentlarini Krasnogorsk yoki Dzerjinskiy.
shaharlaridan emas, Moskvadan deb ko‘rsatishi mumkin. Server tomonidan boshqariladigan kelishib tanlashning bir nechta kamchiligi bor:
- server yakuniy foydalanuvchi qaysi variantni afzal ko‘rishini faqat taxmin qiladi; ayni paytda unga nima kerakligini (masalan, ruscha yoki inglizcha versiyani) aniq bila olmaydi;
- Accept guruhidagi sarlavhalar ko‘p yuboriladi, lekin bir necha variantga ega resurslar kam. Bu uskunaga ortiqcha yuk tushiradi;
- umumiy keshning turli foydalanuvchilardan kelgan bir xil so‘rovlarga aynan bir javobni berish imkoniyati cheklanadi;
- Accept sarlavhalarini yuborish foydalanuvchining ayrim afzalliklarini, jumladan, foydalanayotgan tillari, brauzeri va kodlashini oshkor qilishi mumkin.
Mijoz tomonidan boshqariladigan usul
Bu holatda tarkib turi faqat mijoz tomonida aniqlanadi.
Buning uchun server 300 (Multiple Choices — bir nechta variant) yoki 406 (Not Acceptable — qabul qilib bo‘lmaydi) holat kodi bilan javobda variantlar ro‘yxatini qaytaradi, foydalanuvchi ulardan mosini tanlaydi.
Mijoz tomonidan boshqariladigan kelishib tanlash tarkib eng ko‘p uchraydigan parametrlarga (masalan, til va kodlashga) qarab farq qilganda hamda umumiy kesh ishlatilganda foydalidir.
Asosiy kamchiligi — ortiqcha yuk: kerakli tarkibni olish uchun qo‘shimcha so‘rov yuborishga to‘g‘ri keladi.
Shaffof kelishib tanlash
Ushbu kelishib tanlash mijoz va server uchun butunlay shaffofdir. Bunda mijoz boshqaradigan usuldagi kabi variantlar ro‘yxati saqlanadigan umumiy kesh ishlatiladi. Agar kesh barcha variantlarni tushunsa, server boshqaradigan usulga o‘xshab o‘zi variantni tanlaydi. Bu boshlang‘ich server yukini kamaytiradi va mijoz tomonidan qo‘shimcha so‘rov yuborish zaruratini bartaraf qiladi.
HTTP protokolining asosiy spetsifikatsiyasida shaffof kelishib tanlash mexanizmi batafsil tavsiflanmagan.
Ko‘p qismli tarkib
HTTP protokoli bitta xabar ichida bir nechta obyektni uzatishni qo‘llab-quvvatlaydi. Obyektlar nafaqat bir darajali ketma-ketlik shaklida, balki bir-birining ichiga joylashtirilgan iyerarxiya shaklida ham uzatilishi mumkin. Ko‘p qismli tarkibni ifodalash uchun multipart/* media turlari ishlatiladi. Bu turlarga ishlov berish RFC 2046 hujjatida bayon etilgan umumiy qoidalarga muvofiq amalga oshiriladi (agar muayyan media turi uchun boshqacha qoida belgilangan bo‘lmasa). Agar qabul qiluvchi mazkur turga qanday ishlov berishni bilmasa, unga multipart/mixed.
turidagidek ishlov beradi. boundary parametri uzatilayotgan xabarlarning turli turlari o‘rtasidagi ajratkichni bildiradi. Masalan, shakldan yuboriladigan DestAddress parametri elektron pochta manzilining qiymatini, undan keyingi AttachedFile1 elementi esa .jpg formatidagi rasmning ikkilik tarkibini uzatadi.
Server tomonidan ko‘p qismli tarkibli xabarlar qisman GET so‘rovlarga javoban resursning bir nechta bo‘lagi so‘ralganda yuborilishi mumkin. Bu holda quyidagi media turidan foydalaniladi: multipart/byteranges.
Mijoz tomonidan HTML shaklini yuborishda ko‘pincha POST metodi ishlatiladi. Odatdagi misol — fayllar biriktirilgan elektron xatlarni yuborish sahifalari. Bunday xat yuborilganda brauzer multipart/form-data turidagi xabarni yaratadi va foydalanuvchi kiritgan xat mavzusi, qabul qiluvchining manzili, xat matni hamda biriktirilgan fayllarni alohida qismlar sifatida birlashtiradi:
POST /send-message.html HTTP/1.1 Host: mail.example.com Referer: http://mail.example.com/send-message.html User-Agent: BrowserForDummies/4.67b Content-Type: multipart/form-data; boundary="Asrf456BGe4h" Content-Length: (суммарный объём, включая дочерние заголовки) Connection: keep-alive Keep-Alive: 300 (пустая строка) (отсутствующая преамбула) --Asrf456BGe4h Content-Disposition: form-data; name="DestAddress" (пустая строка) brutal-vasya@example.com --Asrf456BGe4h Content-Disposition: form-data; name="MessageTitle" (пустая строка) Я негодую --Asrf456BGe4h Content-Disposition: form-data; name="MessageText" (пустая строка) Привет, Василий! Твой ручной лев, которого ты оставил у меня на прошлой неделе, разодрал весь мой диван. Пожалуйста, забери его скорее! Во вложении две фотки с последствиями. --Asrf456BGe4h Content-Disposition: form-data; name="AttachedFile1"; filename="horror-photo-1.jpg" Content-Type: image/jpeg (пустая строка) (двоичное содержимое первой фотографии) --Asrf456BGe4h Content-Disposition: form-data; name="AttachedFile2"; filename="horror-photo-2.jpg" Content-Type: image/jpeg (пустая строка) (двоичное содержимое второй фотографии) --Asrf456BGe4h-- (отсутствующий эпилог)
Misoldagi Content-Disposition sarlavhasidagi name parametri name atributiga mos keladi; bu atribut HTMLning <INPUT> va <TEXTAREA> teglarida ishlatiladi. filename parametri foydalanuvchi kompyuteridagi faylning asl nomiga teng. HTML shakllarni yaratish va fayllarni biriktirish haqida batafsil ma’lumot RFC 1867.
Rivojlanish tarixi
- HTTP/0.9
- HTTP ilk bor 1991-yil mart oyida Tim Berners-Li tomonidan taklif qilingan. U o‘sha paytda CERN tashkilotida ishlagan va HTTPni internetdagi hujjatlardan foydalanish hamda gipermatn yordamida navigatsiyani osonlashtirish mexanizmi sifatida ko‘rgan. HTTP/0.9 protokolining eng dastlabki versiyasi birinchi marta 1992-yil yanvarda e’lon qilingan (garchi dastlabki amalga oshirilishi 1990-yilga taalluqli bo‘lsa ham). Protokol spetsifikatsiyasi HTTP mijozlari va serverlari o‘rtasidagi o‘zaro ishlash qoidalarini tartibga soldi hamda ularning vazifalarini aniq ajratdi. Asosiy sintaktik va semantik qoidalar hujjatlashtirildi.
- HTTP/1.0
- May oyida, 1996-yil may oyida HTTP protokolini amaliyotda joriy etish uchun RFC 1945 axborot hujjati chiqarildi. U HTTP/1.0 komponentlarining aksariyatini yaratish uchun asos bo‘ldi.
- HTTP/1.1
- Protokolning zamonaviy versiyasi; 1999-yil iyun oyida qabul qilingan. Ushbu versiyaning yangiligi — «doimiy ulanish» rejimi: TCP ulanishi so‘rovga javob yuborilgandan keyin ham ochiq qolishi mumkin, bu bir ulanish ichida bir nechta so‘rov yuborishga imkon beradi. Endi mijoz murojaat qilayotgan xost nomini yuborishi shart bo‘ldi. Bu virtual xosting.
- HTTP/2
- 11-fevral 2015-yilda protokolning keyingi versiyasi loyihasining yakuniy variantlari e’lon qilingan. Oldingi versiyalardan farqli ravishda HTTP/2 protokoli ikkilik formatga asoslangan. Asosiy xususiyatlari: multiplekslash, ya’ni so‘rovlarni birlashtirib uzatish, so‘rovlarga ustuvorlik belgilash, sarlavhalarni siqish, bitta TCP ulanishi orqali bir nechta elementni parallel yuklash, server tomonidan oldindan yuboriladigan push-bildirishnomalarni qo‘llab-quvvatlash.
- HTTP/3
- HTTP/3 — HTTP/2ning taklif etilgan davomchisi bo‘lib, vebda transport protokoli sifatida UDPni TCP o‘rnida qo‘llagan holda allaqachon ishlatilmoqda. HTTP/2 kabi u ham protokolning oldingi asosiy versiyalarini eskirgan deb e’lon qilmaydi. HTTP/3 qo‘llab-quvvatlanishi Cloudflare va Google Chromega 2019-yil sentabr oyida qo‘shilgan va uni Chrome hamda Firefoxning barqaror versiyalarida yoqish mumkin.
Havolalar
Mavzuga oid mediafayllar: HTTP — Vikimedia Commonsda- RFC 1945 — HTTP/1.0 (1996-yil may), 0.9-versiyasini ham o‘z ichiga oladi
- RFC 2616 — HTTP/1.1 (1999-yil iyun); shuningdek, PostScript va PDF;
- httpbis-http2-17 — HTTP/2 (11-fevral 2015-yil), yakuniy spetsifikatsiya
- Daniel Shtenbergning «HTTP/2 haqida tushuntirish» asari (rus tilida)
- HTTP/1.1 spetsifikatsiyasida topilgan xatolar
- Dastlabki HTTP 0.9 — Tim Berners-Li tomonidan yozilgan va 1991-yilda e’lon qilingan
- Dastlabki loyiha versiyasi 1.0-versiyasi, 1992-yilda, Tim Berners-Li tomonidan tuzilgan
- HTTP almashinuvi ketma-ketligiga misol Arxiv nusxasi 5-avgust 2012-yildan, Wayback Machineda brauzer va server o‘rtasida
- HTTP-serverning ishlashi