| Shahar | |
| Uchquduq | |
|---|---|
| oʻzb. Uchquduq / Учқудуқ | |
| | |
| 42°09′24″ sh. k. 63°33′20″ sh. u.HGYO | |
| Mamlakat |
|
| Viloyat | Navoiy |
| Tuman | Uchquduq |
| Tarixi va geografiyasi | |
| Tashkil topgan | 1958 |
| Shahar maqomi berilgan yil | 1978 |
| Markazining balandligi | 193 ± 1 m |
| Iqlim turi | keskin kontinental |
| Vaqt mintaqasi | UTC+5:00 |
| Aholisi | |
| Aholi soni | 34400 kishi (2024) |
| Millatlar | oʻzbeklar, ruslar (0,2 %), qozoqlar, tatarlar, ozarbayjonlar, ukrainlar |
| Raqamli identifikatorlar | |
| Pochta indeksi | 210900 |
Uchquduq (oʻzb. Uchquduq / Учқудуқ, soʻzma-soʻz — «Uch quduq») — shahar, ayni paytda Uchquduq tumanining (Navoiy viloyati, Oʻzbekiston) maʼmuriy markazi.
Shahar Qizilqum choʻli hududida joylashgan. XX asr oʻrtalarida uran konlarini oʻzlashtirish va konchilik sanoatining rivojlanishi munosabati bilan ishchilar shaharchasi sifatida paydo boʻlgan.
Tarix
1952-yilda Oltintov togʻlarining janubiy yonbagʻrida (Boʻkantov massivi) Uchquduq qudugʻi yaqinida havodan kuzatilgan kuchli mahalliy anomaliya aniqlangan. Koschekin geologiya-qidiruv partiyasining Uchquduq otryadi (rahbari E. F. Trubin, katta geolog A. I. Pak) oʻtkazgan yerusti tekshiruvi rudada metall miqdori kamligini va zaxiralar ozligini koʻrsatgan. Janubroqda bir necha kilometrga choʻzilgan yana bir anomal zona topilgan. Bu hududda keng koʻlamli qidiruv burgʻilash ishlari 1955-yilda boshlangan va yil davomida ishlaydigan 25-sonli Uchquduq geologiya-qidiruv partiyasi (F. N. Abakumov, A. I. Pak) tashkil etilgan. Ishlar natijalari konni sanoat miqyosida oʻzlashtirish maqsadga muvofiqligini koʻrsatgan. Bu xulosa 1957-yil aprelidan 1958-yil iyuligacha kon zaxiralarining tasdiqlanishi bilan oʻz isbotini topgan. Zaxiralarni tasdiqlagan organ — SSSR Foydali qazilmalar zaxiralari boʻyicha davlat komissiyasi (GKZ).
Posyolka qurilishi 1956-yil bahorida Pyatigorskdagi 621-sonli boshqarmadan kelgan, S. N. Brajnikov qoʻmondonligidagi 80 kishilik otryad tomonidan boshlangan. Ular hozirgi 8–13-sonli mikrorayonlar hududida ikkita namunaviy barak qurgan. 1956-yil avgustida Lermontov shahridan otryadga yana 100 nafardan ortiq kishi kelib qoʻshilgan. Qurilish otryadi Uchquduqda 1962-yilgacha ishlagan, soʻng Navoiy shahriga koʻchirilgan. Shaharda dastlab suv taʼminoti inshootlari hamda boʻlajak 11-sonli mikrorayon oʻrnida vaqtinchalik turar joy va madaniy-maishiy binolar majmuasi barpo etilgan.
2-mart 1961-yili Uchquduq shahar tipidagi posyolka maqomini olgan va Buxoro viloyatiga qarashli boʻlgan.
Aynan 1960-yillar oxirida uran rudasi ochiq va yerosti usullarida qazib olish hajmi keskin oshgani sababli (keyinchalik esa yerosti eritib ajratib olish usuli ham qoʻllanilgan) posyolka jadal rivojlana boshlagan.
SSSRning turli hududlaridan konchilar va muhandis-texnik mutaxassislar doimiy ishlash uchun ommaviy ravishda kelishni boshlagan. 1978-yilda Uchquduq shahar maqomini olgan.
1979-yilgacha u, shuningdek, yopiq, maxfiy strategik obyekt maqomiga ega boʻlgan. 20-aprel 1982-yili Buxoro va Samarqand viloyatlarining ayrim hududlari hisobiga Navoiy viloyati tashkil etilib, Uchquduq ham uning tarkibiga kiritilgan.
Geografiya
Shahar Qizilqum choʻlining markaziy qismida, Uchquduq temiryoʻl stansiyasidan 12 km uzoqlikda joylashgan. 1958-yildan buyon shaharda Navoiy kon-metallurgiya kombinati (NKMK) faoliyat yuritadi. Aholining aksariyati shu kombinatda ishlaydi.
1995-yildan buyon Uchquduqda oltin ajratib oluvchi majmua ishlaydi; uning loyihaviy quvvati yiliga 20 tonna oltinni tashkil etadi. 2001-yildan Oʻzbekistonda quyidagi temiryoʻl liniyasi faoliyat yurita boshlagan: Uchquduq-2 — Miskin.
Aholisi
2024-yil holatiga koʻra, Uchquduq aholisi 34,4 ming kishini tashkil etadi.
Navoiy kon-metallurgiya kombinati
Uchquduqda Navoiy kon-metallurgiya kombinatining (NKMK) Shimoliy kon boshqarmasi joylashgan. Ushbu kombinat shaharning shakllanishi va rivojlanishida asosiy oʻrin tutuvchi korxonadir.
NKMK 1958-yilda uran rudasini ochiq va yerosti usullarida qazib olish maqsadida Uchquduq koni negizida tashkil etilgan.
Hozirgi vaqtda[aniqlashtirish] kon boshqarmasining asosiy faoliyat yoʻnalishlari quyidagilardan iborat:
- uranni qazib olish va qayta ishlashda yerosti eritib ajratib olish usulidan foydalanish;
- «Koʻkpatas» konidagi oltin saqlovchi rudalarni qazib olish va qayta ishlash;
- sulfat kislota ishlab chiqarish.
2003-yilgacha «Noviy» koni negizida marmar buyumlar ishlab chiqarilgan.
Madaniyatda
Sobiq SSSR hududida Uchquduq shahri «Yalla» «Uch quduq» qoʻshigʻi tufayli keng tanilgan. Qoʻshiq soʻzlarining muallifi — Yuriy Entin (1981).
Uchquduq yaqinidagi aviahalokat
Uchquduq yaqinida SSSR tarixida qurbonlar soni eng koʻp boʻlgan aviahalokat yuz bergan — 200 kishi halok boʻlgan.
10-iyul 1985-yili Tu-154 yoʻlovchi samolyoti Toshkent — Qarshi — Ufa — Leningrad yoʻnalishida parvoz qilib, Qarshi aeroportidan uchib chiqqanidan koʻp oʻtmay yassi shtopor holatiga tushib, yerga qulab halokatga uchragan.
Adabiyotlar
- Pechenkin I. G. Uchquduq koni ochilganining 60 yilligiga bagʻishlangan // «Yer qaʼridan oqilona foydalanish» («Рациональное освоение недр»). 2012. № 3. B. 66-69.