Ko‘p yadroli protsessor — markaziy protsessor, tarkibida ikki yoki undan ortiq hisoblash yadrosi bitta protsessor kristalida yoki bitta korpusda.
Terminologiya
Ingliz tilida bir nechta yadroga ega protsessorlar uchun ko‘p qo‘llanadigan ikkita atama mavjud: multi-core va many-core.
«ko‘p yadroli» (inglizcha multi-core) odatda markaziy protsessorlarga, tarkibida ikki yoki undan ortiq yadro bo‘lgan umumiy maqsadli protsessorlarga nisbatan qo‘llanadi, biroq ba’zan raqamli signal protsessorlari (DSP) va bir kristalli tizimlar (SoC, chipdagi tizim) uchun ham ishlatiladi. Protsessorning ko‘p yadroli ekanligi bir nechta yadro bitta integral sxemaga birlashtirilganini (bitta kremniy kristalida tayyorlanganini) anglatadi. Agar bir nechta yarimo‘tkazgich kristali bitta korpusga birlashtirilgan bo‘lsa, bunday tuzilma ko‘p chipli modul (inglizcha multi-chip module, MCM) deb ataladi.
«ko‘p protsessorli» atamasi bilan jismonan bir-biridan alohida joylashgan bir nechta protsessorga ega kompyuterlar nazarda tutiladi (masalan, server ona platalarida ko‘pincha bir nechta chipni ulash uchun 2 yoki 4 ta soket bo‘ladi), biroq ular bitta nusxadagi operatsion tizim (OT) tomonidan boshqariladi.
«ko‘p yadroli» (inglizcha many-core yoki inglizcha massively multi-core) atamasi ko‘p sonli yadroga — o‘nlab, yuzlab yoki undan ham ko‘p yadroga ega tizimlarni tavsiflash uchun ishlatilishi mumkin. Masalan, Intel o‘nlab va undan ortiq yadroli hisoblash qurilmalarini aynan «many-core» («ko‘p yadroli») deb atagan; ular Intel MIC.
Kristalldagi multiprotsessor (single-chip multiprocessor, on-chip multiprocessor, chip multiprocessing, CMP) — dastlabki tadqiqotchilar bir asosda bir nechta protsessorni joylashtirish loyihalarini shunday atashgan.
Ko‘p yadroli tizimlar arxitekturasi
Ko‘p yadroli protsessorlar arxitekturasi ko‘p jihatdan simmetrik multiprotsessorlar (SMP-mashinalar) arxitekturasini takrorlaydi, biroq kichikroq miqyosda va o‘ziga xos jihatlari bilan.
Dastlabki ko‘p yadroli protsessorlar (first generation CMP) eng sodda sxemalardan iborat edi: xotira shinasi bundan mustasno, hech qanday resursni bo‘lishmaydigan va bitta kristallga joylashtirilgan ikkita protsessor yadrosi (masalan, Sun UltraSPARC IV va Intel Pentium D). Protsessor hisoblash yadrolari uchinchi yoki ikkinchi darajali kesh-xotirani birgalikda ishlatganidagina u «haqiqiy ko‘p yadroli» (second generation CMP) hisoblanadi. Bunga Sun UltraSPARC IV+, Intel Core Duo va barcha zamonaviy ko‘p yadroli protsessorlar misol bo‘ladi.
Ko‘p yadroli protsessorlarda takt chastotasi, odatda, ataylab pasaytiriladi. Bu unumdorlikni yo‘qotmagan holda protsessorning energiya sarfini kamaytirish imkonini beradi: energiya sarfi protsessor chastotasi oshishining kubiga mutanosib ravishda ortadi. Protsessor yadrolari sonini ikki baravar oshirib, ularning takt chastotasini ikki baravar kamaytirish orqali deyarli avvalgi unumdorlikka erishish mumkin, bunda protsessorning energiya sarfi 4 baravar kamayadi.
Ayrim protsessorlarda har bir yadroning takt chastotasi uning individual yuklamasiga qarab o‘zgarishi mumkin. Yadro mikroprotsessor texnikasining barcha yutuqlaridan foydalanadigan to‘laqonli mikroprotsessor hisoblanadi: konveyerlar, kodni navbatdan tashqari bajarish, ko‘p darajali kesh-xotira, vektor buyruqlarini qo‘llab-quvvatlash.
Superskalyarlik yadroda har doim ham mavjud bo‘lavermaydi; masalan, protsessor ishlab chiqaruvchisi yadroni imkon qadar soddalashtirishga intilsa, superskalyarlik bo‘lmasligi mumkin.
Har bir yadro bir nechta vaqt bo‘yicha ko‘p oqimli ishlash texnologiyasidan yoki, agar u superskalyar bo‘lsa, SMT texnologiyasidan foydalanib, bir vaqtning o‘zida bir nechta oqimni bajarishi va har bir yadro asosida bir nechta «mantiqiy protsessor» mavjuddek taassurot uyg‘otishi mumkin. Intel protsessorlarida bu texnologiya Hyper-Threading deb ataladi va mantiqiy protsessorlar sonini jismoniy protsessorlar soniga nisbatan ikki baravar oshiradi. Sun UltraSPARC T2 protsessorlarida (2007-yil) bu ko‘rsatkich har bir yadro uchun 8 ta oqimgacha yetishi mumkin.
Ko‘p yadroli protsessorlar yadrolar o‘rtasidagi kogerentlikni (umumiy kesh-xotira) qo‘llab-quvvatlashiga qarab tasniflanadi. Bunday qo‘llab-quvvatlashga ega va ega bo‘lmagan protsessorlar mavjud. Yadrolar o‘rtasidagi aloqa usullari:
- umumiy shina;
- nuqtadan nuqtaga kanallarga ega tarmoq (Mesh);
- kommutatorli tarmoq;
- umumiy kesh-xotira.
Kesh-xotira: Hozirda mavjud barcha ko‘p yadroli protsessorlarda kesh-xotirasiga har bir yadro alohida ega, 2-darajali kesh-xotira esa bir necha xil bo‘ladi:
- umumiy — yadrolar bilan bir kristalda joylashadi va har bir yadro undan to‘liq hajmda foydalanishi mumkin. Intel Core oilasidagi protsessorlarda qo‘llanadi.Intel Core;
- alohida — har bir yadroga bir xil hajmdagi alohida kesh-xotira o‘rnatiladi. Yadrolar o‘rtasida 2-darajali kesh-xotiradan ma’lumot almashish xotira kontrolleri orqali amalga oshiriladi; u ichki (Athlon 64 X2, Turion X2, Phenom) yoki tashqi bo‘lishi mumkin (u Pentium D protsessorida qo‘llangan, keyinchalik Intel bu yondashuvdan voz kechgan).
Ko‘p yadroli protsessorlar bir jinsli yoki turli jinsli arxitekturaga ham ega bo‘ladi:
- bir jinsli arxitektura — protsessorning barcha yadrolari bir xil bo‘lib, ayni vazifalarni bajaradi. Bunga Intel Core Duo, Sun SPARC T3, AMD Opteron;
- turli jinsli arxitektura — protsessor yadrolari turli vazifalarni bajaradi. Bunga Cell protsessori misol bo‘lib, u IBM, Sony va Toshiba kompaniyalari hamkorligida yaratilgan. Uning to‘qqizta yadrosidan biri umumiy maqsadli PowerPC protsessor yadrosi, qolgan sakkiztasi esa vektor amallari uchun optimallashtirilgan ixtisoslashgan protsessorlardir. Ular Sony PlayStation 3.
Unumdorlik
Ko‘p oqimlilikka moslashtirilgan ilovalarda ko‘p yadroli protsessordan foydalanish unumdorlikni oshiradi. Biroq ilova bunday ishlashga moslashtirilmagan bo‘lsa, qo‘shimcha yadrolardan deyarli foyda olmaydi, hatto yadrolari kamroq, ammo takt chastotasi yuqoriroq bo‘lgan protsessorga qaraganda sekinroq ishlashi ham mumkin. Bular, asosan, ko‘p yadroli protsessorlar paydo bo‘lishidan oldin ishlab chiqilgan yoki umuman ko‘p oqimlilikdan foydalanmaydigan ilovalardir.
Aksariyat operatsion tizimlar bir vaqtning o‘zida bir nechta ilovani bajarishga imkon beradi. Bunda ilovalar bir oqimli bo‘lsa ham, unumdorlik ortadi.
Yadrolar sonini ko‘paytirish
Hozirgi vaqtda ko‘plab protsessor ishlab chiqaruvchilari, jumladan, Intel, AMD, IBM, ARM, protsessor yadrolari sonini yanada ko‘paytirishni unumdorlikni oshirishning ustuvor yo‘nalishlaridan biri deb hisoblaydi.
Ommaviy ishlab chiqarilgan ko‘p yadroli protsessorlar tarixi
ARM
2024—2025-yillarda Ampere Computing kompaniyasi 192 tagacha yadroga ega AmpereOne / AmpereOne M server Arm protsessorlarining turli versiyalarini ishlab chiqarishni boshladi.
2025-yil dekabrda Amazon Web Services (AWS) 192 yadroli, 64 bitli Graviton5 server Arm protsessorini taqdim etdi. U ARM Neoverse [inglizcha] V3 arxitekturasiga asoslangan.
2026—2027-yillarda esa Ampere Computing kompaniyasi 256 tagacha yadroga ega AmpereOne-3 seriyali protsessorlarni, hatto AmpereOne Aurora nomli 512 yadroli protsessorni ham ishlab chiqarishni rejalashtirmoqda. U sun’iy intellekt dvigateli va HBM-xotira bilan jihozlangan bo‘lib, yuqori unumli hisoblashlar uchun ma’lumotlarni qayta ishlash markazlarida yuqori zichlikda joylashtirishga mo‘ljallangan.
POWER
Ommaviy foydalanish uchun mo‘ljallangan ilk protsessor o‘rnatilgan tizimlar uchun emas, balki aynan POWER4 protsessori bo‘lib, bitta kristallda ikkita PowerPC yadrosiga ega edi; uni IBM kompaniyasi 2001-yilda chiqargan.
Ikki yadroli IBM PowerPC-970MP (G5) 2005-yilda taqdim etildi. So‘nggi Power Mac G5.
2025-yil iyul oyida IBM yangi protsessorni taqdim etdi: POWER11, unda 256 yadro va 2048 oqim (har bir yadroga 8 ta oqim) mavjud.
SPARC
2004-yil mart oyida Sun Microsystems kompaniyasi SPARC arxitekturasiga asoslangan ilk ikki yadroli protsessorni taqdim etdi: UltraSPARC IV — CMP ning birinchi avlodi. Ikkinchi avlod CMP protsessori UltraSPARC IV+ (2005-yil o‘rtalari) bo‘lib, unda ikkita protsessor yadrosi 3-darajali tashqi kesh-xotira va 2-darajali ichki kesh-xotiradan birgalikda foydalangan.
Kompaniya Fujitsu o‘zining SPARC64 liniyasida ikki yadroli SPARC64 VI protsessorini faqat 2007-yilda taqdim etdi.
x86
2005-yil aprel oyida AMD ikki yadroli Opteron protsessorini AMD64 arxitekturasida ishlab chiqardi; u serverlar uchun mo‘ljallangan edi.
2005-yil may oyida Intel Pentium D protsessorini x86-64 arxitekturasida chiqardi. U shaxsiy kompyuterlar uchun mo‘ljallangan ilk ikki yadroli protsessor bo‘ldi. Bu Intel kompaniyasining AMD chaqirig‘iga bergan «tezkor» javobi edi. Aslida, Intel kompaniyasining yetakchi NetBurst arxitekturasi asosida yaratilgan Pentium D hech qanday umumiy elementga ega bo‘lmagan, bitta asosga joylashtirilgan ikkita alohida protsessordan iborat edi. Intel 2005-yil oxirida NetBurst arxitekturasidan voz kechgani sababli, Pentium D modeli keyinchalik rivojlantirilmadi. Tejamkorroq Core Duo protsessori Core arxitekturasiga asoslangan haqiqiy ko‘p yadroli protsessor bo‘lib, Intel tomonidan 2006-yil yanvarida chiqarildi.
2010-yil mart oyida ilk 12 yadroli seriyali server protsessorlari paydo bo‘ldi: Opteron 6100 (AMD kompaniyasi tomonidan ishlab chiqarilgan, arxitekturasi x86/x86-64).
2011-yilda AMD kompaniyasi uy kompyuterlari uchun 8 yadroli, server tizimlari uchun esa 16 yadroli protsessorlar ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘ydi.
2011-yil avgustida AMD kompaniyasi ilk 16 yadroli seriyali server protsessorlarini chiqardi: Opteron 6200 seriyali (kod nomi Interlagos). Interlagos protsessori bitta korpusda ikkita 8 yadroli (4 modulli) chipni birlashtiradi va AMD Opteron 6100 seriyasining mavjud platformasi bilan to‘liq mos keladi (Socket G34).
2016-yil holatiga ko‘ra, Intel serverlar uchun Xeon E7 protsessorlarini 4 tadan 24 tagacha yadro bilan ishlab chiqaradi (E5 — 22 tagacha yadro).
2020-yil fevralida AMD kompaniyasi uy kompyuterlari uchun birinchi 64 yadroli AMD Ryzen Threadripper 3990X protsessorini sotuvga chiqardi.
Mikroprotsessorlar tarixi va ularning parametrlari haqidagi jamlangan ma’lumotlar muntazam yangilanib turadigan ingliz tilidagi maqolada keltirilgan: Mikroprotsessorlar xronologiyasi, 2010-yillar. Protsessor yadrolari sonini aniqlash uchun «Cores per die» va «Dies per module» maydonlaridagi qiymatlarni ko‘paytirish kerak; apparat oqimlari sonini aniqlash uchun esa yadrolar sonini «threads per core» qiymatiga ko‘paytirish lozim. Masalan, Xeon E7 (Intel) uchun: bitta kristallda 1-2 ta apparat oqimi to‘g‘ri keladigan «4, 6, 8, 10» yadro = ko‘pi bilan 10 yadro va 20 apparat oqimi; AMD FX «Bulldozer» Interlagos uchun «4-8» × 2 × 1 = ko‘pi bilan 16 yadro va 16 oqim.
2024-yil oxiri va 2025-yil boshida AMD server protsessorlari EPYC 9005 avlodidagi Turin va EPYC Embedded 9005 protsessorlarini taqdim etdi. Ular energiya tejamkor Zen 5c arxitekturasida 192 tagacha yadro va 384 ta oqimni (har bir yadroga 2 ta oqim) o‘z ichiga oladi, biroq maksimal TDP ko‘rsatkichi 500 Vt, narxi esa $14,8 mingni tashkil etadi.
2026-yilda esa AMD kompaniyasi bozorga yangi 2 nm texnologik jarayon asosida ishlab chiqariladigan, Zen 6 arxitekturasining keyingi avlodiga mansub Venice avlodidagi EPYC server protsessorlarini chiqarishni rejalashtirmoqda. Ular bir vaqtning o‘zida 512 ta oqimni qo‘llab-quvvatlaydigan 256 tagacha hisoblash yadrosiga ega bo‘ladi.
Eksperimental ko‘p yadroli protsessorlar tarixi
2006-yil 27-sentabrda «IDF Fall» ishlab chiquvchilar forumida Intel unumdorligi 1 TFLOPS gacha bo‘lgan eksperimental 80 yadroli chipni namoyish etdi. Har bir yadro 3,16 GHz takt chastotasida ishlagan, chipning energiya sarfi esa taxminan 100 W ga yetgan.
2007-yil 20-avgustda Tilera kompaniyasi TILE64[inglizcha] nomli chipni 64 ta protsessor yadrosi va yuqori unumdorlikka ega o‘rnatilgan tarmoq bilan taqdim etdi. Bu tarmoq orqali turli yadrolar o‘rtasida ma’lumot almashish tezligi 32 Tbit/s gacha yetishi mumkin.
2009-yil 26-oktabrda Tilera kompaniyasi keng maqsadli, 100 yadroli TILE-Gx[inglizcha] seriyali protsessorni e’lon qildi. Har bir protsessor yadrosi 1- va 2-darajali kesh-xotiraga ega alohida protsessor hisoblanadi. Yadrolar, xotira va tizim shinasi o‘zaro mesh network topologiyasi orqali bog‘langan. Protsessorlar 40 nm texnologik jarayon asosida ishlab chiqariladi va 1,5 GHz takt chastotasida ishlaydi. 100 yadroli protsessorlarni ishlab chiqarish 2011-yil boshiga belgilangan.
2009-yil 2-dekabrda Intel bir chipli «bulutli» Single-chip Cloud Computer (SCC) deb nomlangan 48 yadroli chipni taqdim etdi. «Bulutlilik» protsessorning barcha 48 yadrosi tarmoq tugunlari kabi o‘zaro aloqa qilishida namoyon bo‘ladi. SCC — maqsadi 100 yadroli protsessor yaratish bo‘lgan loyihaning bir qismi.
2011-yilning iyun oyida Intel ishlab chiqilayotgan Many Integrated Core (MIC) arxitekturasining tafsilotlarini oshkor qildi. Bu texnologiya Larrabee. Mikroprotsessorlar ushbu arxitektura asosida x86 arxitekturasining 50 dan ortiq mikro yadrosiga ega bo‘ladi va 2012-yilda 22 nm texnologik jarayon asosida ishlab chiqarila boshlaydi. Bu mikroprotsessorlardan markaziy protsessor sifatida foydalanib bo‘lmaydi, biroq ushbu arxitekturadagi bir nechta chipdan hisoblash tezlatkichlari alohida kengaytirish platalari ko‘rinishida yig‘iladi va GPGPU hamda yuqori unumli hisoblashlar bozorida Nvidia Tesla va AMD FireStream kabi yechimlar bilan raqobatlashadi. 2012-yilda e’lon qilingan arxitektura tavsifiga ko‘ra, 60 tagacha yadroga ega chiplar ishlab chiqarish mumkin.
2011-yilning oktabr oyida kompaniya Adapteva[inglizcha] 64 yadroli mikroprotsessorlarni Epiphany IV[inglizcha], ularning unumdorligi 70 tagacha gigaflops (SP) ni tashkil etadi va bunda 1 dan kam W elektr energiyasi sarflaydi. Mikroprotsessorlar RISC-arxitekturasidan foydalanib loyihalashtirilgan. Dastlabki namunalarni 2012-yilda GlobalFoundries kompaniyasining 28 nm texnologik jarayoni asosida ishlab chiqarish rejalashtirilgan edi. Bu protsessorlardan markaziy protsessor sifatida foydalanib bo‘lmaydi, biroq Adapteva[inglizcha] kompaniyasi ulardan soprotsessor sifatida yuzni tanish yoki foydalanuvchining imo-ishoralarini aniqlash kabi murakkab vazifalarda foydalanishni taklif qiladi. Adapteva kompaniyasining ta’kidlashicha, kelajakda ushbu mikroprotsessordagi yadrolar sonini 4096 tagacha yetkazish mumkin. 4096 yadroli protsessorning asosiy versiyasi (700 MHz) hisob-kitoblarga ko‘ra, atigi 80 W energiya sarflagan holda 5,6 TFLOPS unumdorlikka erishish imkonini beradi.
.
2012-yilning yanvar oyidakompaniya ZiiLabs[inglizcha] (Creative Technology kompaniyasining sho‘ba korxonasi) 100 yadroli chipdagi tizimni — ZMS-40ni e’lon qildi. Ushbu tizim ARM Cortex-A9 1,5 GHz chastotali to‘rt yadroli protsessorni (Neon multimedia bloklari bilan) va 96 ta oddiyroq, universal bo‘lmagan hisoblash yadrolari majmuasini — StemCellni birlashtiradi. StemCell yadrolari energiya tejamkor SIMD arxitekturasiga asoslangan. Suzuvchi nuqtali sonlar bilan hisoblashdagi (32 bit) eng yuqori unumdorlik 50 gigaflopsni tashkil etadi. Bu yadrolar boshqa chipdagi tizimlarda GPU kabi ishlaydi va videoni, tasvirlarni hamda audioni qayta ishlash, 3D va 2D grafikani tezlashtirish, shuningdek, boshqa multimedia vazifalari uchun ishlatilishi mumkin (qo‘llab-quvvatlanadi OpenGL ES 2.0 va OpenCL 1.1).
2019-yil avgust oyida Cerebras Systems kompaniyasi dunyodagi eng katta ko‘p yadroli superprotsessor — Cerebras Wafer Scale Engineni taqdim etdi; u 400 000 yadroda 1,2 trilliondan ortiq tranzistorga ega va diametri 300 mm bo‘lgan yarimo‘tkazgich plastinasining deyarli butun yuzasini egallaydi. 2020-yilda ayni kompaniya hisoblash texnikasi tarixidagi eng katta protsessorni yaratdi; sinovlarda uning unumdorligi jahon reytingining eng kuchli yuztaligiga kiruvchi superkompyuterlardan birini ortda qoldirdi.
Ko‘p yadroli kontrollerlar
Shuningdek, ko‘p yadroli mikrokontrollerlarni mobil qurilmalarga.
joriy etish tendensiyasi ham mavjud. Masalan:
- seaForth-24 — ko‘p yadroli MISC-arxitekturasini yaratgan Chak Murning yangi ishlanmasi: 1 GHz chastotali, 24 yadroli asinxron kontroller.
- Kontroller Parallax[inglizcha] tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lib, uning P8X32A kristalida sakkizta 32 bitli protsessor (COG) mavjud.
- Kilocore PowerPC-protsessor 125 MHz chastotada ishlaydigan 1024 ta 8 bitli yadroga ega. Hozirda 256 yadroli protsessor mavjud.
Adabiyotlar
- (1999) Processor Architecture — From Dataflow to Superscalar and Beyond (ISBN 3540647988) (inglizcha)
- Kunle Olukotun. Chip Multiprocessor Architecture: Techniques to Improve Throughput and Latency (inglizcha). — Morgan and Claypool Publishers, 2007. — 154 bet. — ISBN 159829122X.
- (2008) OpenSPARC Internals (ISBN 0557019745) (inglizcha)
- (2009) Microprocessor Architecture — From Simple Pipelines to Chip Multiprocessors (ISBN 0521769922) (inglizcha)
- Ko‘p yadroli protsessorlar. O‘quv kursi. A. V. Kalachev ISBN 978-5-9963-0349-6
- Mario Nemirovsky, Dean M. Tullsen. Multithreading Architecture (inglizcha). — Morgan and Claypool Publishers, 2013. — 1608458555 bet. — ISBN 1608458555.
Havolalar
- Intel va AMD ikki yadroli protsessorlari: nazariya: 1-qism Arxiv nusxasi 2010-yil 20-avgustda Wayback Machine’da, 2-qism Arxiv nusxasi 2010-yil 25-avgustda Wayback Machine’da // Ferra.ru, 2005-yil iyun
- Vyacheslav Lyubchenko, Yuriy Tyajlov Ehtiyot bo‘ling: ko‘p yadroli protsessor // Osp.ru, 2007-yil iyun
- Ko‘p yadroli protsessorlar /2005-yildan boshlab retrospektiva/ : Olti yadroli Intel Core i5 va Core i7 protsessorlari (Coffee Lake) // IXBT.com, 2017-yil oktabr