Twitter ijtimoiy tarmog‘i

X
ingl. X
Изображение логотипа
URL
Tijorat sayti ha
Sayt turi ijtimoiy tarmoq
Ro‘yxatdan o‘tish talab etiladi
Til ko‘p tilli
Tashriflar soni oyiga 550 mln
Dasturlash tillari JavaScript, Ruby, Scala va Java
Egasi X Corp. (Ilon Mask)
Asoschilari Jek Dorsi, Noa Glass, Evan Uilyams, Biz Stoun
Ishga tushirilgan sana 2006; 20 yil avval (2006)
Joriy holati ishlamoqda
Aylanma ▲ 3,72 mlrd $ (2020)
Sof foyda ▼ −1,13 mlrd $ (2020)
Mamlakat
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar

X («Eks», «Iks» — lotincha talaffuzi), 2023-yilgacha « Twitter» (ingl. Twitter) — Amerikada tashkil etilgan ijtimoiy tarmoq. U dunyoda tashriflar soni bo‘yicha oltinchi o‘rindagi sayt va har oyda 550 mln foydalanuvchiga ega eng yirik ijtimoiy tarmoqlardan biridir.

X foydalanuvchilari «tvit» deb ataladigan xabarlarni joylaydi va ular bilan o‘zaro aloqa qiladi. Tarmoqning asosiy imkoniyatlari orasida to‘g‘ridan to‘g‘ri shaxsiy xabarlar, video va audioqo‘ng‘iroqlar, xatcho‘plar, ro‘yxatlar, hamjamiyatlar, sun’iy intellektga asoslangan Grok chatboti bilan integratsiya, ish o‘rinlarini qidirish hamda Spaces audioxonalari ham bor.

Xizmatni X Corp. kompaniyasi taqdim etadi. U avval San-Fransisko, Kaliforniyada joylashgan va dunyo bo‘ylab 26 dan ortiq ofisga ega bo‘lgan Twitter, Inc. kompaniyasining huquqiy vorisidir. 2025-yil holatiga ko‘ra, X Corp. xAI bilan birlashishga tayyorlanmoqda. Dastlab tvitlar uzunligi 140 belgi bilan cheklangan edi, biroq 2017-yilda aksariyat tillar uchun bu chegara ikki baravar oshirilib, 280 belgiga yetkazildi. Ko‘pchilik akkauntlar uchun audio va videotvitlar davomiyligi hanuz 140 soniya bilan cheklangan.

Twitter mikrobloglar xizmati sifatida Jek Dorsi, Noa Glass, Biz Stoun va Evan Uilyams tomonidan 2006-yil mart oyida yaratilgan va o‘sha yilning iyulida ishga tushirilgan. 2012-yilga kelib 100 milliondan ortiq foydalanuvchi kuniga 340 million tvit joylar, xizmat esa har kuni o‘rtacha 1,6 milliard qidiruv so‘rovini qayta ishlardi. 2013-yilda u eng ko‘p tashrif buyuriladigan o‘nta sayt qatoriga kirdi va «internetning SMS xizmati» deb ataldi. 2019-yil boshida Twitter’ning oylik faol foydalanuvchilari 330 milliondan oshgan edi. Amalda esa tvitlarning mutlaq ko‘pchiligini foydalanuvchilarning kichik qismi yozadi.

25-aprel 2022-yilda Twitter, Inc. direktorlar kengashi Ilon Mask ning kompaniyani 44 mlrd $ evaziga sotib olish taklifini qabul qildi. 27-oktabr 2022-yilda bitim yakunlandi. Linda Yakkarino 5-iyun 2023-yilda bosh direktor lavozimida Maskning o‘rnini egalladi, Mask esa direktorlar kengashi raisi va texnologiyalar bo‘yicha direktor bo‘lib qoldi. 2023-yil iyulida Mask Twitter’ni X nomi bilan rebrending qilishini , shuningdek, avvalgi qush tasvirli logotip va Twitter nomidan voz kechilishini e’lon qildi.

Twitter’ning o‘sha paytdagi bosh direktori Jek Dorsi muqobil Bluesky loyihasi haqida ilk bor 2019-yilda Twitter’da e’lon qilgan.

Tarixi

Twitter’ning qog‘ozga chizilgan dastlabki eskizi (o‘sha vaqtdagi nomi stat.us)

Yaratilishi va dastlabki munosabat (2006—2007)

Twitter tarixi ( ingl. to tweet — «chirqillamoq, sayramoq, gaplashmoq») 2006-yil mart oyida Odeo (San-Fransisko) kompaniyasining dastlab ichki foydalanishga mo‘ljallangan tadqiqot loyihasi sifatida boshlangan. Jek Dorsi kichik guruh bilan muloqot qilish uchun SMS xizmatidan shaxsiy foydalanish g‘oyasini ilgari surdi. Dastlab loyiha faqat bitta savolga javob berish imkoniyati sifatida tasavvur qilingan: «Hozir nima qilyapsan?». Dorsi do‘stlari bilan doimiy ravishda qisqa xabarlar almashishga imkon beruvchi platforma yaratmoqchi edi. Twitter’dagi xabarlar foydalanuvchi sahifasida darhol paydo bo‘ladi va ularga obuna bo‘lgan boshqa foydalanuvchilarga zudlik bilan yetkazilishi mumkin. Noa Glass o‘ylab topgan loyihaning dastlabki kod nomi — twttr — mashhur surat joylash xizmati Flickr nomidan hamda AQSHdagi qisqa SMS kodlarining besh belgidan iborat bo‘lishidan ilhomlangan. Loyiha ustidagi ish 21-mart 2006-yilda Tinch okeani standart vaqti (PST) bilan soat 20:50 da, Dorsi «just setting up my twttr» («hozirgina twttr’imni sozlayapman») degan ilk Twitter xabarini joylagan paytda boshlandi. Twitter’ning dastlabki prototipi Odeo xodimlari uchun ichki xizmat sifatida ishlatilgan, to‘liq versiyasi esa 15-iyul 2006-yilda ommaga taqdim etilgan.

2006-yil oktabrda Biz Stoun, Evan Uilyams, Dorsi va Odeo’ning boshqa a’zolari «Obvious Corporation»ni tashkil etib, Odeo hamda uning barcha aktivlarini, jumladan Odeo.com va Twitter.com’ni investorlar va aksiyadorlardan sotib olishdi. 2007-yil aprelda Twitter alohida kompaniyaga aylandi.

Twitter’ning haqiqiy muvaffaqiyati 2007-yilda o‘tkazilgan South by Southwest (SXSW) festivalida yuz berdi. Tadbir davomida Twitter’dan foydalanish kuniga 20 000 tvitdan 60 000 tvitgacha oshdi. «Twitter xodimlari konferensiya zallariga 60 dyuymli ikkita plazma panelini juda ustalik bilan o‘rnatishdi, ular faqat Twitter xabarlarini uzluksiz namoyish etish uchun ishlatilgan», deb yozdi Newsweek Stiven Levi[ingl.]. «Yuzlab tomoshabinlar muntazam tvitlar yordamida bir-birini kuzatib borishdi». Festivaldagi munosabat juda ijobiy bo‘ldi. Bloger Skott Bil[ingl.] Twitter «nihoyatda zo‘r» («absolutely rul[ed]») ekanini aytdi. Ijtimoiy dasturiy ta’minot tadqiqotchisi Dena Boyd[ingl.] Twitter festivalni «egallab olganini» ta’kidladi. Twitter, Inc. xodimlari festivalning Web Award mukofotini oldi, Jek Dorsi esa o‘z uslubiga sodiq qolib, minnatdorlik nutqida: «Sizga 140 belgi bilan minnatdorlik bildirmoqchimiz. Hozirgina shuni qildik!» dedi ( ingl. We'd like to thank you in 140 characters or less. And we just did!).

14-sentabr 2010-yilgacha ishlatilgan Twitter’ning avvalgi logotipi

2007—2010

2007-yilda Twitter’da har chorakda 400 000 ta xabar e’lon qilingan bo‘lsa, 2008-yilda bu ko‘rsatkich har chorakda 100 million tvitgacha yetdi.

2008-yilda jurnalistlar va siyosatchilar ijtimoiy tarmoqdan, jumladan prezidentlik saylovlaridagi tashviqot maydoni sifatida foydalana boshladilar. Turli yangiliklar ham axborot agentliklariga qaraganda Twitter orqali tezroq tarqaladigan bo‘ldi. 19-iyunda Twitter’dan ilk bor NASA foydalandi: ijtimoiy tarmoqda kosmik apparat ««Feniks» Marsda suv topgani haqida xabar berildi. 2008-yil oktabrda Jek Dorsi kompaniyadagi faol ishini to‘xtatib, ijrochi direktor lavozimidan ketdi, biroq direktorlar kengashi a’zosi bo‘lib qoldi. Uning o‘rniga Evan Uilyams tayinlandi va 2010-yil oktabrgacha shu lavozimda ishladi.

19-noyabr 2008-yilda Loren Brixter iOS uchun Tweetie nomli Twitter mijoz dasturini yaratdi.

2009-yil mayida, ilk xabardan uch yil, ikki oy va bir kun o‘tgach, tarmoqda milliardinchi tvit e’lon qilindi. Iyun oyida ijtimoiy tarmoq dunyoning eng yaxshi veb-loyihalariga har yili beriladigan Webby Award internet mukofotini «Yil kashfiyoti» yo‘nalishida qo‘lga kiritdi. 25-iyun 2009-yilda Maykl Jekson vafotidan so‘ng Twitter serverlari haddan tashqari yuklama tufayli ishlamay qoldi: tarmoqqa soniyasiga 456 ta, soatiga qariyb 100 mingta xabar joylanayotgan edi. Oktabrda besh milliardinchi tvit e’lon qilindi. Yil oxiriga kelib tarmoq auditoriyasi 18 million kishini tashkil etdi.

2010-yilga kelib Twitter tashriflar bo‘yicha ijtimoiy tarmoqlar orasida Facebook’dan keyin ikkinchi o‘ringa chiqdi. O‘sha yili tarmoq uch yo‘nalishda Webby Award mukofotini oldi. 22-yanvarda astronavt Timoti Krimer NASAning Xalqaro kosmik stansiyasi bortidan ilk tvitni yubordi. 2010-yilgi futbol bo‘yicha jahon chempionatida muxlislar soniyasiga 2940 ta tvit yozishdi. Bu holat Yaponiya jamoasi Kamerun darvozasiga gol urganidan keyingi o‘ttiz soniyada kuzatildi. Rekord o‘sha yilning 17-iyunida soniyasiga 3085 ta xabargacha yangilandi. Bu «Los-Anjeles Leykers»ning NBA finalidagi g‘alabasidan so‘ng qayd etildi. Keyin Yaponiya futbol terma jamoasi Daniya ni mag‘lub etgach, soniyasiga 3283 ta tvit joylanib, rekord yana yangilandi. 2010-yil martda o‘n milliardinchi xabar e’lon qilindi. Iyun oyida kuniga taxminan 65 millionta yoki soniyasiga qariyb 750 ta xabar joylanardi. Yil oxiriga kelib taxminan 105 mln foydalanuvchi ro‘yxatdan o‘tgan edi.

2010—2014

2012-yildan 2023-yilgacha ishlatilgan Twitter logotipi

14-sentabr 2010-yilda Twitter, Inc. saytni, jumladan uning logotipini yangilash ishlarini boshladi. 24-sentabr 2010-yilda saytning yangi versiyasi ishga tushirildi; endi foydalanuvchilar video va suratlarni bevosita saytda ko‘rishi mumkin edi. Bu Twitter’dan foydalanishni tezroq, soddaroq va qulayroq qildi hamda imkoniyatlarini kengaytirdi. 4-oktabr 2010-yilda Evan Uilyams bosh direktor lavozimidan ketishini bildirdi. Dik Kostolo, kompaniyaning sobiq operatsion direktori, Uilyamsning o‘rnini egalladi. Uilyams esa «mahsulot strategiyasiga to‘liq e’tibor qaratish» uchun kompaniyada qoldi.

26-aprel 2011-yilda interfeys turk va rus tillarini qo‘llab-quvvatlay boshladi. 3-avgust 2011-yilda kompaniya vakillari eski interfeysni o‘chirib, barcha foydalanuvchilarni bir yil avval ishga tushirilgan yangi interfeysga o‘tkazishlarini ma’lum qildi. 8-dekabr 2011-yilda veb-versiya va smartfonlar uchun iOS va Android ilovalarining Fly Twitter deb nomlangan yangi interfeysi ishga tushirildi. Hozir u yopilgan, havola esa mijoz dasturini yuklab olish sahifasiga olib boradi. 2011-yilda bir milliardta xabar bir hafta ichida e’lon qilinar, kuniga qariyb 140 million tvit yozilardi. Yaponiyada Yangi yil kechasi, yarim tundan to‘rt soniya o‘tgach, foydalanuvchilar faolligi soniyasiga 6939 xabarga yetdi. 2011-yil martda ijtimoiy tarmoqda 190 million foydalanuvchi ro‘yxatdan o‘tgan edi.

2012-yilda Twitter, Inc. internet reklama tarmoqlarini himoyalash vositalarini ishlab chiquvchi «Dasient» kompaniyasini sotib oldi. 6-iyun 2012-yilda kompaniyaning yangi logotipi taqdim etildi. Shundan buyon yozuvsiz faqat ramzdan foydalanish tavsiya qilindi.

26-fevral 2013-yilda Firefox OS tizimidagi smartfonlar uchun ilova ishga tushirildi. 7-noyabr 2013-yilda Twitter, Inc. birlamchi ommaviy aksiyalar taklifini (IPO) Nyu-York fond birjasida o‘tkazib, 1,8 mlrd dollar jalb qildi.

2014—2019

2014-yil sentabr oyidan xizmatda yangi to‘lov tizimi sinovdan o‘tkazila boshlandi.

2015-yil noyabrda Twitter Rossiyadagi rasmiy hamkori sifatida dunyoning 14 mamlakatida kompaniya vakili bo‘lgan Httpool’ni tanladi.

2016-yil martda Twitter rahbariyati Windows uchun TweetDeck ilovasi yopilishini e’lon qildi. 15-apreldan Windows foydalanuvchilari TweetDeck’dan alohida sayt orqali foydalanishi mumkin bo‘ldi. 20-iyul 2016-yil har qanday Twitter foydalanuvchisi o‘z akkauntini bepul tasdiqlash uchun murojaat qilishi mumkin bo‘ldi. 15-dekabrda Twitter, Inc. Periscope bilan birlashdi, bu esa tvitlarga Periscope jonli videolarini qo‘shish imkonini berdi. Aprelda faol foydalanuvchilar soni taxminan 310 million edi, ularning 80 % tarmoqqa mobil telefon orqali kirardi. Har kuni qariyb 500 million xabar e’lon qilinardi.

26-iyun 2017-yilda Twitter’ning Android uchun 7.2-versiyasi avtomatik tungi rejim bilan chiqarildi. 27-sentabr 2017-yilda Twitter sinov tariqasida bitta xabarning maksimal uzunligini 280 belgigacha oshirdi.

2019-yil martda Twitter, Inc. yangi imkoniyatlarni sinovdan o‘tkazish uchun Twttr deb nomlangan yangi ilovani ishga tushirdi. Dastur ishlab chiquvchilarga yangi g‘oyalarni sinash, fikr-mulohazalar olish va ijobiy natija bersa, ularni Twitter’ning asosiy ilovasiga kiritish imkonini berardi.

2019-yil iyulda Twitter faoliyatida AQSH, Yaponiya, G‘arbiy Yevropa, Janubiy Amerika va Rossiyada kuzatilgan global uzilish yuz berdi.

2019—2022

2019-yil yanvarda dasturchilar ayrim foydalanuvchilarga ijtimoiy tarmoqning yangi veb-versiyasini sinab ko‘rish imkonini berdi. O‘zgarishlar dizayn, navigatsiya, qidiruv va boshqa funksiyalarga taalluqli edi. Iyulda Twitter rahbariyati yangi versiya barcha foydalanuvchilar uchun ishga tushirilganini tasdiqladi.

Oktabr oxirida Jek Dorsi tarmoq endi o‘z platformasida siyosiy reklama, masalan, muayyan siyosatchilarni targ‘ib qiluvchi e’lonlarni joylamasligini ma’lum qildi. Biroq saylovda qatnashishga oid reklamalar qolishi ta’kidlandi. Siyosiy reklama taqiqi 22-noyabrdan kuchga kirdi. Noyabrda foydalanuvchilar o‘z postlariga yozilgan javoblarni, masalan, salbiy yoki haqoratli izohlarni yashira oladigan bo‘ldi. Boshqalar esa tegishli belgini bosib, ularni ko‘rishi mumkin edi. 2019-yilning to‘rtinchi choragida Twitter daromadi ilk bor bir milliard dollardan oshdi, yil yakunida esa 3,46 milliard dollarni tashkil etdi.

2020-yil boshida investitsiya jamg‘armasi Elliott Management Twitter’ning bir milliard dollarlik aksiyalarini sotib oldi va direktorlar kengashidagi qarorlarga ta’sir ko‘rsatish imkoniga ega bo‘ldi. Jamg‘arma rahbariyati yaqin orada Jek Dorsini ijtimoiy tarmoq bosh direktori lavozimidan ketkazishni rejalashtirayotganini ma’lum qildi. Martda tomonlar Dorsi ayrim shartlar asosida o‘z lavozimida qolishi haqidagi kelishuvga erishdi.

Noyabrda dasturchilar Twitter’ga Fleets funksiyasini ( Instagramdagi Stories’ga o‘xshash) qo‘shdilar. Uning yordamida foydalanuvchilar joylagan surat, video yoki matnlar xohishga ko‘ra 24 soatdan keyin yo‘qolardi. Shuningdek, Spaces ovozli suhbat xonalari taqdim etildi; foydalanuvchilar bir-biriga ovozli xabar yuborishi mumkin edi. Funksiya yopiq beta-sinovda cheklangan sondagi foydalanuvchilarga ochiq bo‘ldi.

2020-yil dekabrda, COVID-19 pandemiyasi vaqtida, platformada koronavirus infeksiyasiga qarshi vaksinalar haqida noto‘g‘ri ma’lumotlar tarqala boshladi. Shu sabab rahbariyat preparatlarning nojo‘ya ta’siri yoki inson salomatligiga ta’siri haqida yolg‘on da’volar aks etgan xabarlarni o‘chirishga qaror qildi.

2021-yil mart boshida Jek Dorsi o‘zining birinchi tvitini onlayn auksion Valuables’da sotuvga qo‘ydi. 23-martda u 2.9 million dollarga sotib olindi. May oyining uchinchi kunida kamida 600 obunachisi bor foydalanuvchilar Spaces ovozli suhbatlaridan foydalanish imkoniga ega bo‘ldi. Iyun oyida Twitter Super Follows funksiyasi yaqin orada ishga tushishini e’lon qildi. Bu funksiya ko‘p obunachiga (o‘n mingdan ortiq) ega faol foydalanuvchilarga qo‘shimcha kontentga kirish uchun oylik haq olish imkonini berardi. Avgustda Fleets vaqtinchalik tvitlari foydalanuvchilarni qiziqtirmagani sababli o‘chirildi. O‘sha oyda AQSH, Janubiy Koreya va Avstraliya foydalanuvchilari yolg‘on ma’lumotli tvitlar ustidan shikoyat qilishning yangi funksiyasini sinab ko‘rish imkoniga ega bo‘ldilar. Oy oxirida Ticketed Spaces funksiyasi ishga tushirildi. U Spaces’da pulli, yopiq ovozli suhbat xonalarini yaratish imkonini beradi. Sentabrning birinchi kunida Super Follows foydalanuvchilarga ochildi. Oktabrda tarmoqqa obunachini oldindan bloklamasdan o‘chirish imkoniyati qo‘shildi. O‘sha oyda Spaces barcha foydalanuvchilar uchun ochildi.

29-noyabr 2021-yilda Jek Dorsi bosh direktor lavozimidan iste’foga chiqdi. Uning o‘rniga texnik direktor Parag Agraval tayinlandi.

2022-yil bahoridan ijtimoiy tarmoqda kattalar uchun kontentni pulli obuna asosida monetizatsiya qilish rejalashtirilgan edi. Platforma taqiqlangan kontentni tezda aniqlab, o‘chirish imkoniga ega bo‘lmagani uchun bu g‘oya amalga oshmadi. Yanvarda barcha foydalanuvchilar Spaces audioxonalaridagi efirlarni yozib olish imkoniyatiga ega bo‘ldilar.

2022-yil mayida Twitter 150 million dollar to‘lashga rozi bo‘ldi. Bunga sud jarayoni sabab bo‘lgan: u foydalanuvchilarning maxfiy ma’lumotlari oshkor qilingani tufayli boshlangan edi. Xususan, 2013-yil mayidan 2019-yil sentabrigacha foydalanuvchilarning telefon raqamlari va elektron pochta manzillari maqsadli reklama uchun ishlatilgan edi.

Avgustda Elliott Management investitsiya jamg‘armasi Twitter kapitalidan chiqishga qaror qilib, kompaniyadagi barcha aksiyalarini sotdi.

Sentabrda ijtimoiy tarmoq pulli obunachilar orasida xabarlarni tahrirlash funksiyasini beta-sinovdan o‘tkaza boshladi. Bu imkoniyat tvitni e’lon qilinganidan keyin 30 daqiqa davomida o‘zgartirishga ruxsat berardi.

2022-yil dekabrda San-Fransisko federal sudi Twitter’ning sobiq xodimini Saudiya Arabistoni foydasiga josuslik qilgani uchun uch yilga ozodlikdan mahrum etdi. Tergov ma’lumotlariga ko‘ra, mahkum 2013-yildan 2015-yilgacha xizmat vakolatlaridan foydalanib saudiyalik muxoliflarni kuzatgan va ma’lumotlarni hukumatga uzatgan. Buning evaziga u $300 000 va qimmatbaho soat olgan.

Ilon Mask tomonidan sotib olinishi (2022)

14-mart 2022-yil holatiga ko‘ra, Ilon Mask Twitter, Inc. aksiyalarining 9,2 % ini (73,48 mln aksiya) sotib olgan edi. 1-apreldagi birja qiymati bo‘yicha ushbu paket 2,8 mlrd $ dan ortiq baholandi; xabar ortidan Twitter aksiyalari savdolar oldi bozorida 25 % dan ko‘proqqa ko‘tarildi. 25-aprel 2022-yilda Twitter direktorlar kengashi Maskning kompaniyani 44 mlrd $ ga sotib olish taklifini qabul qildi, ammo iyulda Mask bitimdan voz kechdi.

2022-yil avgustda Delaver shtati sudi Twitter’dan Ilon Maskga ijtimoiy tarmoqdagi botlar va spam akkauntlar ulushini hisoblash bo‘yicha qo‘shimcha hujjatlarni topshirishni talab qildi. Bundan tashqari, Maskning advokatlari yana 22 nafar Twitter xodimidan hujjatlar so‘radi. Advokatlarning aytishicha, bu xodimlar tarmoqdagi spam hajmi va botlar sonini tahlil qilish jarayonidan xabardor bo‘lgan. Bunda Twitter sud ishi doirasida Maskga avvalroq qariyb 41 nafar xodimidan olingan ma’lumotlarni taqdim etgan edi.

6-oktabr 2022-yilda Mask va kompaniya o‘rtasidagi nizoni ko‘rayotgan sud Mask sud jarayonidan qochish uchun Twitter’ni sotib olish bitimini 28-oktabrgacha yakunlashi shartligi haqida qaror chiqardi.

27-oktabr 2022-yilda bitim amalga oshirildi. Ilon Mask kompaniya rahbariga aylandi. Twitter bosh direktori Parag Agraval, moliya direktori Ned Sigal va yana ikki yuqori lavozimli xodim rahbariyatdan ketdi.

Mask boshqaruvi va X nomiga rebrending (2022-yildan)

28-oktabrda Ilon Mask Twitter akkauntlariga qo‘yiladigan «umrbod» bloklashlarni bekor qilishni rejalashtirayotgani ma’lum bo‘ldi. 20-noyabrda u Donald Tramp akkauntini qayta ochdi. Bunga qadar 15 mln dan ortiq kishi qatnashgan so‘rovda ishtirokchilarning 51,8 % i blokni olib tashlashni yoqlagan edi. Qayta tiklangan akkaunt yetti soatda 25 mln obunachi to‘pladi.

Ilon Mask akkauntning tasdiqlanganlik belgisi («ko‘k belgi») uchun oyiga 19,99 $ haq joriy etmoqchi edi. Bu xizmat Twitter Blue pulli premium obunasiga kirishi kerak edi. 2-noyabrda tasdiqlash narxi oyiga 8 $ bo‘lishi ma’lum qilindi. Blue Verified 29-noyabrda ishga tushirilishi rejalashtirilgan edi, ammo soxta akkauntlar tufayli noma’lum muddatga qoldirildi.

Ilon Mask kompaniyani boshqara boshlaganidan keyin Twitter’ning bir qator reklama beruvchilari ( General Mills, Audi, Pfizer) ijtimoiy tarmoqdagi reklamalarini vaqtincha to‘xtatdi. Natijada kompaniyaning daromadi keskin kamaydi. 2022-yil noyabrda Bloomberg Ilon Mask kompaniya xodimlarining yarmini, ya’ni 3,7 mingga yaqin kishini qisqartirmoqchi ekanini xabar qildi. Ishdan bo‘shatiladigan xodimlar 5-noyabr, juma kuni bu haqda bildirishnoma olishi aytildi. Maskga ko‘ra, qisqartirishga kompaniyaning kuniga 4 mln $ dan ortiq daromad yo‘qotayotgani sabab bo‘lgan. Ommaviy qisqartirishlardan so‘ng kompaniyada 2,3 ming xodim qoldi. Noyabrda Twitter xodimlari bilan o‘tkazilgan birinchi ommaviy onlayn yig‘ilishda Mask kompaniya bankrot bo‘lishi mumkinligini aytdi.

21-mart 2006-yil 9-mart 2023-yil Twitter’ning bosh kompaniyasi Twitter, Inc. bo‘lgan. 9-mart 2023-yil ijtimoiy tarmoq X Corp.

kompaniyasiga tegishli. 2023-yil aprel boshida Twitter Rossiya davlat idoralariga aloqador akkauntlardan, jumladan Tashqi ishlar vazirligi, Mudofaa vazirligi, Kreml va Buyuk Britaniyadagi elchixonaning akkauntlaridan ilgari qo‘yilgan bloklarni olib tashladi. Bungacha ham Rossiya davlat OAVlariga, xususan RT’ga qo‘yilgan cheklovlar bekor qilingan edi. Bu tasodif emas, korporatsiya siyosatining ongli o‘zgarishi ekani xabar qilindi. Rossiya sobiq prezidenti Dmitriy Medvedevning «Ukraina yo‘q bo‘lib ketadi… chunki u hech kimga kerak emas» degan posti o‘chirilmagani uchun bildirilgan tanqidlarga javoban Twitter egasi Ilon Mask qaysi so‘zlar targ‘ibot ekanini odamlarning o‘zi hal qilishi kerakligini ta’kidladi. «Boshqalar shunday qilgani uchungina senzura o‘rnatish — ojizlik belgisi», dedi Mask. 3-aprel 2023-yilda Twitter bir necha kunga logotipini Doge.

tasviriga almashtirdi. 2023-yil mayida Ilon Mask Twitter bosh direktori lavozimidan ketdi. Uning o‘rniga yuqori lavozimli rahbar bo‘lib ishlagan sobiq NBCUniversal xodimi Linda Yakkarino tayinlandi..

1-iyul 2023-yilda Mask Twitter foydalanuvchilari kuniga o‘qiy oladigan postlar sonini akkaunt turiga qarab — tasdiqlangan, oddiy yoki yangi ro‘yxatdan o‘tgan akkauntlar uchun — cheklashini ma’lum qildi. 30-iyundan esa ro‘yxatdan o‘tmasdan postlarni o‘qish imkonsiz bo‘ldi. Bu manipulyatsiyalar va ma’lumotlarni tajovuzkor tarzda yig‘ish).

ga qarshi «vaqtinchalik favqulodda chora» deb izohlandi.

24-iyul 2023-yilda Twitter bosh sahifasi «X» deb nomlandi, bir kun avval esa x.com domenidan twitter.com’ga yo‘naltirish sozlangan edi. Yangi logotip — qora fondagi oq X harfi. Maskning aytishicha, tvitlar «ikslar» deb ataladi. Tadbirkor rebrendingni shunday izohladi: avvallari ilovada 140 belgidan iborat qisqa xabarlar orqali muloqot qilish mumkin edi, endi esa «bir necha soatlik videolarni ham qo‘shib, deyarli xohlagan narsangizni e’lon qilishingiz mumkin».

17-may 2024-yilda sayt domen nomini rasman twitter.com’dan X.com’ga o‘zgartirdi. 23-iyun 2024-yilda Mask ijtimoiy tarmoq logotipidan qush tasvirini olib tashlash niyatini bildirdi.

17-avgust 2024-yilda X Braziliya dagi ofisini Mask va mamlakat sud tizimi o‘rtasidagi nizo sabab yopdi. 31-avgust 2024-yilda Oliy sud ijtimoiy tarmoqni bloklash haqida rasmiy qaror chiqardi. 19-sentabr 2024-yilda X blokni chetlab o‘tish uchun VPN’dan foydalanishga uringani sababli kuniga $922 250 jarimaga tortildi. 20-sentabrda kompaniya Braziliya rasmiylariga sudning barcha talablarini bajarishga roziligini bildirdi. 8-oktabr 2024-yilda X blokdan chiqarildi.

2024-yil sentabr boshida aqlli televizorlarda X videolari va jonli efirlarini tomosha qilishga mo‘ljallangan ilova chiqarildi.

Antisemitizm bilan bog‘liq mojaro

15-noyabrda Mask X foydalanuvchisining yahudiylar go‘yoki «oq tanli odamlarga» nisbatan «dialektik nafrat» his qilishlari haqidagi postiga «Siz ayni haqiqatni aytdingiz» deb javob berdi. 16-noyabrda Media Matters X’da Apple, Oracle va IBM reklamalari Gitler va natsizmni ulug‘lovchi materiallar yonida chiqayotganini qayd etdi. 17-noyabr 2023-yilda Apple, Disney, Warner Bros. Discovery, Paramount, Sony Pictures va Lionsgate kabi yirik investorlar hamda IBM Maskning antisemitizm mazmunidagi postni qo‘llab-quvvatlaganidan so‘ng Twitter’da reklama berishni to‘xtatdi. Yevrokomissiya ham Twitter’da reklama xarid qilishni to‘xtatishni so‘radi. Oq uy Maskni antisemitizmni targ‘ib qilishda tanqid qildi. 18-noyabr 2023-yilda tarmoq «daryodan dengizgacha».

Statistika

Marketing tadqiqotlari kompaniyasi Pear Analytics AQSHdan ingliz tilida kelgan 2000 ta tvitni 2 hafta davomida, 2009-yil avgustida ertalab soat 11:00 dan tushdan keyingi 5:00 gacha ( CST) tahlil qildi va olti toifaga ajratdi:

Ijtimoiy dasturiy ta’minot tadqiqotchisi Dana Boyd Analytics tadqiqotiga javoban olimlar «oddiy kundalik suhbat» deb atagan hodisani «ijtimoiy g‘amxo‘rlik» va/yoki «atrofdagilardan xabardor bo‘lib turish» deb ta’riflash to‘g‘riroq ekanini aytdi. Bunda odam hatto umuman tanimaydigan boshqalarning nima o‘ylayotgani, nima qilayotgani va nimalarni his etayotganini bilishni istaydi.

Reytinglar

Alexa Internet ma’lumotlariga ko‘ra, Twitter dunyodagi eng ko‘p tashrif buyuriladigan 10 ta veb-saytdan biri hisoblanadi. Twitter faol akkauntlar sonini e’lon qilmagani uchun kunlik foydalanuvchilar soni turli tadqiqotlarda bir-biridan farq qiladi. 2009-yil fevralda Compete.com Twitter’ni oyiga 6 mln noyob tashrif buyuruvchi va 55 mln tashrifga ega, foydalanish darajasi bo‘yicha uchinchi ijtimoiy tarmoq deb baholadi.

2009-yil martda Nielsen.com Twitter’ni «eng tez o‘sayotgan sayt» deb atadi. Uning yillik o‘sish sur’ati 1382 % bo‘lib, noyob tashrif buyuruvchilar soni 475 ming (2008-yil fevral)dan 7 mln (2009-yil fevral)gacha oshdi (keyingi o‘rinlarda Zimbio[ingl.] — 240 % o‘sish bilan va Facebook — 228 % o‘sish bilan turadi). Biroq Twitter foydalanuvchilarining atigi 40 % i ro‘yxatdan o‘tgach, undan muntazam foydalanishni davom ettiradi.

O‘sish

2007-yilda kuniga taxminan besh ming tvit yuborilgan. Kompaniya matbuot xizmatiga ko‘ra, 2008-yilda bu ko‘rsatkich 300 mingga yetgan. 2009-yil oxirida kuniga 2,5 mln tvit joylangan. 2010-yil fevralda Twitter foydalanuvchilari kuniga 50 million tvit marrasiga yetishgan. 2010-yil iyun holatiga ko‘ra, har kuni qariyb 65 million tvit yuborilgan, bu soniyasiga taxminan 750 tvitga teng.

Twitter muhim voqealar vaqtida rekordlar o‘rnatadi. Masalan, 2010-yilgi futbol bo‘yicha jahon chempionatida muxlislar Yaponiya — Kamerun o‘yinida soniyasiga 2940 ta tvit yozishgan (14-iyun 2010-yil). Keyingi rekord — soniyasiga 3085 ta tvit — «Los-Anjeles Leykers» jamoasining NBA finalidagi g‘alabasidan keyin 17-iyun 2010-yilda yangilandi. 25-iyun 2009-yilda amerikalik qo‘shiqchi Maykl Jekson vafot etgach, foydalanuvchilar soatiga 100 000 tvit tezligida «Michael Jackson» deb statuslarini yangilaganlar. 11-aprel 2010-yilda Twitter Atebits ilova ishlab chiquvchi kompaniyasini sotib oldi. Atebits Apple Design Awards mukofotini Tweetie nomli Twitter mijoz dasturi uchun olgan. U Macintosh va iPhone. Hozir «Twitter» deb ataladigan va bepul tarqatiladigan ilova Twitter’ning quyidagi qurilma uchun rasmiy mijoz dasturidir: iPhone.

2011-yil sentabrda xizmat ma’muriyatiga ko‘ra, Twitter’da ro‘yxatdan o‘tganlar soni 200 milliondan oshdi. Shu bilan birga, yanvarda oyiga qariyb 250 million kishi xizmatga kirgan bo‘lsa, sentabrda bu ko‘rsatkich 400 millionga yetdi. Ro‘yxatdan o‘tgan qariyb 100 mln foydalanuvchi xizmatdan kamida oyiga bir marta foydalangan.

2016-yil aprelda 310 million kishi ijtimoiy tarmoqdan faol foydalangan, ularning 80 % i Twitter’ga mobil telefon orqali kirgan. Har kuni qariyb 500 million xabar e’lon qilingan. 2019-yilning birinchi choragida Twitter’da oylik faol foydalanuvchilar (MAU) soni 330 million edi. O‘sha yili kompaniya hisobotlarida MAU ko‘rsatkichini mDAU — monetizatsiya qilinadigan kunlik faol foydalanuvchilar ko‘rsatkichi bilan almashtirdi.

2020-yilning to‘rtinchi choragida Twitter’dan har kuni qariyb 192 million kishi foydalangan. 2022-yilning birinchi choragida monetizatsiya qilinadigan kunlik foydalanuvchilar soni 229 million, ikkinchi choragida esa ijtimoiy tarmoqning oylik faol foydalanuvchilari 238 mln bo‘lgan.

Moliyalashtirish

Twitter’ning San-Fransisko dagi 795 Folsom St. manzilidagi bosh qarorgohi

Twitter 57 milliondan ortiq dollar venchur kapitalini jalb qilgan, ammo aniq miqdorlar jamoatchilikka ma’lum emas. Moliyalashtirishning birinchi bosqichida (bitim summasi oshkor etilmagan bo‘lsa-da) kompaniya 1—5 million dollar olgan. Ikkinchi bosqichda, 2008-yilda 22 million dollar, uchinchi bosqichda, 2009-yilda Institutional Venture Partners va Benchmark Capital’dan 35 million dollar, shuningdek Union Square Ventures, Spark Capital va Insight Venture Partners kabi boshqa investorlardan miqdori noma’lum mablag‘ olingan. Twitter Union Square Ventures, Digital Garage, Spark Capital va Bezos Expeditions qo‘llab-quvvatlashiga tayangan. 2011-yil dekabrda saudiyalik shahzoda Al-Valid bin Talal Twitter’ga 300 million dollar sarmoya kiritdi va kompaniyaning umumiy qiymatini 8,4 milliard dollar deb baholadi. 13-aprel 2010-yilda Twitter kompaniyalarga Google AdWords reklama modeliga o‘xshash qidiruv reklamasi shaklida pulli e’lonlar taklif qilish rejasini ma’lum qildi. 13-aprel holatiga ko‘ra, Twitter bir qator kompaniyalar, jumladan Sony Pictures, Red Bull, Best Buy va Starbucks.

bilan kelishuv tuzilganini bildirdi. TechCrunch jurnalida Croll Hacker taxallusli xaker ma’lumotlari asosida xizmatning ayrim daromad ko‘rsatkichlari e’lon qilindi. Unga ko‘ra, loyiha tushumi 400 000 $ (2009-yil III choragi) va 4 mln $ (IV chorak) bo‘lgan. 2013-yil oxiri uchun prognozlar: 1,54 mlrd $ tushum, 111 mln $ sof foyda va 1 milliard foydalanuvchi. Twitter bu ko‘rsatkichlarga qanday erishishi haqida ma’lumot yo‘q edi. Maqolaga javoban Twitter asoschilaridan biri Biz Stoun blogida xakerga qarshi sudga murojaat qilish ehtimoli haqida yozdi.

Forbes jurnaliga ko‘ra, Forbes 2013-yil III choragi yakunida tushum 168,6 mln $ ni tashkil etgan.

2016-yil sentabrda Bloomberg Intelligence naqd pul mablag‘larini hisobga olmaganda Twitter qiymatini 16,7 mlrd $ deb baholadi.

2016-yilda foydalanuvchilar faolligi ko‘rsatkichlari bo‘yicha kompaniya ularni chalg‘itganini da’vo qilgan aksiyadorlar ishtirokida sud jarayoni boshlandi. 2021-yil sentabrda Twitter jamoaviy da’voni hal qilish uchun 809,5 million $ to‘lashga rozi bo‘ldi, biroq huquqbuzarlik sodir etganini inkor etdi.

2022-yilning dastlabki uch oyida Twitter tushumi 1,2 mlrd $ dan oshdi. 2021-yilga nisbatan reklama daromadi 23 % ga o‘sib, 1,11 mlrd $ ga yetdi.

2023-yil iyulda Ilon Mask reklama daromadlarining kamayishi va katta qarz yuki sabab Twitter zarar bilan ishlayotgan kompaniya ekanini bildirdi.

Funksiyalar

Dastlab Twitter xizmati Ruby on Rails asosida qurilgan. Keyinchalik ishlatiladigan texnologiyalar ro‘yxati ancha kengayib, unga Scala ham qo‘shildi. Texnologiya muallifi Stiven Jonson Twitter’ning asosiy ishlash mexanizmini «nihoyatda sodda» deb ta’riflaydi:

Twitter ijtimoiy tarmoq sifatida obunachilar ( followers). Boshqa Twitter foydalanuvchisiga obuna bo‘lsangiz, uning tvitlari bosh sahifangizda yangisidan eskisiga qarab ko‘rinadi. Agar siz ( to follow) 20 kishining xabarlariga obuna bo‘lsangiz, sahifani pastga aylantirganingizda ularning tvitlari aralash holda ko‘rinadi…

Twitter shuningdek Internet Relay Chat (IRC) uchun veb-mijoz dasturi bilan ham taqqoslanadi.

Xabarlar

Foydalanuvchilar xabarlarni mavzusi yoki turiga ko‘ra xeshteglar — diyez belgisi (#) bilan boshlanadigan kalit so‘z yoki iboralar yordamida guruhlashi mumkin. Bundan tashqari, foydalanuvchi nomidan oldin d harfini yozish shaxsiy, ya’ni maxfiy xabar yuborish imkonini beradi. Nihoyat, foydalanuvchi nomidan oldingi @ belgisi boshqa foydalanuvchilarni tilga olish yoki ularga javob berish uchun ishlatiladi. 2009-yil oxirida «Twitter ro‘yxatlari» funksiyasi qo‘shildi. Bu foydalanuvchilarga alohida mualliflar emas, mualliflar ro‘yxatlarini kuzatish, shuningdek, ularga belgi qo‘yish va javob berish imkonini beradi.

SMS orqali foydalanuvchilar Twitter bilan beshta shlyuz raqami yordamida bog‘lanishi mumkin: bular Amerika Qo‘shma Shtatlari, Kanada, Hindiston, Yangi Zelandiya va Men oroli uchun qisqa kodlardir. Buyuk Britaniyada ham faqat Vodafone, O2 va Orange abonentlari foydalana oladigan qisqa kod mavjud. Hindistonda Twitter faqat Bharti Airtel orqali yuborilgan tvitlarni qo‘llab-quvvatlaydi. GladlyCast nomli o‘xshash platforma Singapur, Malayziya va Filippin foydalanuvchilarining mobil telefonlari uchun ham mavjud.

Dastlab xabar uzunligi SMS bilan mos bo‘lishi uchun 140 belgi qilib belgilangan edi. Bu SMS yozishmalarda keng tarqalgan qisqartmalar va jargonlarning ishlatilishiga sabab bo‘ldi. 140 belgi cheklovi bit.ly, goo.gl, hsu.su va tr.im singari URL qisqartirish xizmatlaridan hamda Twitpic, Mobypicture yoki Yfrog kabi xostinglardan foydalanishga undadi. Ular multimedia materiallari va 140 belgidan uzun matnlarni joylash uchun qo‘llanilgan. Twitter o‘z saytida joylangan barcha URL manzillarini avtomatik qisqartirish uchun t.co xizmatidan foydalanadi.

2017-yil noyabrda Twitter bitta xabarning maksimal uzunligini ikki baravar oshirib, 280 belgiga yetkazdi. Biroq bu yangilik yapon, koreys va xitoy tillariga tatbiq etilmadi.

2019-yil noyabrdan foydalanuvchilar o‘z postlariga yozilgan salbiy yoki haqoratli javoblarni ham yashira oladi.

2020-yilda Twitter’ga Fleets funksiyasi ( Instagramdagi Stories’ga o‘xshash) va Spaces.

ovozli suhbatlari qo‘shildi. 2023-yil mayda shifrlangan xabarlar funksiyasining sinov versiyasi ishga tushirildi.

Maqolalar

2023-yil yozida Twitter «turli media vositalaridan foydalangan holda katta hajmdagi materiallarni e’lon qilish» imkonini beradigan funksiya ustida ishlayotgani ma’lum bo‘ldi. Bu funksiya 2024-yil martda tasdiqlangan tashkilotlar va Premium+ tarifidagi pulli obunachilar uchun ochildi.

Video va audioqo‘ng‘iroqlar

2023-yil mayida Ilon Mask Twitter’da tez orada video va audioqo‘ng‘iroqlar paydo bo‘lishini ma’lum qildi.

Yangiliklar

2015-yilda kompaniya «Moments» xizmatini ishga tushirdi. U foydalanuvchilarga turli voqealar va ularning rivojini kuzatish imkonini beradi. Ilovaga integratsiya qilingan yangi xizmatning o‘ziga xos jihati shuki, boshqa odamlarning akkauntlariga obuna bo‘lmasdan ham keng muhokama qilingan va ommabop voqealardan xabardor bo‘lish mumkin.

So‘rovnomalar

2016-yilda «Conversational Ads» deb nomlangan, ikki javob variantli so‘rovlar yaratishga imkon beruvchi yangi reklama formati sinovdan o‘tkazila boshlandi. Foydalanuvchi reklamani bosganidan keyin harakatga chaqiruvchi (CTA) tugmalar o‘rnida xabar paydo bo‘ladi.

Biznes uchun funksiyalar

2016-yil fevralda Twitter biznes uchun ikkita yangi imkoniyat ishga tushirilganini rasman e’lon qildi. Endi Customer Feedback xizmati orqali mijozlardan so‘rov olish, kompaniyalarga tavsiya etish indeksi (NPS) va mijozlar qoniqishi indeksi (CSAT)ni o‘lchash mumkin bo‘ldi. Brendlar uchun yana bir qulaylik — tvitlarga «Shaxsiy xabar yuborish» tugmasi orqali havola qo‘shish imkoniyatidir.

18-aprel 2016-yilda Twitter Ads Editor’da reklama guruhlarini qo‘llab-quvvatlashni ishga tushirdi. Yangilik bitta kampaniya ichida turli maqsadli auditoriya mezonlari va turdagi bir nechta reklama guruhlarini yaratish hamda ularning samaradorligini kuzatish imkonini berdi.

Jamiyatdagi ahamiyati

Dmitriy Medvedev Twitter ofisida rasmiy akkaunt ochmoqda

The Wall Street Journal Twitter singari ijtimoiy tarmoq xizmatlari «bu xizmatlardan birinchilar qatorida foydalangan, texnologiyalarni yaxshi biladigan odamlarda turlicha his-tuyg‘ular uyg‘otishini» qayd etadi. Tarafdorlar Twitter’ni band do‘stlar bilan aloqada bo‘lishning yaxshi usuli deb hisoblaydilar. Biroq ayrim foydalanuvchilar o‘zlarini «haddan tashqari bog‘lanib qolgandek» his qila boshlaydilar, mobil aloqa uchun katta to‘lovlarga duch keladilar va tanishlariga kechki ovqatga nima yeyayotganlarini aytib turishni ortiqcha deb biladilar. «Ko‘pchilik uchun kundalik ishlarini bunday batafsil tasvirlash g‘oyasi bema’nilikdir», dedi yozuvchi Klayv Tompson.

10-aprel 2008-yilda jurnalistika yo‘nalishining o‘sha paytdagi talabasi Jeyms Bak ( James Buck) va uning tarjimoni Berklidagi universitetdan Misr da hukumatga qarshi namoyishlarni suratga olayotganda hibsga olindi. Politsiya bo‘limiga ketayotib Bak Twitter’dagi 48 nafar hamkoriga «hibsga olindim» degan so‘zni yuborishga muvaffaq bo‘ldi. Bu xabar darhol universitetga, AQSH ning Qohira dagi elchixonasiga va ayrim OAVlarga yetkazildi. Natijada Bak uchun advokat yollandi va u hibsga olinganidan keyingi kuniyoq Mahalla qamoqxonasidan ozod qilindi.

Ko‘rsatuvning The Daily Show 26-fevral 2009-yildagi sonida taklif etilgan mehmon Brayan Uilyams Twitter’dan hech qachon foydalanmasligini aytdi, chunki uning hayotida Twitter formatida e’lon qilishga arziydigan darajada qiziqarli ishlar yo‘q ekan. The Daily Show’ning 2-mart 2009-yildagi boshqa sonida esa Jon Styuart prezident Obamaning Kongressga 24-fevral 2009-yilda murojaati paytida Twitter’dan foydalanib, nutq mazmunini e’tibordan chetda qoldirgan Kongress a’zolarini tanqid qildi.

2017-yilda Twitter RT va Sputnik akkauntlaridan reklama joylashni taqiqladi. Rossiya tomoni bu qarorni «Rossiyaning Russia Today telekanali faoliyatini to‘sishga qaratilgan, AQSH siyosiy doiralari va maxsus xizmatlari».

bosimi natijasida yuz bergan navbatdagi tajovuzkor qadam» deb baholadi. 2018-yil aprelda Twitter Kasperskiy laboratoriyasining rasmiy akkauntlaridan reklama joylashni uning maxsus xizmatlar bilan aloqalarini vaj qilib ko‘rsatgan holda taqiqladi.

8-yanvar 2021-yilda Twitter muddatsiz blokladi sobiq AQSH prezidenti Donald Tramp ning 88 million obunachiga ega akkauntini va unga kirishni butunlay yopdi. Twitter shuningdek Tramp saylov shtabi ning akkauntini blokladi hamda Tramp foydalanadigan istalgan boshqa akkauntni, jumladan AQSH prezidentining rasmiy akkauntini ham bloklashga va’da berdi. 2021-yil yanvarda Twitter AQSH prezidentining milliy xavfsizlik bo‘yicha sobiq maslahatchisi , respublikachi Maykl Flinn, Tramp advokati Sidni Pauell, prezidentning o‘g‘li Donald Tramp kichik, respublikachi Rash Limbo — AQSHda 15 mln tinglovchiga ega eng mashhur radioboshlovchini ham blokladi. Ular xizmatda AQSH prezidentlik saylovlaridagi qoidabuzarliklar haqida yozgan edi. 6-dan 12-yanvar 2021-yilgacha Twitter fitna nazariyalarini tarqatgani uchun Tramp tarafdorlarining 70 mingdan ortiq akkauntini blokladi. Trampning akkaunti bloklanishi fonida kompaniya aksiyalari AQSH birjalarida 8-11 % ga arzonlashdi.

Rossiyada bloklanishi

Shaxsiy ma’lumotlar va davlat organlarining e’tirozlari

17-yanvar 2019-yilda Facebook va Twitter Roskomnadzor ning Rossiya foydalanuvchilarining shaxsiy ma’lumotlari bazalarini Rossiya hududida joylashtirish yuzasidan 2018-yil dekabrda yuborilgan so‘rovlariga javob berdi. Roskomnadzor rahbari Aleksandr Jarovning so‘zlariga ko‘ra, tarmoq ma’muriyatlari «faqat rasmiyatchilik uchun javoblar» bergan, ularda «ma’lumotlar bazalarini mahalliylashtirish» va bu jarayon muddati haqida aniq axborot yo‘q edi. 21-yanvarda Jarov Facebook va Twitter aniq reja bermagani uchun Roskomnadzor ularga nisbatan ma’muriy ish ochishini aytdi. Bir oy o‘tib, 21-fevral 2019-yilda idora Rossiya foydalanuvchilarining ma’lumotlarini mamlakat hududida saqlamagan Amerika Twitter tarmog‘iga nisbatan ma’muriy huquqbuzarlik bayonnomasini tuzdi. Twitter’ga qo‘llanishi mumkin bo‘lgan eng yuqori jazo 5 ming rublgacha jarima edi.

13-fevral 2020-yilda Moskvaning Taganka tumani dagi tinchlik sudyasi Twitter’ni shaxsiy ma’lumotlar haqidagi qonunni buzish bilan bog‘liq «ma’muriy huquqbuzarlik»da aybdor deb topib, 4 mln rubl jarimaga tortdi. Ish Roskomnadzor tashabbusi bilan, kompaniya Rossiya foydalanuvchilari shaxsiy ma’lumotlarini saqlovchi serverlarni Rossiyaga ko‘chirishdan bosh tortgani sabab qo‘zg‘atilgan. Sud majlisiga Twitter ham, Roskomnadzor ham vakil yubormadi. Sudya Twitter o‘z aybini tan olmasligi ko‘rsatilgan yozma materiallar asosida qaror chiqardi.

Ishlash tezligini pasaytirish

10-mart 2021-yilda Roskomnadzor Twitter Rossiyada ishlash tezligini barcha mobil operatorlar va statsionar internet operatorlarining yarmida dastlabki bosqichda pasaytirishni boshlashini e’lon qildi. Bunga taqiqlangan axborotni o‘chirish bo‘yicha yuborilgan dastlabki va takroriy 28 ming so‘rovdan 3168 tasi bajarilmay qolgani sabab qilib ko‘rsatildi. Ular orasida voyaga yetmaganlarni o‘z joniga qasd qilishga undovchi chaqiriqlar, bolalar pornografiyasi hamda giyohvand moddalar iste’moli haqidagi ma’lumotlar bor edi. Roskomnadzor resursga kirishni cheklash usuli sifatida tezlikni pasaytirishni birinchi marta qo‘lladi. Idora bayonotidan ko‘p o‘tmay Roskomnadzorning o‘z sayti, Kreml, Davlat Dumasi va qator boshqa vazirlik hamda idoralar saytlari vaqtincha ishlamay qoldi. Shuningdek, Rossiya pochtasi sayti ham ishlamadi, pochta bo‘limlarida jo‘natmalarni yuborish va qabul qilish qiyinlashdi, fuqarolar kommunal xizmatlar uchun to‘lovlar va boshqa operatsiyalarni bajara olmadilar. Roskomnadzor rahbari o‘rinbosari Vadim Subbotin davlat saytlari ishidagi muammolar Twitter’ga kirish tezligini pasaytirish urinishlari bilan bog‘liq ekanini rad etdi.

Twitter’ning surat, video va xizmat skriptlarini yuklashda foydalanadigan twitter.com, abs.twimg.com, pbs.twimg.com, video.twimg.com va t.co domenlari nomini o‘z ichiga olgan trafikka foydalanuvchiga keladigan va undan ketadigan yo‘nalishlarda 128 kbit/s tezlik cheklovchi poliser qo‘llandi. Ushbu o‘tkazish qobiliyatiga sig‘magan paketlar tashlab yuborilishi va server tomonidan qayta uzatilishi kerak edi. Xizmatning texnik domenlari Server Name Indication deb nomlangan, TLS sessiyasi o‘rnatilayotganda uzatiladigan maydon orqali aniqlangan. Cheklov t.co ketma-ketligi mavjud bo‘lgan barcha domenlarni sekinlashtirib yubordi, jumladan: microsoft.com (shu sababli, xususan, Microsoft), reddit.com, rt.com, pinterest.com, shuningdek Google ning googleusercontent.com xizmat domeni. Provayderlar trafikni tasniflashda DPI (paketlarni chuqur tekshirish) texnologiyasidan foydalanadi. «Suveren internet» haqidagi qonunga muvofiq, tahdidlarga qarshi texnik choralar vazifasini ham bajaradigan DPI qurilmalari Roskomnadzor tomonidan markazlashgan tarzda boshqariladi. Mutaxassislar Roskomnadzor xodimlari DPI ma’lumotlarni qayta ishlash protsessori bilan ishlashda yetarli texnik bilimga ega bo‘lmagani va uskunani noto‘g‘ri sozlash natijasida boshqa resurslarning ham sekinlashishi yoki butunlay ishlamay qolishiga sabab bo‘lganini taxmin qilishdi. Tezlik pasaytirilganidan bir kun o‘tib t.co shabloni nishonga olingan domenlar ro‘yxatidan chiqarildi.

16-martda Roskomnadzor Twitter’ni Rossiyada bir oy ichida ogohlantirishsiz va sud qarorisiz bloklashi mumkinligini ma’lum qildi.

17-martda Roskomnadzor Twitter’dan «MBX Media» @MBKhMedia » akkauntini o‘chirishni talab qilgani ma’lum bo‘ldi. Bunga u yerda «Ochiq Rossiya» materiallari joylanishi, shuningdek, Yevropa Kengashi huzuridagi Siyosiy tadqiqotlar maktablari assotsiatsiyasi akkaunti sabab qilib ko‘rsatildi.

2021-yil mayida Roskomnadzor Twitter taqiqlangan axborotni o‘chirmagani uchun sudga oltita bayonnoma yubordi (Ma’muriy huquqbuzarliklar kodeksining 2-qismi, 13.41-moddasi). Ularni ko‘rib chiqish 27-mayga belgilandi.

2021-yil aprel boshida sud Twitter’ni voyaga yetmaganlarni ruxsat etilmagan aksiyalarda qatnashishga chaqiruvchi ma’lumotlarni o‘chirishdan bosh tortgani uchun uchta bayonnoma asosida jami 8,9 mln rubl jarimaga tortgan edi. Ijtimoiy tarmoq bu qaror ustidan shikoyat qildi.

Twitter Rossiyada taqiqlangan kontentning 91 % ini o‘chirganidan keyin Roskomnadzor uni bloklamaslikka qaror qildi. Idora statsionar tarmoqlardagi cheklovlarni olib tashlashini, mobil qurilmalarda esa trafikni sekinlashtirishni davom ettirishini bildirdi.

2021-yil noyabrda Taganka sudi kompaniyaga taqiqlangan kontentni o‘chirmagani uchun tayinlangan 5 mln rubl jarima haqidagi qarorni o‘zgarishsiz qoldirdi.

Hududiy bloklashlar

21-mart 2014-yilda Turkiya hukumati Twitter’ni hukumatga qarshi namoyishlarnini tashkil etish vositasi deb hisoblab, Twitter’ni taqiqladi. 2015-yilda Twitter mahalliy hokimiyat tomonidan kamida 2 marta bloklandi va blokdan chiqarildi. Bu choralar Yevropa Ittifoqi vakillarining tanqidiga sabab bo‘ldi. 2023-yil fevralda ham bloklash kuzatildi, ayniqsa zilzilalar paytida.

2-iyul 2021-yilda Twitter O‘zbekiston ning shaxsiy ma’lumotlar haqidagi qonunini buzuvchilar reyestriga kiritildi. Blokni olib tashlash masalasi mahalliy deputatlar va tadbirkorlar tomonidan bir necha bor ko‘tarildi. 1-avgust 2022-yilda Twitter blokdan chiqarildi.

4-mart 2022-yilda Roskomnadzor blokladi Twitter’ni Rossiya hududida «Rossiya OAVlariga kirishni cheklagani va Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi».

17-avgust 2024-yilda X Braziliyadagi vakolatxonasini yopishini e’lon qildi. Bunga Oliy sud sudyasi Aleksandr de Morais agar ijtimoiy tarmoq Oliy sud talablarini bajarmasa, xodimlari hibsga olinishini aytib tahdid qilgani sabab bo‘ldi. Bundan oldin Braziliya sudi «soxta xabarlar» sabab bir necha akkauntni bloklashni talab qilgan edi. Ijtimoiy tarmoq dastlab bu talabni bajardi, biroq keyin uning egasi Ilon Mask «tajovuzkor senzura»ga bo‘ysunish X tamoyillariga zid deb hisoblab, qarorni bekor qildi. Braziliyadagi ofisning yopilishi mamlakatda ijtimoiy tarmoqdan foydalanishga ta’sir qilmasligi aytildi. 30-avgustda Braziliya Oliy sudi qaror chiqardi — ijtimoiy tarmoq faoliyatini to‘xtatish, blokni chetlab o‘tgan foydalanuvchilarga 50 ming real (taxminan 9 ming dollar) jarima qo‘llash haqida.

Xavfsizlik va maxfiylik

2015-yilning ikkinchi yarmidan buyon Twitter foydalanuvchilarining 125 mingdan ortiq akkaunti bloklandi. Ijtimoiy tarmoq rahbariyati shu tariqa terrorizm tahdidlari va targ‘ibotiga qarshi keng ko‘lamli kampaniya olib bordi. 1-yanvar 2020-yil Twitter’da yangi maxfiylik siyosati kuchga kirdi. U foydalanuvchilarga ular haqida qanday ma’lumotlar yig‘ilishi va ularni himoya qilish uchun qanday choralar ko‘rilishi to‘g‘risida ko‘proq axborot berish majburiyatini nazarda tutdi. Asosiy yangiliklardan biri «Twitter maxfiylik markazi» onlayn resursining yaratilishi bo‘ldi. Unda tarmoq xodimlari foydalanuvchilarning shaxsiy ma’lumotlarini himoya qilish uchun ko‘rayotgan choralar, shu yo‘nalishdagi tashabbuslar va sodir bo‘lgan huquqbuzarliklar haqida ma’lumot beriladi.

2020-yil noyabrda Twitter dunyodagi eng nufuzli xakerlardan biri, Madj (Mudge) taxallusi bilan tanilgan Peyter Zatko (Peiter Zatko)ni ishga oldi. Zatko xavfsizlik xizmati rahbari lavozimiga tayinlandi va kompaniya tuzilmasi hamda ish usullarini o‘zgartirish bo‘yicha keng vakolatlarga ega bo‘ldi. U bevosita bosh direktor Jek Dorsi ga bo‘ysunadi va xavfsizlikning asosiy yo‘nalishlarini boshqarishi kutilmoqda.

Yirik kompaniyalar va mashhur shaxslar akkauntlarining buzilishi

15-iyul 2020-yilda xakerlar AQSHdagi bir qator tadbirkorlar va yirik kompaniyalarning Twitter akkauntlarini buzib, ularda obunachilardan o‘z hisoblariga bitkoinlar o‘tkazishni so‘ragan xabarlar joyladi. Jinoyatchilar tadbirkorlar Ilon Mask, Bill Geyts, Jeff Bezos, Nyu-Yorkning sobiq meri Maykl Blumberg, investitsiya jamg‘armasi rahbari Berkshire Hathaway Uorren Baffett, rep ijrochisi Kanye Uest, AQSHning sobiq vitse-prezidenti Jo Bayden hamda AQSH sobiq prezidenti Barak Obamaning akkauntlarini nazoratiga oldi. Xakerlar taxminan 120 ming dollar yig‘ishga muvaffaq bo‘lishdi.

Twitter tekshiruvni boshladi va tekshiruv davomida ayrim foydalanuvchilarga xabar joylash va parolni tiklashni vaqtincha taqiqladi. O‘sha kuniyoq Twitter ko‘pchilik akkauntlar tekshiruvdan so‘ng yana ishlay boshlaganini ma’lum qildi. Kompaniya bosh direktori Jek Dorsi akkauntlar buzilishi bo‘yicha tekshiruv natijalarini jamoatchilikka e’lon qilishga ochiq va’da berdi. Ertasi kuni kompaniya xakerlar Twitter ichki tizimlari va vositalariga kirish huquqiga ega xodimlarni nishonga olib, muvofiqlashtirilgan hujum uyushtirganini tasdiqladi.

16-iyulda buzilish holatini FQB tekshirishni boshladi. Twitter tashqi dasturchilarga ijtimoiy tarmoq uchun ilovalar yaratishga mo‘ljallangan dasturiy vositalarni chiqarishni kechiktirdi.

Oq uy matbuot kotibi Keyli Makineni jurnalistlar uchun brifingda AQSH prezidenti Donald Tramp akkauntlar buzilgani sabab Twitter’dan ketmasligini aytdi. «Prezident Twitter’da qoladi. Uning akkaunti himoyalangan va bu hujumlar vaqtida xavf ostida qolmagan», deya tushuntirdi rasmiy vakil.

Ijtimoiy tarmoq rahbariyati tekshiruvning oraliq hisobotini e’lon qilib, xakerlar akkaunt parollarini katta ehtimol bilan bilmaganini ma’lum qildi. Kompaniya yangilangan ma’lumotlarga ko‘ra, xakerlar qariyb 130 ta akkauntni buzganini bildirib, bunday hujumlar takrorlanishining oldini olish uchun qisqa muddatda choralar ko‘rishga va’da berdi.

18-iyulda AQSH Federal savdo komissiyasi tekshiruv o‘tkazishini, Twitter jarimaga tortilishi mumkinligini ma’lum qildi. Komissiya 2009-yilda akkauntlar ommaviy buzilganidan keyin Twitter rahbariyati foydalanuvchilarning shaxsiy ma’lumotlarini himoyalash uchun choralar ko‘rishga majburiyat olgan kelishuvlarga kompaniya rioya qilgan-qilmaganini aniqlamoqchi edi.

« The New York Times» gazetasi xakerlar bilan bog‘lanib, Twitter akkauntlariga hujumda AQSH va Buyuk Britaniyadan bo‘lgan bir guruh yoshlar qatnashganini aniqladi. Nashr ma’lumotiga ko‘ra, hujumda Kirk taxallusli xaker asosiy rol o‘ynagan; gazeta uning shaxsi haqida boshqa ma’lumotga ega emas. Kirk Twitter’ning ichki tizimlariga kirish imkonini qo‘lga kiritgan va shu tariqa ko‘plab mashhur shaxslar hamda kompaniyalar akkauntlarini qisman nazorat qila olgan.

Texnik uzilishlar va DDoS-hujumlar

10-11-mart 2025-yilda uzilishlarni kuzatuvchi xizmatlar X ishida muammolar yuzasidan ko‘plab xabarlarni qayd etdi. Ilon Maskning o‘zi X akkauntida uzilish sababi keng ko‘lamli kiberhujum bo‘lganini tasdiqladi.

Adabiyotlar

Havolalar

  • x.com — X’ning rasmiy sayti