Volt
В, V
Kattalik	elektr potensiali elektr kuchlanishi elektr yurituvchi kuch
Tizim	SI
Turi	hosilaviy
Kimning sharafiga nomlangan	Alessandro Volta
Vikimedia omboridagi mediafayllar

Volt (ruscha belgisi: В; xalqaro belgisi: V) — Xalqaro birliklar tizimida (SI) qo‘llanadigan o‘lchov birligi bo‘lib, elektr potensiali, potensiallar farqi, elektr kuchlanishi va elektr yurituvchi kuchni o‘lchash uchun ishlatiladi.

U italiyalik fizik va fiziolog Alessandro Volta (1745—1827) sharafiga nomlangan. U birinchi elektr galvanik batareyasini — Volt ustunini ixtiro qilgan. Tajribalari natijalari nashr etilgan yil — 1800-yil.

Ta’rifga ko‘ra, ikki nuqta orasidagi potensiallar farqi 1 voltga teng bo‘ladi, agar zaryad miqdori 1 kulon bo‘lsa va uni bir nuqtadan ikkinchisiga ko‘chirish uchun bajariladigan ish 1 joulga teng bo‘lsa. Volt, shuningdek, elektr zanjirida doimiy tok hosil qiladigan elektr kuchlanishidir; bunda tok kuchi 1 amper, quvvat esa 1 vatt.

Olimlar nomi bilan atalgan hosilaviy birliklarga oid SI qoidalariga muvofiq, volt birligining nomi kichik harf bilan, belgisi esa bosh harf bilan yoziladi. Volt yordamida hosil qilingan hosilaviy birliklar belgilarida ham bu qoida saqlanadi. Masalan, elektr maydon kuchlanganligining o‘lchov birligi «metrga volt» В/м tarzida yoziladi.

1 В = (1/300) potensial birligi (SGSE).

Volt quyidagicha ta’riflanishi mumkin: elektr kuchlanishi — o‘tkazgich uchlarida unda issiqlik ajralish quvvati 1 vatt bo‘lishi uchun, kuchi shu o‘tkazgichdan o‘tuvchi doimiy tok 1 amper bo‘lganda zarur kuchlanish; yoki elektrostatik maydonning ikki nuqtasi orasida 1 kulon zaryad ko‘chirilganda ish miqdori 1 joul bo‘ladigan potensiallar farqi; yoxud qarshiligi 1 om bo‘lgan rezistordan 1 amper tok o‘tganda undagi potensiallar farqi. SI tizimining asosiy birliklarida ifodalanganda bir volt quyidagiga teng: м² · кг · с⁻³ · A⁻¹.

${\displaystyle \text{В}={\displaystyle \frac{\text{Вт}}{\text{А}}}={\displaystyle \frac{\text{Дж}}{\text{Кл}}}={\displaystyle \frac{{\text{м}}^2\cdot \text{кг}}{{\text{с}}^3\cdot \text{А}}}=\text{А}\cdot \text{Ом}.}$

1990-yildan boshlab voltni etalonlashtirishda nostatsionar Jozefson effekti yordamida o‘lchash usulidan foydalaniladi. Bunda etalonga bog‘lash uchun Jozefson doimiysi qo‘llanadi; uning qiymatini 18-sonli O‘lchovlar va og‘irliklar bo‘yicha Bosh konferensiya quyidagicha belgilagan:

${\displaystyle K_{\text{J-90}}=\frac{2e}{h}=}$ 0,4835979 ГГц/мкВ,

bu yerda e — elementar zaryad, h — Plank doimiysi.

Bu usul volt qiymatini seziy soatlari belgilaydigan chastota etaloniga aniq bog‘laydi: bir necha ming Jozefson o‘tishidan iborat matritsaga 10 ГГц dan 80 ГГц gacha chastotadagi mikroto‘lqinli nurlanish ta’sir ettirilganda, aniq qiymatli elektr kuchlanishi yuzaga keladi. Shu kuchlanish voltmetrlarni kalibrlash uchun ishlatiladi. Tajribalar ushbu usul qurilmaning muayyan bajarilishiga bog‘liq emasligini va tuzatish koeffitsiyentlarini kiritishni talab etmasligini ko‘rsatdi.

• Doimiy tok kuchlanishlarini taqqoslashda erishiladigan eng yuqori ajrata olish qobiliyati 10 attovolt (1⋅10⁻¹⁷ В).
• Ommaviy ishlab chiqariladigan asbob bilan o‘lchash mumkin bo‘lgan eng kichik doimiy kuchlanish — 20 pikovolt (2⋅10⁻¹¹ В).
• Ovoz uzatishda aloqa apparaturasi radioqabul qilgichlarining sezgirligi — 1…1,5 мкВ (hozirda ommaviy qo‘llanadigan eng kuchsiz kuchlanish signallaridan biri).
• Eng yuqori chiqish kuchlanishi magnit kallagi o‘ramida, kassetali magnitofonda — 0,3 мВ.
• Potensiallar farqi — neyron membranasida 70 мВ.
• NiCd akkumulyatori — 1,2 В.
• Ishqoriy element — 1,5 В.
• Litiy-temir-fosfat akkumulyatori (LiFePO₄) — 3,3 В.
• Zaryadlash qurilmasi (mobil telefonlar uchun) — 5,0 В.
• «Krona» batareyasi — 9 В.
• Avtomobil akkumulyatori — 12 В (og‘ir yuk mashinalari uchun — 24 В).
• Maishiy elektr tarmog‘i kuchlanishi (Rossiyada) — 230 В (faza — neytral), 400 В (fazalararo).
• Ba’zi sanoat elektr tarmoqlaridagi kuchlanish — 400 В (uch fazali), 400 В (bir fazali), 690 В (uch fazali).
• Elektr kuchlanishi (kontakt tarmog‘ida): tramvay, trolleybus — 600 В (550 В) (doimiy tok).
• Kontakt relsining kuchlanishi (metropolitenda) — 825 В (750 В) (doimiy tok).
• Elektrlashtirilgan temiryo‘llar — 1,5 кВ, 3 кВ (doimiy tok kontakt tarmog‘i), 10 кВ, 15 кВ, 25 кВ (o‘zgaruvchan tok kontakt tarmog‘i).
• Magistral elektr uzatish liniyalaridagi kuchlanish — 35, 110, 220, 330, 500, 750 va 1150 кВ.
• Laboratoriyada pelletron yordamida olingan eng yuqori doimiy kuchlanish — 25 МВ.
• Elektr razryadi paytidagi kuchlanish (chaqmoq) — 100 МВ va undan yuqori.

«Volt» o‘lchov birligi 1861-yilda elektr etalonlari qo‘mitasi tomonidan joriy etilgan; bu qo‘mitani Uilyam Tomson tashkil qilgan. Birlik muhandislik fizikasi ehtiyojlariga javoban kiritilgan. 1-iyun 1898-yilda Germaniyada imperiya qonuni bilan 1 volt «qonuniy» elektr yurituvchi kuch (EYuK) birligi sifatida belgilandi. Bu qiymat qarshiligi 1 om bo‘lgan o‘tkazgichdagi tok kuchi 1 amperga teng bo‘lishiga sabab bo‘ladigan EYuKdir. Volt SI tizimiga XI O‘lchovlar va og‘irliklar bo‘yicha Bosh konferensiya qarori bilan 1960-yilda SI tizimining o‘zi qabul qilinishi bilan bir vaqtda kiritilgan.

1990-yilgacha 1 volt quyidagi birliklar orqali ta’riflangan: energiya birligi joul va zaryad birligi kulon.

O‘nlik karrali va ulushli birliklarni hosil qilishda standart SI old qo‘shimchalari qo‘llanadi.