| C | |
|---|---|
| C tilining an’anaviy logotipi | |
| Tilning turi | protseduraviy |
| Bajarilish turi | kompilyatsiya qilinadigan |
| Yaratilgan yili | 1972 |
| Muallif | Dennis Ritchi |
| Ishlab chiquvchi | Bell laboratoriyalari, Dennis Ritchi, AQSh Milliy standartlar instituti, Xalqaro standartlashtirish tashkiloti va Ken Tompson |
| Kengaytma fayllarining |
.c — uchun dastur kodi fayllari uchun, .h — uchun sarlavha fayllari |
| Nashr | ISO/IEC 9899:2024 (31-oktabr 2024-yil) |
| Turlar tizimi | statik zaif |
| Asosiy amalga oshirishlar | GCC, Clang, MSVC, TCC, Turbo C, Watcom, Oracle Solaris Studio C, Pelles C |
| Dialektlar | |
| Ta’sirlangan tillar | BCPL, B |
| Ta’sir ko‘rsatgan tillar | C++, Objective-C, C#, Java, Nim |
| Veb-sayt |
open-std.org/jtc1/sc22/w… iso.org/standard/82075.h… c-language.org |
| Operatsion tizim | Windows, Unix-ga o‘xshash operatsion tizim va platformalararo ishlash |
| ISO/IEC 9899 | |
|---|---|
| Axborot texnologiyalari — Dasturlash tillari — C | |
| Nashriyot | Xalqaro standartlashtirish tashkiloti (ISO) |
| Veb-sayt | www.iso.org |
| Qo‘mita (ishlab chiquvchi) | ISO/IEC JTC 1/SC 22 |
| Qo‘mita sayti | Dasturlash tillari, ularning muhitlari va tizim dasturiy ta’minoti interfeyslari |
| Xalqaro standartlar tasniflagichi | 35.060 |
| Amaldagi tahrir | ISO/IEC 9899:2024 |
| Oldingi tahrirlar | |
C (ingliz tilidagi lotincha harfidan — C ingliz tili) — kompilyatsiya qilinadigan statik tiplashtirilgan dasturlash tili — Bell Labs xodimi tomonidan 1969—1973-yillarda yaratilgan umumiy maqsadli dasturlash tili bo‘lib, uning muallifi Bell Labs Dennis Ritchi . U Btilini rivojlantirish orqali yaratilgan. Dastlab operatsion tizim UNIXni yaratish uchun mo‘ljallangan, keyinchalik ko‘plab boshqa platformalarga ko‘chirilgan . Tilning tuzilishiga ko‘ra uning konstruksiyalari odatdagi mashina buyruqlariga yaqin. Shu bois u ilgari assembler tiliishlatilgan loyihalarda, jumladan operatsion tizimlardahamda turli amaliy dasturiy ta’minot yaratishda — superkompyuterlar dan tortib o‘rnatilgan tizimlargacha bo‘lgan qurilmalarda keng qo‘llanadi. C dasturlash tili dasturiy ta’minot sanoati rivojiga katta ta’sir ko‘rsatgan, uning sintaksisi esa quyidagi dasturlash tillari uchun asos bo‘lgan: C++, C#, Java va Objective-C.
Tarixi
C dasturlash tili 1969 dan 1973-yilgacha Bell Labslaboratoriyalarida ishlab chiqilgan. 1973-yilga kelib yadro UNIXning katta qismi dastlab PDP-11/20 assemblerida yozilgan bo‘lsa-da, C tilida qayta yozilgan. Til nomi undan oldingi «B» tilining mantiqiy davomi bo‘lib, uning ko‘plab xususiyatlari asos qilib olingan.
Til rivojlanishi davomida dastlab ANSI Csifatida standartlashtirildi, keyinchalik xalqaro standartlashtirish ISO qo‘mitasi uni ISO C sifatida qabul qildi; u C90 nomi bilan ham tanilgan. C99 standartida tilga o‘zgaruvchan uzunlikdagi massivlar va ichki (inline) funksiyalar kabi imkoniyatlar qo‘shildi. C11 standartida ko‘p oqimli ishlash va atomar turlar qo‘llovi qo‘shildi; o‘zgaruvchan uzunlikdagi massivlarni qo‘llash ixtiyoriy bo‘ldi. 31-oktabr 2024-yilda C23.
Umumiy ma’lumotlar

C tili tizimli dasturlash uchun yaratilgan bo‘lib, unga bir o‘tishli kompilyatoryaratish mumkin. Standart kutubxonasi ham kichik. Shu sababli kompilyatorlarni ishlab chiqish nisbatan oson va til turli platformalarda mavjud. Past darajali xususiyatlarga qaramay, C ko‘chirilishga yo‘naltirilgan: standartga mos dasturlar kompyuterlarning turli arxitekturalari uchun kompilyatsiya qilinishi mumkin.
Tilning maqsadi assemblerga nisbatan katta dasturlarni kamroq xato bilan yozishni osonlashtirish, protseduraviy dasturlashtamoyillariga amal qilgan holda yuqori darajali tillarga xos ortiqcha xarajatlardan qochish edi.
C tilining asosiy xususiyatlari:
- sodda til asosi; matematik hisoblash yoki matematik funksiyalar va fayllar;
- bilan ishlash kabi ko‘plab muhim imkoniyatlar standart kutubxonaga chiqarilgan; protseduraviy dasturlash;
- turlar tizimima’nosiz amallardan himoya qiladi;
- bir xil amallarni umumlashtirish uchun preprotsessor dan foydalanish;
- xotira ga ko‘rsatkichlar orqali murojaat qilish;;
- kalit so‘zlarning ozligi;
- funksiyaga parametrlarni havola orqali emas, qiymat orqali uzatish (havola orqali uzatish ko‘rsatkichlar yordamida taqlid qilinadi);
- funksiyalarga ko‘rsatkichlar va statik o‘zgaruvchilar;
- nomlari ko‘rinish sohalarining mavjudligi;
- tuzilmalar va birlashmalar — foydalanuvchi belgilaydigan, bitta yaxlit qiymat sifatida ishlov berish mumkin bo‘lgan murakkab ma’lumot turlari.
Shu bilan birga, C tilida quyidagilar yo‘q:
- ichma-ich funksiyalar;
- funksiyalardan bir nechta qiymatni bevosita qaytarish;
- korutinalar;;
- avtomatik xotirani boshqarish vositalari;;
- o‘rnatilgan obyektga yo‘naltirilgan dasturlash;
- vositalari; funksional dasturlash.
vositalari. Mavjud bo‘lmagan imkoniyatlarning bir qismini o‘rnatilgan vositalar yordamida taqlid qilish mumkin (masalan, korutinalarni setjmp va longjmpfunksiyalari bilan taqlid qilish); boshqalari tashqi kutubxonalar orqali qo‘shiladi (masalan, ko‘p vazifali ishlash va tarmoq funksiyalari uchun pthreads, sockets kabi kutubxonalardan foydalanish, avtomatik xotira tozalash kutubxonalari mavjud). Ayrim imkoniyatlar muayyan kompilyatorlarda til kengaytmasi sifatida mavjud (masalan, GCCdagi ichma-ich funksiyalar). C tilida obyektga yo‘naltirilgan dasturlashmexanizmlarini yaratish uchun ko‘rsatkichlarning amaldagi polimorfizmi va funksiyalarga ko‘rsatkichlarga tayanuvchi biroz murakkab, ammo ishlaydigan usul mavjud. Bunday mexanizmlar GLib kutubxonasida amalga oshirilgan va GTKfreymvorkida keng ishlatiladi. GLib asosiy GObjectsinfni, bitta sinfdan meros olish hamda bir nechta interfeysni amalga oshirish imkoniyatlarini taqdim etadi.
C tili paydo bo‘lgach, yangi platformalar uchun kompilyatorlar ni tez ishlab chiqish va dasturlarning qanday bajarilishini aniqroq tasavvur qilish imkonini bergani sababli yaxshi qabul qilindi. Past darajali tillarga yaqinligi tufayli C dasturlari ko‘plab yuqori darajali tillarda yozilgan dasturlarga qaraganda samaraliroq ishlagan; faqat qo‘lda optimallashtirilgan assembler kodi ba’zan tezroq ishlagan, chunki u kompyuter ustidan to‘liq nazorat bergan. Bugungi kunda kompilyatorlarning rivojlanishi va protsessorlar ning murakkablashuvi sababli qo‘lda yozilgan assembler kodi (juda kichik dasturlar bundan mustasno) odatda kompilyator yaratgan koddan deyarli ustun emas. Shunga qaramay, C eng samarali yuqori darajali tillardan biri bo‘lib qolmoqda.
Sintaksis va semantika
C tilining sintaksisi ancha murakkab, semantikasi esa bir ma’noli emas. Til paydo bo‘lganida ikki asosiy xususiyat — massivlar va ko‘rsatkichlar bilan ishlashning umumiyligi va e’lon qilish sintaksisining ifodalarda foydalanishga o‘xshashligi edi. Keyinchalik ikkalasi ham qattiq tanqid qilingan va yangi dasturchilar uchun qiyin bo‘lib qolgan. Standart kompilyatorlarni ortiqcha cheklamaslik uchun semantikani barcha holatda aniq ko‘rsatmagan. Semantikadagi noaniqliklar uch (3) turga bo‘linadi: amalga oshirish bilan belgilanadigan, standartda ko‘rsatilmagan va aniqlanmagan xatti-harakat.
Ma’lumot turlari
Sodda turlar
Butun sonlar
Butun sonli ma’lumot turlarining o‘lchami kamida 8 bitdan kamida 32 bitgacha bo‘ladi. C99 standarti butun sonning maksimal o‘lchamini kamida 64 bitgacha oshiradi. Butun sonli turlar sonlarni saqlash uchun ishlatiladi ( char turi ASCII belgilarni saqlashda ham qo‘llanadi). Quyida keltirilgan turlar diapazonlari eng kam qiymatlar bo‘lib, muayyan platformada kattaroq bo‘lishi mumkin.
Standart butun sonli turlar o‘lchami uchun quyidagi nisbat bajarilishini talab qiladi:
1 = sizeof(char) ≤ sizeof(short) ≤ sizeof(int) ≤ sizeof(long) ≤ sizeof(long long).
Shunday qilib, minimal bitlar soni sharti bajarilsa, ayrim turlar baytdagi o‘lchami jihatidan teng bo‘lishi mumkin. Hatto char va long ham bir bayt 32 bit yoki undan ko‘p bo‘lgan platformalarda bir xil o‘lchamga ega bo‘lishi mumkin, lekin bunday platformalar juda kam yoki umuman mavjud emas. Standart char har doim 1 baytga teng bo‘lishini kafolatlaydi. Baytdagi bitlar soni CHAR_BIT konstantasi bilan aniqlanadi, u limits.hsarlavha faylida joylashgan. POSIXstandartiga mos tizimlarda bir bayt 8 bit.
Standart bo‘yicha butun son turlarining eng kichik qiymatlar diapazoni ishorali turlar uchun -(2N-1-1) dan 2N-1-1 gacha, ishorasiz turlar uchun esa 0 dan 2N-1 gacha belgilanadi; bunda N — tur razryadlari soni. Kompilyatorlar bu diapazonni kengaytirishi mumkin. Amalda ishorali turlar uchun ko‘pincha -2N-1 dan 2N-1-1gacha bo‘lgan diapazon ishlatiladi. Har bir turning minimal va maksimal qiymati limits.h faylida makro sifatida beriladi.
Alohida e’tiborni charturiga qaratish kerak. Rasmiy jihatdan u mustaqil tur, amalda esa char kompilyatorga qarab signed charyoki unsigned charturiga teng bo‘ladi.
Turlar o‘lchamidagi chalkashlikni bartaraf etish maqsadida C99 standarti stdint.hfaylida tavsiflangan yangi ma’lumot turlarini kiritdi. Jumladan: intN_t, int_leastN_t, int_fastN_t; bunda N = 8, 16, 32 yoki 64. least- prefiksi kamida N bitni sig‘diruvchi eng kichik turni, fast- prefiksi esa kamida 16 bitli va shu platformada eng tez ishlaydigan turni anglatadi. Prefikssiz turlar N bitga teng qat’iy o‘lchamli turlardir.
least- va fast- prefiksli turlarni int, short, longturlarining o‘rnini bosuvchi deb qarash mumkin. Farqi — dasturchi tezlik va xotira hajmi orasidan tanlay oladi.
| Ma’lumot turi | O‘lchami | Minimal qiymatlar diapazoni | Standart |
|---|---|---|---|
signed char |
kamida 8 bit | −127 dan (= −(27−1)) 127 gacha | C90 |
int_least8_t |
C99 | ||
int_fast8_t | |||
unsigned char |
kamida 8 bit | 0 dan 255 gacha (=28−1) | C90 |
uint_least8_t |
C99 | ||
uint_fast8_t | |||
char |
kamida 8 bit | kompilyatorga qarab −127 dan 127 gacha yoki 0 dan 255 gacha | C90 |
short int |
kamida 16 bit | −32,767 dan (= −(215−1)) 32,767 gacha | C90 |
int | |||
int_least16_t |
C99 | ||
int_fast16_t | |||
unsigned short int |
kamida 16 bit | 0 dan 65,535 gacha (= 216−1) | C90 |
unsigned int | |||
uint_least16_t |
C99 | ||
uint_fast16_t | |||
long int |
kamida 32 bit | −2,147,483,647 dan 2,147,483,647 gacha | C90 |
int_least32_t |
C99 | ||
int_fast32_t | |||
unsigned long int |
kamida 32 bit | 0 dan 4,294,967,295 gacha (= 232−1) | C90 |
uint_least32_t |
C99 | ||
uint_fast32_t | |||
long long int |
kamida 64 bit | −9,223,372,036,854,775,807 dan 9,223,372,036,854,775,807 gacha | C99 |
int_least64_t | |||
int_fast64_t | |||
unsigned long long int |
kamida 64 bit | 0 dan 18,446,744,073,709,551,615 gacha (= 264−1) | |
uint_least64_t | |||
uint_fast64_t | |||
int8_t |
8 bit | −127 dan 127 gacha | |
uint8_t |
8 bit | 0 dan 255 gacha (=28−1) | |
int16_t |
16 bit | −32,767 dan 32,767 gacha | |
uint16_t |
16 bit | 0 dan 65,535 gacha (=216−1) | |
int32_t |
32 bit | −2,147,483,647 dan 2,147,483,647 gacha | |
uint32_t |
32 bit | 0 dan 4,294,967,295 gacha (=232−1) | |
int64_t |
64 bit | −9,223,372,036,854,775,807 dan 9,223,372,036,854,775,807 gacha | |
uint64_t |
64 bit | 0 dan 18,446,744,073,709,551,615 gacha (=264−1) | |
| Jadvalda til standarti bo‘yicha qiymatlarning minimal diapazoni keltirilgan. C kompilyatorlari bu diapazonlarni kengaytirishi mumkin. | |||
Yordamchi butun sonli turlar
C99 standartidan boshlab eng katta ishorali va ishorasiz butun sonli turlarga mos intmax_t va uintmax_tturlari ham qo‘shilgan. Ular butun sonli argumentlar bilan amallarda oraliq yoki vaqtinchalik qiymatlarni saqlash uchun makroslarda qulay, chunki istalgan butun sonli turning qiymatini sig‘dira oladi. Masalan, Check C tili uchun modul testlash kutubxonasining butun sonlarni solishtirish makroslarida qo‘llanadi.
C tilida ko‘rsatkich turlari bilan xavfsiz ishlash uchun bir nechta qo‘shimcha butun sonli tur mavjud: intptr_t, uintptr_t va ptrdiff_t. intptr_t va uintptr_t turlari C99 standartida ko‘rsatkichni sig‘dira oladigan ishorali va ishorasiz qiymatlarni saqlash uchun belgilangan. Ular, masalan, qayta chaqiruv funksiyalarini ro‘yxatdan o‘tkazishda keraksiz xotira ajratmasdan yoki ma’lumotlari ko‘rsatkichlarda saqlanadigan bog‘langan ro‘yxat, assotsiativ massiv va boshqa tuzilmalarda ko‘rsatkich ichida butun son saqlash uchun ishlatiladi. ptrdiff_t turi stddef.h sarlavha faylidan bo‘lib, ikki ko‘rsatkich ayirmasini xavfsiz saqlaydi.
O‘lchamni saqlash uchun size_t ishorasiz turi stddef.hsarlavha faylida ta’riflangan. Bu tur ko‘rsatkich orqali mavjud bo‘lishi mumkin bo‘lgan maksimal baytlar sonini sig‘dira oladi va ko‘pincha baytlardagi hajmni ifodalashda ishlatiladi. sizeof.
operatori aynan shu turdagi qiymatni qaytaradi.
Butun sonli turlarni o‘zgartirish intButun sonli turlarni o‘zgartirish turga keltirish operatori bilan ochiq yoki yashirin ravishda amalga oshirilishi mumkin. O‘lchami intdan kichik turlar qiymatlari amallarda qatnashganda yoki funksiyaga uzatilganda avtomatik ravishda unsigned intturiga, bunga imkon bo‘lmasa int turiga keltiriladi. Bunday avtomatik o‘zgarish ko‘pincha to‘g‘ri hisoblash uchun kerak, lekin ba’zan kutilmagan xatolarga sabab bo‘ladi. Masalan, amalda unsigned intva
To‘g‘ri va xato avtomatik turga keltirishni taqqoslash int |
Ishorali va ishorasiz turlar int |
|---|---|
#include <stdio.h>
signed char x = -1;
unsigned char y = 0;
if (x > y) { // условие ложно
printf("Сообщение не будет показано.\n");
}
if (x == UCHAR_MAX) {
// условие ложно
printf("Сообщение не будет показано.\n");
}
|
#include <stdio.h>
signed char x = -1;
unsigned int y = 0;
if (x > y) { // условие истинно
printf("Переполнение в переменной x.\n");
}
if ((x == UINT_MAX) && (x == ULONG_MAX)) {
// условие всегда будет истинным
printf("Переполнение в переменной x.\n");
}
|
turidan kichik intIshorali tur ishorasizdan kichik, ishorasiz tur esa kamida |
turiga teng int, ammo to‘lib ketish yuz beradi, chunki ishorasiz tur manfiy qiymatni ifodalay olmaydi. |
Ifodada ikki yoki undan ortiq turli butun sonli tur ishlatilganda ham avtomatik turga keltirish sodir bo‘ladi. Standart to‘g‘ri hisob natijasini ta’minlashga qaratilgan bir qator qoidalarni belgilaydi. Har bir turga uning o‘lchamiga bog‘liq daraja beriladi. Odatda ifodadagi turli qiymatlar yuqoriroq darajali turga keltiriladi.
Haqiqiy sonlar
Suzuvchi vergulli sonlar C tilida uchta asosiy tur bilan ifodalanadi: float, double va long double.
Haqiqiy sonlarning ifodalanishi butun sonlarnikidan tubdan farq qiladi. O‘nlik ko‘rinishda yozilgan turli haqiqiy son konstantalari teng bo‘lmasligi mumkin. Masalan, 0.1 == 0.1f sharti floatturining aniqligi yo‘qolishi sabab yolg‘on, boshqa 0.5 == 0.5f sharti esa rost bo‘ladi, chunki bu sonlar ikkilik ifodada chekli. Biroq (float) 0.1 == 0.1f turga keltirishli shart ham rost bo‘ladi, chunki kamroq aniqlikka o‘tilganda ikki konstanta orasidagi farqni yuzaga keltirgan razryadlar yo‘qoladi.
Haqiqiy sonlar ustidagi arifmetik amallar ham mutlaqo aniq emas; odatda kichik xatolik yuz beradi. Eng katta xatolik tur uchun mumkin bo‘lgan eng kichik qiymatlarga yaqin sonlarda kuzatiladi. Juda kichik (≪ 1) va moduli bo‘yicha juda katta (≫ 1) sonlar birgalikda hisoblanganda ham xatolik ortishi mumkin. Ayrim vaziyatlarda algoritm yoki hisob usulini o‘zgartirib, xatoni kamaytirish mumkin. Masalan, takroriy qo‘shish o‘rniga ko‘paytirish ishlatilsa, xatolik qo‘shishlar soniga mutanosib kamayishi mumkin.
Shuningdek, math.h sarlavha faylida ikkita qo‘shimcha tur — float_t va double_tmavjud. Ular kamida float va double turlariga mos keladi, ammo farq qilishi ham mumkin. float_t va double_t turlari C99standartiga kiritilgan; ularning asosiy turlarga mosligi FLT_EVAL_METHOD.
| Ma’lumot turi | O‘lchami | Standart |
|---|---|---|
float |
32 bit | IEC 60559 (IEEE 754), C standartining F kengaytmasi, bir aniqlikdagi son |
double |
64 bit | IEC 60559 (IEEE 754), C standartining F kengaytmasi, ikki aniqlikdagi son |
long double |
kamida 64 bit | amalga oshirishga bog‘liq |
float_t (C99) |
kamida 32 bit | asosiy turga bog‘liq |
double_t (C99) |
kamida 64 bit | asosiy turga bog‘liq |
FLT_EVAL_METHOD |
float_t |
double_t |
|---|---|---|
| 1 | float |
double |
| 2 | double |
double |
| 3 | long double |
long double |
Satrlar
Nol bilan tugaydigan satrlar
C tilida satrlar uchun maxsus tur bo‘lmasa ham, nol bilan tugaydigan satrlar keng qo‘llanadi. ASCIIsatrlari charturidagi massiv sifatida e’lon qilinadi; uning oxirgi elementi kodi 0 ('\0'bo‘lgan belgi bo‘lishi kerak. Shu usulda UTF-8. Biroq ASCII satrlar bilan ishlaydigan barcha funksiyalar har bir belgini bitta bayt deb hisoblaydi, bu esa ushbu kodlashdan foydalanganda standart funksiyalarni qo‘llashni cheklaydi.
Nol bilan tugaydigan satrlar keng tarqalgan va ayrim algoritmlar uchun qulay bo‘lsa-da, ularning bir nechta jiddiy kamchiligi mavjud.
- Satr oxiriga yakunlovchi belgi qo‘yish zarurati satrdan nusxa ko‘chirmasdan qism satr olishga to‘sqinlik qiladi; qism satr ko‘rsatkichi va uning uzunligi bilan ishlovchi funksiyalar tilda mavjud emas.
- Kirish ma’lumotlariga asoslangan algoritm natijasi uchun oldindan xotira ajratish talab qilinsa, har safar uzunlikni hisoblash uchun butun satrdan o‘tish kerak bo‘ladi.
- Katta hajmdagi matn bilan ishlaganda uzunlikni hisoblash ishlash tezligini cheklovchi omilga.
- aylanishi mumkin. Xato tufayli oxiriga nol qo‘yilmagan satr bilan ishlash dasturda aniqlanmagan xatti-harakatga, jumladan segmentatsiya xatolariga, buferning to‘lib ketishiga va xavfsizlik zaifliklariga.
olib kelishi mumkin. Bugungi kunda kod unumdorligi xotira sarfidan muhimroq bo‘lgan sharoitda satrning o‘zini va uning o‘lchamini saqlovchi tuzilmalardan foydalanish samaraliroq hamda osonroq bo‘lishi mumkin. Masalan:
struct string_t {
char *str; // указатель на строку
size_t str_size; // размер строки
};
typedef struct string_t string_t; // альтернативное имя для упрощения кода
Xotirani kam sarflab, satr uzunligini saqlashning yana bir usuli — satr boshiga uning o‘lchamini o‘zgaruvchan uzunlikdagi o‘lcham[inglizcha]shaklida yozish. Bu usul protokol buferlaridaqo‘llanadi, biroq ma’lumotni saqlashda emas, uzatish vaqtida ishlatiladi.
Satr literallari
C tilidagi satr literallari mohiyatan konstantalardir. Ular qo‘shtirnoq ichida e’lon qilinadi va yakunlovchi 0 belgi kompilyator tomonidan avtomatik qo‘shiladi. Satr literalini berishning ikki usuli bor: ko‘rsatkich orqali yoki qiymat bo‘yicha. Ko‘rsatkich orqali tayinlanganda char * turidagi o‘zgaruvchiga o‘zgarmas satr ko‘rsatkichi joylashtiriladi. Literal massivga tayinlansa, satr stek xotirasiga nusxalanadi.
#include <stdio.h>
#include <string.h>
int main(void)
{
const char *s1 = "Константная строка";
char s2[] = "Строка, которую можно менять";
memcpy(s2, "с", strlen("с")); // замена первой буквы на маленькую
puts(s2); // выведется текст строки
memcpy((char *) s1, "к", strlen("к")); // ошибка сегментирования
puts(s1); // строка не будет исполнена
}
Satrlar oddiy belgilar massivi bo‘lgani sababli, har bir belgi 1 baytga sig‘sa, literallar o‘rniga initsializatorlardan ham foydalanish mumkin:
char s[] = {'I', 'n', 'i', 't', 'i', 'a', 'l', 'i', 'z', 'e', 'r', '\0'};
Amalda bu usul ASCII satriga yakunlovchi nolni qo‘shmaslik talab qilingan juda kam holatlarda maqsadga muvofiq.
Keng belgili satrlar
| Platforma | Kodlash |
|---|---|
| GNU/Linux | USC-4 |
| macOS | |
| Windows | USC-2 |
| AIX | |
| FreeBSD | Lokalga bog‘liq,
hujjatlashtirilmagan |
| Solaris |
Oddiy satrlarga muqobil — keng belgili satrlar. Ularda har bir belgi maxsus wchar_tturida saqlanadi. Standart bo‘yicha bu tur mavjud barcha lokallarningeng kattasidagi barcha belgilarni sig‘dira olishi kerak. Keng satrlar bilan ishlash funksiyalari wchar.hsarlavha faylida, keng belgilar funksiyalari esa wctype.h.
Keng belgili satr literallarini e’lon qilishda L:
const wchar_t *wide_str = L"Широкая строка";
modifikatori ishlatiladi. Formatlangan chiqarishda %lsspetsifikatori qo‘llanadi, ammo o‘lcham belgilangan bo‘lsa, u belgilar soni emas, baytlar sonini bildiradi.
Tur wchar_t barcha belgilarni, keng satrlar esa istalgan lokal satrlarini sig‘dirish uchun mo‘ljallangan edi. Ammo natijada API noqulay, amalga oshirishlar esa platformaga bog‘liq bo‘lib chiqdi. Masalan, Windows tizimida tur o‘lchami sifatida wchar_t 16 bit tanlangan; keyinroq UTF-32 standarti paydo bo‘lgan, shu sabab wchar_t Windows platformasidagi turi UTF-32 kodlashining barcha belgilarini sig‘dira olmaydi. Shuning uchun uning asl maqsadi yo‘qolgan. Linux va macOS platformalarida esa bu tur 32 bitni egallaydi, shuning uchun platformalararo vazifalar uchun wchar_t turi mos kelmaydi.
Ko‘p baytli satrlar
Ayrim kodlashlarda bitta belgi turlicha miqdordagi bayt bilan ifodalanadi; ular ko‘p baytli kodlashlar deyiladi. Bunga UTF-8ham kiradi. C tilida joriy lokal doirasida ko‘p baytli satrlarni keng satrlarga va aksincha o‘zgartiruvchi funksiyalar mavjud. Bunday funksiyalarning nomida mb prefiksi yoki suffiksi bo‘ladi; ular stdlib.hsarlavha faylida tavsiflangan. C dasturlarida ko‘p baytli satrlar joriy lokaldarajasida qo‘llab-quvvatlanishi kerak. Kodlashni aniq belgilash uchun setlocale() funksiyasi bilan joriy lokalni locale.hsarlavha fayli orqali o‘zgartirish mumkin. Ammo standart kutubxona tegishli kodlashni qo‘llashi shart. Masalan, Glibc standart kutubxonasi UTF-8 ni to‘liq qo‘llaydi va matnni boshqa ko‘plab kodlashlarga o‘gira oladi.
C11 standartidan boshlab til 16 va 32 bitli keng ko‘p baytli satrlarni, ularga mos belgilar turlarini char16_t va char32_t sarlavha faylidan qo‘llaydi. uchar.h, shuningdek UTF-8 formatidagi satr literallarini u8modifikatori bilan e’lon qilishga imkon beradi. 16 va 32 bitli satrlar UTF-16 va UTF-32kodlashlari uchun ishlatilishi mumkin, agar uchar.h sarlavha faylida tegishlicha __STDC_UTF_16__ va __STDC_UTF_32__makroslari belgilangan bo‘lishi kerak. Satr literallarini belgilashda u 16 bitli satrlar, U esa 32 bitli satrlar uchun ishlatiladi. Ko‘p baytli satrlar e’loniga misollar:
const char *s8 = u8"Многобайтовая строка в кодировке UTF-8";
const char16_t *s16 = u"16-битная многобайтовая строка";
const char32_t *s32 = U"32-битная многобайтовая строка";
Shuni hisobga olish kerakki, c16rtomb() funksiyasi 16 bitli satrni ko‘p baytli satrga o‘girishda ko‘zlanganidek ishlamaydi: C11 standartida UTF-16 dan UTF-8 ga o‘gira olmaydi. Bu muammoni tuzatish muayyan kompilyator amalga oshirilishiga bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Foydalanuvchi belgilagan turlar
Sanab o‘tiluvchi turlar
Sanab o‘tiluvchi turlar — nomlangan butun sonli konstantalar to‘plami bo‘lib, enumkalit so‘zi bilan belgilanadi. Agar konstanta uchun son berilmasa, birinchisiga avtomatik 0 , qolganlariga esa avvalgisidan bittaga katta son beriladi. Sanab o‘tiluvchi tur amalda barcha qiymatlarni sig‘dira oladigan istalgan ishorali yoki ishorasiz sodda turga mos kelishi mumkin; tegishli tur kompilyator tomonidan tanlanadi. Biroq konstantalarga ochiq berilgan qiymatlar int.
Sanab o‘tiluvchi tur nomi ko‘rsatilmasa, u anonim bo‘ladi. Turli ikki sanab o‘tiluvchi to‘plamning konstantalari to‘plamlar nomlangan yoki anonim bo‘lishidan qat’i nazar, alohida ma’lumot turlariga tegishli.
Amalda sanab o‘tiluvchi turlar ko‘pincha chekli avtomatlar, ish rejimlari va parametr qiymatlarini belgilash, butun sonli konstantalar yaratish hamda noyob obyekt yoki xususiyatlarni sanash uchun qo‘llanadi.
Tuzilmalar
Tuzilmalar — turli ma’lumot turlariga mansub o‘zgaruvchilarni bitta xotira sohasida birlashtirish usuli. Ular structkalit so‘zi bilan belgilanadi. Tuzilma ichidagi o‘zgaruvchilar uning maydonlari deyiladi. Xotira manzillarida maydonlar e’lon qilingan tartibda ketma-ket joylashadi, lekin kompilyator muayyan arxitekturaga moslashtirish uchun ularning manzillarini tekislashi mumkin. Natijada maydon amalda dasturda ko‘rsatilganidan ko‘proq joy egallashi mumkin.
Har bir maydonning tuzilma boshiga nisbatan siljishi va o‘lchami mavjud. Siljishni offsetof() makrosi orqali stddef.hsarlavha faylidan olish mumkin. Siljish undan oldingi maydonlarning tekislanishi va o‘lchamiga bog‘liq. Maydon hajmi odatda tuzilmaning tekislash talablariga qarab belgilanadi: tur tekislash talabi tuzilmanikidan kichik bo‘lsa, tuzilmaning talabi ishlatiladi. Ma’lumot turini tekislash haqida alignof() makrosi orqali stdalign.hsarlavha faylidan ma’lumot olish mumkin. Tuzilma hajmi barcha maydonlarning tekislash bilan birga hisoblangan hajmlaridan tashkil topadi. Ba’zi kompilyatorlar ortiqcha bo‘shliqlarsiz joylash uchun maxsus atributlar beradi.
Tuzilma maydonlarining o‘lchamini maydon ta’rifidan keyin ikki nuqta va bitlar sonini yozish bilan aniq belgilash mumkin. Bu maydon turi saqlangan holda qiymat diapazonini cheklaydi. Usul bayroqchalar va bit niqoblariga muqobil bo‘lishi mumkin. Biroq bitlar sonini belgilash xotiradagi tekislashni bekor qilmaydi. Bit maydonlari cheklangan: ularga sizeof operatorini yoki alignof()makrosini qo‘llab bo‘lmaydi, shuningdek, ular uchun ko‘rsatkich olib bo‘lmaydi.
Birlashmalar
Birlashmalar bir o‘zgaruvchiga turli ma’lumot turlari sifatida murojaat qilish zarur bo‘lganda ishlatiladi; unionkalit so‘zi bilan belgilanadi. Birlashmada bitta xotira sohasiga turli turlar orqali murojaat qiluvchi istalgancha ustma-ust maydonlar bo‘lishi mumkin. Birlashma hajmi uning eng katta maydoni asosida kompilyator tomonidan belgilanadi. Bir maydonni o‘zgartirish boshqa maydonlarning qiymatiga ham ta’sir qiladi, lekin faqat o‘zgartirilgan maydonning qiymati to‘g‘ri bo‘lishi kafolatlanadi.
Birlashmalar ko‘rsatkichni ixtiyoriy turga keltirishga qulay muqobil bo‘lishi mumkin. Masalan, tuzilma ichiga birlashma joylashtirib, ma’lumot turi dinamik ravishda o‘zgaradigan obyekt yaratish mumkin:
#include <stddef.h>
enum value_type_t {
VALUE_TYPE_LONG, // целое число
VALUE_TYPE_DOUBLE, // вещественное число
VALUE_TYPE_STRING, // строка
VALUE_TYPE_BINARY, // произвольные данные
};
struct binary_t {
void *data; // указатель на данные
size_t data_size; // размер данных
};
struct string_t {
char *str; // указатель на строку
size_t str_size; // размер строки
};
union value_contents_t {
long as_long; // значение как целое число
double as_double; // значение как вещественное число
struct string_t as_string; // значение как строка
struct binary_t as_binary; // значение как произвольные данные
};
struct value_t {
enum value_type_t type; // тип значения
union value_contents_t contents; // содержимое значения
};
Massivlar
Massivlar C tilida sodda bo‘lib, aslida ko‘rsatkichlar arifmetikasiustidagi sintaktik abstraksiyadir. Massiv xotira sohasiga ko‘rsatkich bo‘lgani sababli uning o‘lchami va chegaralari haqidagi ma’lumotlar tur e’lonidan kompilyatsiya vaqtida olinishi mumkin. Massivlar bir yoki ko‘p o‘lchamli bo‘ladi, elementga murojaat massivning boshlanish manziliga nisbatan siljishni hisoblashga keltiriladi. Manzillar arifmetikasi tufayli indekslarsiz ham ishlash mumkin. Masalan, kiritish oqimidan 10 ta sonni o‘qiydigan quyidagi ikki misol bir xil natija beradi:
| Indekslar orqali ishlash kodi | Manzillar arifmetikasi orqali ishlash kodi |
|---|---|
#include <stdio.h>
int a[10] = {0}; // Инициализация нулями
unsigned int count = sizeof(a) / sizeof(a[0]);
for (int i = 0; i < count; ++i) {
int *ptr = &a[i]; // Указатель на текущий элемента массива
int n = scanf("%8d", ptr);
if (n != 1) {
perror("Не удалось считать значение");
// Обработка ошибки
break;
}
}
|
#include <stdio.h>
int a[10] = {0}; // Инициализация нулями
unsigned int count = sizeof(a) / sizeof(a[0]);
int *a_end = a + count; // Указатель на элемент, следующий за последним
for (int *ptr = a; ptr != a_end; ++ptr) {
int n = scanf("%8d", ptr);
if (n != 1) {
perror("Не удалось считать значение");
// Обработка ошибки
break;
}
}
|
O‘lchami oldindan ma’lum massivlarning uzunligi kompilyatsiya vaqtida hisoblanadi. C99 standartida uzunligi bajarilish vaqtida belgilanishi mumkin bo‘lgan massivlar paydo bo‘ldi. Ularga stek xotirasidan joy ajratiladi; o‘lchami tashqaridan belgilanadigan bo‘lsa, ehtiyotkorlik talab etiladi. Dinamik ajratishdan farqli ravishda stek chegarasidan oshish oldindan aytib bo‘lmaydigan oqibatlarga, massivning manfiy uzunligi esa aniqlanmagan xatti-harakatgaolib keladi. C11 standartidan boshlab o‘zgaruvchan uzunlikdagi massivlarni qo‘llash kompilyatorlar uchun ixtiyoriy; qo‘llab-quvvatlanmasligi __STDC_NO_VLA__.
makrosi bilan belgilanadi. Lokal yoki global o‘zgaruvchi sifatida e’lon qilingan qat’iy o‘lchamli massivlarni jingalak qavslar ichida vergul bilan ajratilgan boshlang‘ich qiymatlar yordamida initsializatsiya qilish mumkin. Global massiv initsializatorlarida faqat kompilyatsiya vaqtida hisoblanadigan ifodalarga ruxsat etiladi. Ulardagi o‘zgaruvchilar constmodifikatori bilan konstanta sifatida e’lon qilinishi kerak. Lokal massiv initsializatorlari esa funksiyalar va boshqa o‘zgaruvchilarni, hatto e’lon qilinayotgan massivga ko‘rsatkichni ham o‘z ichiga olishi mumkin.
C99 dan boshlab tuzilmaning so‘nggi elementi sifatida o‘zgaruvchan uzunlikdagi massiv e’lon qilish mumkin. Bu usul amalda keng tarqalgan va turli kompilyatorlarda qo‘llanadi. Massiv hajmi tuzilma uchun ajratilgan xotiraga bog‘liq. Bunday tuzilmalardan massiv yaratish yoki ularni boshqa tuzilmaga joylash mumkin emas. Ushbu tuzilma ustidagi amallarda, jumladan hajmini hisoblashda, o‘zgaruvchan massiv odatda e’tiborga olinmaydi; chegaradan chiqish esa aniqlanmagan xatti-harakatga olib keladi.
C tili massiv chegarasidan chiqishni tekshirmaydi, shuning uchun dasturchi o‘zi nazorat qilishi kerak. Massiv bilan ishlash xatolari ba’zan dastur bajarilishiga yaqqol ta’sir qilmasligi mumkin, lekin segmentatsiya xatolari va xavfsizlik zaifliklariga.
Tur sinonimlari
C tilida typedefoperatori bilan turlarga yangi nom berish mumkin. Bunday muqobil nomlar tizim va foydalanuvchi turlari uchun beriladi. Ular global nomlar sohasida e’lon qilinadi va tuzilma, sanab o‘tiluvchi tur yoki birlashma nomlari bilan to‘qnashmaydi.
Muqobil nomlar kodni soddalashtirish yoki abstraksiya darajalarini yaratish uchun xizmat qiladi. Masalan, ayrim tizim turlari kodning o‘qilishi qulayligini yaxshilash yoki foydalanuvchi kodidagi yozuvni birxillashtirish uchun qisqartiriladi:
#include <stdint.h>
typedef int32_t i32_t;
typedef int_fast32_t i32fast_t;
typedef int_least32_t i32least_t;
typedef uint32_t u32_t;
typedef uint_fast32_t u32fast_t;
typedef uint_least32_t u32least_t;
Bunga operatsion tizimlarning sarlavha fayllaridagi tur nomlari misol bo‘la oladi. Masalan, POSIX standarti jarayonning raqamli identifikatorini saqlash uchun pid_tturini belgilaydi. Aslida bu tur ma’lum bir sodda turning muqobil nomi xolos. Masalan:
typedef int __kernel_pid_t;
typedef __kernel_pid_t __pid_t
typedef __pid_t pid_t;
Muqobil nomli turlar asl turlarning sinonimi bo‘lgani uchun ular bir-biriga to‘liq mos keladi va o‘zaro almashtiriladi.
Preprotsessor
Preprotsessor kompilyatsiyadan oldin ishlaydi va dastur fayli matnini unda uchragan yoki preprotsessorga berilgan direktivalargako‘ra o‘zgartiradi. Texnik jihatdan u turlicha amalga oshirilishi mumkin, lekin mantiqan har bir kompilyatsiya qilinadigan faylni to‘liq qayta ishlaydigan va kompilyatorga matn uzatadigan alohida modul deb qaraladi. U #belgisi bilan boshlanadigan, undan keyin preprotsessor direktivasi keladigan satrlarni izlaydi. Direktivalarga tegishli bo‘lmagan va kompilyatsiyadan chiqarib tashlanmagan kod o‘zgarishsiz kompilyatorga uzatiladi.
Preprotsessor imkoniyatlari:
-
#definedirektivasi bilan tokenni matnga almashtirish, parametrli matn shablonlari yaratish (funksiyalardek chaqiriladi) va bunday almashtirishni bekor qilib, uni dastur matnining muayyan qismiga cheklash; - shartli buyruqlar yordamida matn qismlarini, shu jumladan direktivalarni shartli qo‘shish yoki olib tashlash, masalan,
#ifdef,#ifndef,#if,#elseva#endif; - ;
#include.
Shuni bilish kerakki, preprotsessor tilning sintaksisi va semantikasini hisobga olmay, faqat matn almashtiradi. Masalan, #define makroslari funksiya yoki tur ta’riflarining ichida bo‘lishi, shartli kompilyatsiya direktivalari esa til grammatikasidan qat’i nazar kodning istalgan qismini chiqarib tashlashi mumkin. Parametrli makros chaqiruvi ham funksiyanikidan farq qiladi: vergul bilan ajratilgan argumentlarning ma’nosi tahlil qilinmaydi. Shu sababli parametrli makrosga massiv initsializatsiyasini argument qilib berib bo‘lmaydi, chunki uning elementlari ham vergul bilan ajratiladi:
#define array_of(type, array) (((type) []) (array))
int *a;
a = array_of(int, {1, 2, 3}); // ошибка компиляции:
// в макрос "array_of" передано 4 аргумента, но он принимает лишь 2
Makroslar ko‘pincha APIo‘zgargan kutubxona versiyalari bilan moslikni ta’minlash uchun ishlatiladi: kutubxona versiyasiga qarab kodning ayrim bo‘limlari tanlanadi. Shu maqsadda kutubxonalar o‘z versiyalarini tavsiflovchi makroslarni, ba’zan esa joriy versiyani berilgan versiya bilan taqqoslaydigan parametrli makroslarni taqdim etadi. Makroslar shartli kompilyatsiya uchun ham, masalan, qo‘shimcha imkoniyatni yoqish uchun ishlatiladi.
Parametrli makroslar C dasturlarida umumlashtirilgan funksiyalaro‘rnida keng qo‘llanadi. Ilgari ular ichki funksiyalarni ham yaratishda ishlatilgan, ammo C99 ga inlinefunksiyalari qo‘shilgach, bunga ehtiyoj qolmagan. Parametrli makroslar funksiya bo‘lmasa-da, shu tarzda chaqirilgani tufayli dasturchi xatosi kutilmagan oqibatlarga, jumladan makros kodining bir qismi bajarilishiga yoki amallar ustuvorligining buzilishiga sabab bo‘lishi mumkin. Masalan, sonning kvadratini hisoblaydigan quyidagi xato makros:
#include <stdio.h>
int main(void)
{
#define SQR(x) x * x
printf("%d", SQR(5)); // всё верно, 5*5=25
printf("%d", SQR(5 + 0)); // предполагалось 25, но будет выведено 5 (5+0*5+0)
printf("%d", SQR(4 / 3)); // всё верно, 1 (т. к. 4/3=1, 1*4=4, 4/3=1)
printf("%d", SQR(5 / 2)); // предполагалось 4 (2*2), но будет выведено 5 (5/2*5/2)
return 0;
}
Yuqoridagi xato makros argumenti amallar ustuvorligi hisobga olinmasdan matnga o‘z holicha kiritilishidan kelib chiqadi. Bunday holatda inlinefunksiyalaridan foydalanish yoki makros parametrlarini ishlatadigan ifodalarda qavslar orqali amallar ustuvorligini aniq belgilash kerak:
#include <stdio.h>
int main(void)
{
#define SQR(x) ((x) * (x))
printf("%d", SQR(4 + 1)); // верно, 25
return 0;
}
C tilida dasturlash
Dastur tuzilishi
Modullar
Dastur C tilidagi bir nechta kod faylidan tuzilishi mumkin; ular obyekt fayllarigakompilyatsiya qilinadi. Keyin obyekt fayllari o‘zaro va tashqi kutubxonalar bilan bog‘lash bosqichidan o‘tib, yakunda bajariladigan fayl yoki kutubxonahosil bo‘ladi. Fayllarning bir-biri va kutubxonalar bilan bog‘lanishi har bir faylda ishlatiladigan funksiya prototiplari, tashqi o‘zgaruvchilar hamda kerakli ma’lumot turlarini e’lon qilishni talab etadi. Bu ma’lumotlarni alohida sarlavha fayllarigachiqarish odat tusiga kirgan. Ular direktiva #include orqali tegishli fayllarga qo‘shiladi va modullarga o‘xshash tizimni tashkil etadi. Bu holatda modul quyidagilardan biri bo‘lishi mumkin:
- sarlavha fayllari orqali interfeysi berilgan alohida manba kod fayllari to‘plami;
- mos sarlavha fayllari bilan obyekt kutubxonasi yoki uning qismi;
- bir yoki bir nechta sarlavha faylidan iborat mustaqil to‘plam (interfeys kutubxonasi);
- mos sarlavha fayllari bilan statik kutubxona yoki uning qismi;
- mos sarlavha fayllari bilan dinamik kutubxona yoki uning qismi.
#include direktivasi boshqa fayl matnini preprotsessorbosqichida joylashtirgani uchun bir faylni qayta-qayta qo‘shish kompilyatsiya xatolariga sabab bo‘lishi mumkin. Shuning uchun takroriy qo‘shishdan himoya makrodirektivalari #define va #ifndef.
Manba kod fayllari
C tilidagi manba fayl matni global ma’lumot, tur va funksiya ta’riflaridan iborat. static va inlinespetsifikatorlari bilan e’lon qilingan global o‘zgaruvchilar va funksiyalar faqat o‘sha faylda yoki faylni #includedirektivasi bilan qo‘shgan boshqa faylda mavjud bo‘ladi. Sarlavha faylida staticso‘zi bilan e’lon qilingan funksiya va o‘zgaruvchilar uni har gal boshqa manba fayliga qo‘shganda qaytadan yaratiladi. `extern` bilan e’lon qilingan global o‘zgaruvchilar va funksiya prototiplari boshqa fayllardan olinadi. Ularni e’longa muvofiq ishlatish mumkin, dastur yig‘ilganda esa bog‘lovchi ularni tegishli fayldagi obyekt va funksiyalar bilan bog‘laydi.
static va inlinedan tashqari global o‘zgaruvchilar va funksiyalar boshqa fayllarda externspetsifikatori bilan to‘g‘ri e’lon qilinsa, ulardan foydalanish mumkin. staticmodifikatori bilan e’lon qilingan o‘zgaruvchi va funksiyalar ham manzilini ko‘rsatkich orqali uzatish orqali boshqa faylda mavjud bo‘lishi mumkin. typedef, struct va union tur ta’riflarini boshqa fayldan import qilib bo‘lmaydi. Ular boshqa faylda takrorlanishi yoki alohida sarlavha fayliga chiqarilishi lozim. Bu inlinefunksiyalariga ham taalluqli.
Dasturga kirish nuqtasi
Bajariladigan dastur uchun standart kirish nuqtasi mainnomli funksiya bo‘lib, u statik bo‘la olmaydi va dasturda yagona bo‘lishi kerak. Dastur bajarilishi main() funksiyasining birinchi operatoridan boshlanib, undan chiqilguncha davom etadi. So‘ng dastur tugaydi va operatsion tizimga natijani ifodalovchi butun son kodini qaytaradi.
| Argumentsiz | Buyruq satri argumentlari bilan |
|---|---|
int main(void);
|
int main(int argc, char** argv);
|
argc o‘zgaruvchisiga dasturga uzatilgan argumentlar soni, shu jumladan dasturga yo‘lning o‘zi ham kiritiladi. Shu sababli argc odatda kamida 1 bo‘ladi. argv o‘zgaruvchisiga dastur ishga tushirish satri matnli satrlar massivi shaklida beriladi, uning oxirgi elementi NULLbo‘ladi. Kompilyator main() funksiyasi ishga tushishidan oldin barcha global o‘zgaruvchilar initsializatsiya qilinishini kafolatlaydi.
main() funksiyasi intturi diapazonidagi istalgan butun sonni qaytarishi mumkin. Bu son operatsion tizim yoki boshqa muhitga dasturning qaytish kodi sifatida uzatiladi. Til standarti qaytish kodlari ma’nosini belgilamaydi. Odatda operatsion tizimda ularni olish va tahlil qilish vositalari mavjud. Ba’zan kod qiymatlariga oid kelishuvlar bo‘ladi. Umumiy qoidaga ko‘ra, nol kod dastur muvaffaqiyatli tugaganini, nol bo‘lmagan kod esa xatoni anglatadi. stdlib.h sarlavha faylida muvaffaqiyatli va muvaffaqiyatsiz tugashga mos EXIT_SUCCESS va EXIT_FAILUREmakroslari mavjud. Qaytish kodlari bir nechta jarayondan iborat ilovalarda ularning o‘zaro aloqasi uchun ham ishlatiladi; bu holatda kodlarning ma’nosini ilovaning o‘zi belgilaydi.
Xotira bilan ishlash
Xotira modeli
C tilida o‘zgaruvchining yashash muddati va initsializatsiya vaqtini belgilovchi 4 xil xotira ajratish usuli bor.
| Ajratish usuli | Maqsadli obyektlar | Ajratish vaqti | Bo‘shatish vaqti | Qo‘shimcha xarajatlar |
|---|---|---|---|---|
| Statik xotira ajratish | Global o‘zgaruvchilar va static kalit so‘zi bilan belgilangan o‘zgaruvchilar (lekin _Thread_local) |
Dastur boshlanganda | Dastur tugaganda | Yo‘q |
| Oqim darajasida xotira ajratish | _Thread_local |
Oqim ishga tushganda | Oqim tugaganda | Oqim yaratilganda |
| Avtomatik xotira ajratish | Funksiya argumentlari va qaytaradigan qiymatlar, uning lokal o‘zgaruvchilari, jumladan registrlar va o‘zgaruvchan uzunlikdagi massivlar | Funksiyalar chaqirilganda stek. | Funksiya tugaganda avtomatik | Kichik, chunki faqat stek tepasining ko‘rsatkichi o‘zgaradi |
| Dinamik xotira ajratish | malloc(), calloc() va realloc() |
funksiyalari orqali ajratiladigan xotira; qo‘lda uyumdan funksiya chaqirilgan paytda olinadi. | free() |
Ajratish va bo‘shatishda katta xarajatlar |
Ma’lumotlarni saqlashning barcha usullari turli holatlarda foydali bo‘lib, o‘ziga xos afzallik va kamchiliklarga ega. Global o‘zgaruvchilar qayta kiriluvchi algoritmlar yozishga imkon bermaydi; avtomatik xotira ajratish esa funksiyadan istalgan xotira qismini qaytarishga imkon bermaydi. Avtomatik ajratish katta xotira hajmi uchun ham mos emas, chunki stek yoki uyum buzilishiga olib kelishi mumkin. Dinamik xotirada bu kamchiliklar yo‘q, biroq ajratish va bo‘shatish xarajatlari yuqori hamda undan foydalanish murakkabroq.
Imkon qadar avtomatik yoki statik xotira ajratish afzal: bunday obyektlar kompilyatortomonidan boshqariladi, dasturchi esa xotirani qo‘lda ajratish va bo‘shatish qiyinchiliklaridan xalos bo‘ladi. Bu ko‘pincha aniqlash qiyin bo‘lgan xatolar — xotira sizishi, segmentatsiya xatosi, xotirani qayta bo‘shatish sabablaridir. Ammo ko‘plab ma’lumot tuzilmalari dastur ishlashi davomida hajmini o‘zgartiradi. Avtomatik va statik ajratilgan xotira sohalari kompilyatsiya paytida ma’lum qat’iy o‘lchamga ega bo‘lishi talab qilingani uchun ko‘pincha dinamik ajratish zarur bo‘ladi.
Avtomatik ajratilgan o‘zgaruvchilar uchun register modifikatori yordamida kompilyatorga ularga tez murojaat kerakligini bildirish mumkin. Ular protsessor registrlariga joylashtirilishi mumkin, lekin registrlar cheklangan va kompilyator optimallashtirishi sababli oddiy xotirada qolishi ham mumkin. Shunday bo‘lsa ham, dastur ichida ularning ko‘rsatkichini olib bo‘lmaydi. register modifikatori funksiya argumentlarida ko‘rsatilishi mumkin bo‘lgan yagona modifikatordir.
Xotirani manzillash
C tili tuzilmalar, massivlar va ajratilgan xotira sohalari bilan ishlashda chiziqli manzillashni meros qilib olgan. Standart nol ko‘rsatkichni hamda massiv, tuzilma va xotira sohalaridagi manzillarni taqqoslashga ruxsat beradi. Algoritmlarni osonlashtirish uchun massivning oxirgi elementidan keyingi manzil bilan ishlash ham mumkin. Biroq turli o‘zgaruvchi yoki xotira sohalariga tegishli ko‘rsatkichlarni taqqoslash kerak emas: natija kompilyator amalga oshirilishiga bog‘liq.
Xotirada ifodalanishi
Dastur xotirasining tuzilishi apparat arxitekturasiga, operatsion tizimga va kompilyatorga bog‘liq. Masalan, ko‘p arxitekturalarda stek pastga o‘sadi, boshqalarida esa yuqoriga. Stek va uyum orasidagi chegara ayrim hollarda maxsus himoya xotira sohasi bilan qo‘riqlanadi. Kutubxonalar ma’lumoti va kodi joylashishi kompilyatsiya parametrlariga bog‘liq bo‘lishi mumkin. C standarti amalga oshirish tafsilotlaridan mustaqil ko‘chiriladigan kod yozishga imkon beradi. Shunga qaramay, jarayon xotirasini tushunish nosozliklarni aniqlash va xavfsiz, barqaror ilovalar yaratishga yordam beradi.
Unix-ga o‘xshash OTlarda jarayon xotirasining odatiy ko‘rinishi

Dastur bajariladigan fayldan ishga tushirilganda protsessor ko‘rsatmalari (mashina kodi) va initsializatsiya qilingan ma’lumotlar operativ xotiraga yuklanadi. Yuqori manzillarga buyruq satri argumentlari ( main() funksiyasining ikkinchi argumenti sifatida int argc, char ** argvsignaturasi bilan mavjud) va muhit o‘zgaruvchilari joylashtiriladi.
Initsializatsiya qilinmagan ma’lumotlar sohasida kodda boshlang‘ich qiymati ko‘rsatilmagan global o‘zgaruvchilar (jumladan, staticbilan e’lon qilinganlar) saqlanadi. Dastur ishga tushganda ular sukut bo‘yicha nolga tenglanadi. Initsializatsiya qilingan ma’lumotlar sohasida — ma’lumotlar segmentida — boshlang‘ich qiymati berilgan global o‘zgaruvchilar saqlanadi. constmodifikatori bilan e’lon qilingan o‘zgarmas ma’lumotlar, satr literallari va boshqa murakkab literallar dastur matni segmentiga joylashtiriladi. Bu segmentda bajariladigan kod ham mavjud bo‘lib, faqat o‘qish uchun ochiq. Uni o‘zgartirishga urinish segmentatsiya xatosi.
ko‘rinishida aniqlanmagan xatti-harakatga olib keladi. Stek sohasi funksiya chaqiruvibilan bog‘liq ma’lumotlar va lokal o‘zgaruvchilar uchun xizmat qiladi. Har bir funksiya chaqirilishidan oldin stek unga uzatiladigan argumentlarni saqlash uchun kengayadi. Funksiya lokal o‘zgaruvchilarni hamda o‘zgaruvchan uzunlikdagi massivlarni stekka joylashtirishi mumkin. Ayrim kompilyatorlar standartga kirmaydigan alloca()funksiyasi orqali stekda xotira ajratishga ham imkon beradi. Funksiya tugagach stek oldingi holatiga qaytadi, ammo noto‘g‘ri ishlatilsa, bu sodir bo‘lmasligi mumkin. Dinamik ajratilgan xotira uyum.
dan beriladi. Muhim jihatlardan biri — stek va yuqori soha orasida hamda initsializatsiyalangan ma’lumotlar bilan tasodifiy bo‘shliq mavjudligidir. U uyumbilan chegarada xavfsizlik maqsadida, masalan, stekka begona funksiyalar kiritilishini qiyinlashtirish uchun ishlatiladi.
Dinamik ulanadigan kutubxonalar va fayl tizimidan xaritalangan fayllar stek bilan uyum.
Xatolarni qayta ishlash
C tilida xatolarni boshqarishning o‘rnatilgan mexanizmi yo‘q, lekin til vositalari yordamida ularni qayta ishlashning bir necha keng tarqalgan usuli mavjud. Umuman olganda, C da xatolarga chidamli kod yozish ko‘p marta takrorlanadigan va ko‘pincha algoritm bilan xato tekshiruvlari aralashib ketgan murakkab konstruksiyalarni talab qiladi..
Xato belgilari va errno
C tilida errno sarlavha faylidagi maxsus errno.ho‘zgaruvchisi keng ishlatiladi. Funksiya xato sodir bo‘lganda unga xato kodini yozib, xatoni bildiruvchi qiymat qaytaradi. Natijani shu belgi bilan taqqoslab, xato aniqlansa, errnodagi kod orqali dastur ishini tuzatish yoki diagnostika xabarini chiqarish mumkin. Standart kutubxonada ko‘pincha xato belgisi standartda aniqlangan bo‘lsa-da, errno qiymatini o‘rnatish amaliyotga bog‘liq.
Odatdagi xato belgilari quyidagilar:
-1—intturi uchun, natijaning manfiy diapazoni ishlatilmaganda;-1—ssize_tturi uchun (POSIX);(size_t) -1—size_t;(time_t) -1turi uchun, vaqt bilan ishlaydigan ayrim funksiyalarda;NULL— ko‘rsatkichlar uchun;EOF— fayllar bilan oqimli ishlashda;- noldan farqli xato kodi.
Xato kodining o‘rniga xato belgisini qaytarish funksiya argumentlarini kamaytiradi, ammo ayrim hollarda inson omili tufayli xatolarga olib keladi. Masalan, dasturchilar ssize_tturidagi natijani tekshirmasdan keyingi hisoblarda ishlatishi mumkin; agar -1.
qaytsa, aniqlash qiyin bo‘lgan xatolar yuzaga keladi. Bundan ham yomonrog‘i — xato belgisi sifatida to‘g‘ri qiymatning qaytarilishi: dasturchi ko‘proq tekshiruv yozishiga to‘g‘ri keladi. Bunday usul FILE *turidagi obyektlar bilan ishlovchi oqim funksiyalarida uchraydi. EOFqiymati ham xato, ham fayl oxiri belgisi hisoblanadi. Shu sababli EOF dan keyin oqimning oxirini feof()funksiyasi, xatoni esa ferror()funksiyasi bilan tekshirish talab qilinishi mumkin. Ayni vaqtda EOF qaytaradigan ayrim funksiyalar standartga ko‘ra errno.
Standart kutubxonada xatolar bilan ishlashning umumiy usuli yo‘qligi sabab tashqi loyihalar o‘z usullarini yaratadi yoki mavjudlarini birlashtiradi. Masalan, systemd loyihasida xato kodini qaytarish va -1 qiymatini xato belgisi qilish g‘oyalari birlashtirilgan — manfiy xato kodi qaytariladi. GLib kutubxonasida esa xato belgisi sifatida mantiqiy turqiymatini qaytarish odatga aylangan. Xato haqidagi batafsil ma’lumot maxsus tuzilmada saqlanadi; unga ko‘rsatkich funksiyaning so‘nggi argumenti orqali qaytariladi. Shunga o‘xshash usul Enlightenmentloyihasida ham mavjud: mantiqiy tur xato belgisi bo‘ladi, batafsil xato ma’lumoti esa standart kutubxonadagi kabi, xato aniqlangach alohida funksiya orqali olinadi.
Xato kodini qaytarish
Xato belgilariga muqobil — xato kodini to‘g‘ridan-to‘g‘ri, funksiya natijasini esa ko‘rsatkich argumentlari orqali qaytarish. POSIX standarti shu yo‘lni tanlagan; uning funksiyalari xato kodini intturidagi son sifatida qaytaradi. Biroq int qiymati qaytganda uning xato kodi yoki belgi ekanligi har doim yaqqol emas. Natijani -1bilan taqqoslash xatoga sabab bo‘lishi mumkin. C11 ning K kengaytmasida xato kodini saqlash uchun maxsus errno_t turi kiritilgan. Foydalanuvchi kodida xatolarni aynan shu tur bilan qaytarish tavsiya etiladi; standart kutubxona bermasa, uni o‘zi e’lon qilishi mumkin:
#ifndef __STDC_LIB_EXT1__
typedef int errno_t;
#endif
Bu usul kod sifatini oshirishdan tashqari, errnodan foydalanish zaruratini yo‘qotib, qayta kiriluvchi funksiyalarga ega kutubxonalar yaratishga imkon beradi. Bunda kabi qo‘shimcha kutubxonalar ni to‘g‘ri aniqlash uchun kerak bo‘lmaydi. errno.
Matematik funksiyalardagi xatolar
math.h, bunda 3 turdagi xato yuzaga kelishi mumkin:
- kirish qiymati ruxsat etilgan diapazondan chiqishi;
- chekli kirish qiymatidan cheksiz natija olinishi;
- natijaning ma’lumot turi diapazonidan chiqishi.
Uch xatodan ikkitasining oldini kirishni tekshirish orqali olish mumkin, lekin natijaning tur diapazonidan chiqishini bashorat qilish juda qiyin. Shuning uchun til standarti matematik funksiyalarning xatolarini aniqlashga imkon beradi. C99 dan boshlab math_errhandling.
- makrosidagi qiymatga qarab ikkita usul mavjud. Agar
MATH_ERRNObiti o‘rnatilgan bo‘lsa,errnoo‘zgaruvchisini oldindan0qiymatiga tushirib, matematik funksiyadan keyinEDOMvaERANGE. - xatolarini tekshirish kerak. Agar
MATH_ERREXCEPTbiti o‘rnatilgan bo‘lsa, xatolarni oldindanfeclearexcept()funksiyasi bilanfenv.hsarlavha fayli orqali tozalab, matematik funksiyadan so‘ngfetestexcept().
funksiyasi bilan tekshirish mumkin. Xatolarni qayta ishlash usuli standart kutubxonaning muayyan amalga oshirilishiga bog‘liq va umuman mavjud bo‘lmasligi ham mumkin. Shu bois platformadan mustaqil kodda math_errhandling.
Resurslarni bo‘shatish
Odatda xato sodir bo‘lsa, funksiya xato belgisi bilan yakunlanadi. Xato funksiyaning turli qismlarida yuz berishi mumkin bo‘lsa, xotira yoki boshqa resurslar sizib chiqmasligi uchun ajratilgan resurslarni bo‘shatish kerak. Resurslarni funksiyadan chiqishdan oldin teskari tartibda tozalash yaxshi amaliyot hisoblanadi. Xato yuz berganda ularni asosiy returndan keyin teskari tartibda bo‘shatish mumkin. Buning alohida qismlariga gotooperatori bilan o‘tiladi. Bu usul algoritmga bevosita aloqador bo‘lmagan kodni ajratib, o‘qilishini yaxshilaydi va defer dasturlash tilidagi Gooperatoriga o‘xshaydi. Resurslarni bo‘shatish misoli quyida, misollar bo‘limida berilgan..
Dastur doirasida resurslarni bo‘shatish uchun chiqish ishlovchilari mexanizmi mavjud. Ular atexit() funksiyasi orqali belgilanadi va main() funksiyasi returnoperatori orqali tugagach yoki exit()funksiyasi bajarilganda ishlaydi. Biroq abort() va _Exit().
Dastur tugaganda resurslarni bo‘shatishga misol — global o‘zgaruvchilar uchun ajratilgan xotirani bo‘shatish. Garchi dastur tugagach operatsion tizim xotirani baribir tozalasa va dastur davomida zarur bo‘lgan xotirani qo‘lda bo‘shatish shart bo‘lmasa-da, aniq bo‘shatish ma’qulroq. Bu tashqi vositalarda xotira sizishini aniqlashni osonlashtiradi va xato oqibatida xotira sizishi ehtimolini kamaytiradi:
#include <stdio.h>
#include <stdlib.h>
int numbers_count;
int *numbers;
void free_numbers(void)
{
free(numbers);
}
int main(int argc, char **argv)
{
if (argc < 2) {
exit(EXIT_FAILURE);
}
numbers_count = atoi(argv[1]);
if (numbers_count <= 0) {
exit(EXIT_FAILURE);
}
numbers = calloc(numbers_count, sizeof(*numbers));
if (!numbers) {
perror("Ошибка выделения памяти под массив");
exit(EXIT_FAILURE);
}
atexit(free_numbers);
// ... работа с массивом numbers
// Здесь будет автоматически вызван обработчик free_numbers()
return EXIT_SUCCESS;
}
Usulning kamchiligi — chiqish ishlovchilariga ixtiyoriy ma’lumot berib bo‘lmaydi; shu sabab faqat global o‘zgaruvchilar uchun ishlovchi yaratish mumkin.
C tilidagi dasturlar misollari
C tilidagi eng sodda dastur
Argumentlarni qayta ishlash talab etmaydigan eng sodda C dasturi quyidagicha:
int main(void){}
Funksiyada return operatorini main()ishlatmaslik mumkin. Bunda standartga ko‘ra main() funksiyasi 0 qiymatini qaytaradi va exit()funksiyasi uchun belgilangan barcha ishlovchilarni bajaradi. Bu dastur muvaffaqiyatli tugaganini anglatadi.
Hello, world!
Hello, world! dasturi Kernigan va Ritchining «C dasturlash tili» kitobining birinchi nashridayoq keltirilgan:
#include <stdio.h>
int main(void) // Не принимает аргументы
{
printf("Hello, world!\n"); // '\n' - новая строка
return 0; // Удачное завершение программы
}
Bu dastur «Hello, world!» xabarini standart chiqarish qurilmasiga.
Faylni o‘qish misolida xatolarni qayta ishlash
C tilining ko‘plab funksiyalari vazifasini bajarmay xato qaytarishi mumkin. Xatolarni tekshirish va to‘g‘ri qayta ishlash, ko‘pincha yuqori darajaga uzatish zarur. Xato yuz bergan funksiya qayta kiriluvchiqilib yaratilsa, xato paytida kirish va chiqish ma’lumotlari o‘zgarmaydi, shuning uchun vaziyat tuzatilgach uni xavfsiz qayta ishga tushirish mumkin.
Misolda C tilida fayl o‘qish funksiyasi yaratilgan. U fopen() va fread() funksiyalarining POSIXstandartiga mosligini talab qiladi, aks holda ular errnoo‘zgaruvchisini o‘rnatmasligi, bu esa diagnostika va universal xavfsiz kod yozishni qiyinlashtirishi mumkin. POSIX ga mos kelmaydigan platformalarda xato paytida dastur xatti-harakati aniqlanmagan bo‘ladi. Kodning o‘qilishini yaxshilash uchun resurslarni xato bo‘yicha bo‘shatish asosiy algoritmdan tashqariga chiqariladi va o‘tish goto.
#include <errno.h>
#include <stdio.h>
#include <stdlib.h>
// Определяем тип для хранения кода ошибки, если он не определён
#ifndef __STDC_LIB_EXT1__
typedef int errno_t;
#endif
enum {
EOK = 0, // значение errno_t при успешном завершении
};
// Функция чтения содержимого файла
errno_t get_file_contents(const char *filename,
void **contents_ptr,
size_t *contents_size_ptr)
{
FILE *f;
f = fopen(filename, "rb");
if (!f) {
// В POSIX fopen() выставляет errno по ошибке
return errno;
}
// Получаем размер файла
fseek(f, 0, SEEK_END);
long contents_size = ftell(f);
if (contents_size == 0) {
*contents_ptr = NULL;
*contents_size_ptr = 0;
goto cleaning_fopen;
}
rewind(f);
// Переменная для хранения возвращаемого кода ошибки
errno_t saved_errno;
void *contents;
contents = malloc(contents_size);
if (!contents) {
saved_errno = errno;
goto aborting_fopen;
}
// Читаем содержимое файла целиком по указателю contents
size_t n;
n = fread(contents, contents_size, 1, f);
if (n == 0) {
// Не проверяем на feof(), т. к. буферизировано после fseek()
// В POSIX fread() выставляет errno по ошибке
saved_errno = errno;
goto aborting_contents;
}
// Возвращаем выделенную память и её размер
*contents_ptr = contents;
*contents_size_ptr = contents_size;
// Секция освобождения ресурсов по успешному завершению
cleaning_fopen:
fclose(f);
return EOK;
// Отдельная секция для освобождения ресурсов по ошибке
aborting_contents:
free(contents);
aborting_fopen:
fclose(f);
return saved_errno;
}
int main(int argc, char **argv)
{
if (argc < 2) {
return EXIT_FAILURE;
}
const char *filename = argv[1];
errno_t errnum;
void *contents;
size_t contents_size;
errnum = get_file_contents(filename, &contents, &contents_size);
if (errnum) {
char buf[1024];
const char *error_text = strerror_r(errnum, buf, sizeof(buf));
fprintf(stderr, "%s\n", error_text);
exit(EXIT_FAILURE);
}
printf("%.*s", (int) contents_size, contents);
free(contents);
return EXIT_SUCCESS;
}
Ishlab chiqish vositalari
Kompilyatorlar
Ba’zi kompilyatorlar boshqa tillar (jumladan, C++) kompilyatorlari bilan birga keladi yoki dasturiy ta’minot ishlab chiqish muhiti.
- tarkibiga kiradi. GNU Compiler Collection (GCC) C99 va C17 (C11 standartlarini to‘liq qo‘llaydi. GNU kengaytmalari, sanitizer yordamida kod himoyasi va qo‘shimcha imkoniyatlar, jumladan atributlar ham mavjud.
- Clang ham C99 va C17 standartlarini to‘liq qo‘llaydi. U GCC bilan ko‘p jihatdan mos bo‘lib ishlab chiqilmoqda, jumladan GNU kengaytmalari va sanitizerlarni qo‘llab-quvvatlaydi.
Standart kutubxona amalga oshirilishlari
standart kutubxona til standartining qismi bo‘lsa-da, uning amalga oshirilishlari kompilyatorlardan alohida tarqatiladi. Shu sabab kompilyator va kutubxona qo‘llab-quvvatlaydigan standart versiyalari farq qilishi mumkin.
- Ochiq kodli glibc kutubxonasi ko‘plab GNU/Linuxdistributivlarda asosiy kutubxona bo‘lib, C11 va POSIX.1-2008standartlarini qo‘llaydi hamda tomonidan berilgan tuzatishlar va qo‘shimcha imkoniyatlarga ega..
- Ochiq kodli musl kutubxonasi glibc ning yengil muqobili sifatida yaratilgan, Alpine Linuxdistributivida va Void Linux da sukut bo‘yicha ishlatiladi.
- Microsoft ning CRT kutubxonasi C99 standartini qo‘llaydi va Windows 10.
- CLion C99 ni to‘liq, C11 ni esa qisman qo‘llaydi; yig‘ish CMake asosida bajariladi.
- Code::Blocks — C, C++, D va Fortran tillari uchun bepul platformalararo integrallashgan dasturlash muhiti. Yigirmadan ortiq kompilyatorni qo‘llaydi. GCC kompilyatori bilan C90 dan C17 gacha bo‘lgan barcha C versiyalari mavjud.
- Eclipse — bepul C99 standartidagi C tilini qo‘llaydigan integrallashgan dasturlash muhiti. Uning modulli arxitekturasi boshqa tillar va imkoniyatlarni ulashga imkon beradi. Gitbilan integratsiya moduli mavjud, ammo bilan integratsiya yo‘q..
- KDevelop — C11 ning ayrim imkoniyatlarini qo‘llab-quvvatlaydigan erkin integrallashgan dasturlash muhiti. U turli tillardagi, jumladan C++ va Pythonloyihalarni boshqaradi, CMake yig‘ish tizimini qo‘llaydi. Fayllar darajasida Git bilan ishlash va turli tillarning manba kodini moslab formatlash o‘rnatilgan.
- Microsoft Visual Studio faqat C99 va C11 standartlarini qisman qo‘llaydi, chunki u C++ da ishlab chiqishga yo‘naltirilgan. Biroq CMake bilan integratsiyaga ega.
- STM32CubeIDE — STMicroelectronicskompaniyasi yaratgan, STM32mikrokontrollerlari uchun kod yozishga mo‘ljallangan ishlab chiqish muhiti. Unda muayyan apparat va qo‘shimcha dasturlarga mos kodni avtomatik yaratadigan vosita mavjud.
Modul testlash vositalari
C tilida xavfsiz kod yozishga mo‘ljallangan vositalar yo‘q, uning ayrim xususiyatlari esa xatolarga sabab bo‘lishi mumkin. Shu sababli sifatli, barqaror kod yozishni avtomatlashtirilgan testlar bilan ta’minlash mumkin. Buni osonlashtiruvchi tashqi modul testlash.
- kutubxonalari mavjud. Check kutubxonasi freymvork ini C tilidagi kodni keng tarqalgan xUnituslubida testlash uchun taqdim etadi. Uning imkoniyatlaridan biri testlarni
fork()orqali alohida jarayonlarda ishga tushirish bo‘lib, bu segmentatsiya xatolarinianiqlash va har bir testning maksimal davomiyligini belgilashga yordam beradi. - Google Test kutubxonasi ham xUnit tamoyiliga asoslangan, ammo C++tilidagi kodni testlash uchun yaratilgan. Shu bois C kodini ham u yordamida tekshirish mumkin. Dasturning alohida qismlarini izolyatsiyalab testlashni qo‘llaydi. Afzalliklaridan biri — test makroslarini tasdiqlar va xatolarga ajratish, bu kodni sozlashni osonlashtiradi.
C kodini testlash uchun AceUnit, GNU Autounit, cUnit va boshqa tizimlar ham mavjud. Biroq ular yoki ajratilgan muhitda testlamaydi, yoki imkoniyatlari cheklangan, yoxud rivojlanishi to‘xtagan.
Nosozliklarni aniqlash vositalari
Xatoning namoyon bo‘lishidan doim ham kodning qaysi joyi muammoli ekanini bilib bo‘lmaydi, biroq diagnostika vositalari sababni aniqlashga yordam beradi.
- Gdb — turli tillar, jumladan C uchun interaktiv konsol sozlagichi.
- Valgrind — kodni dinamik tahlil qilishvositasi bo‘lib, dastur ishlashi davomida xatolarni topishi mumkin: xotira sizishi, boshlang‘ich qiymat berilmagan xotiraga yoki noto‘g‘ri manzilga murojaat qilish (jumladan buferning to‘lishi). Callgrind profilerida ishlashni tahlil qilish rejimini ham qo‘llaydi.
- KCacheGrind — profiler callgrind natijalarini ko‘rsatadigan grafik interfeys.
Dinamik tillar va platformalarga kompilyatorlar
Ba’zan C da yozilgan kutubxona, funksiya yoki vositalarni boshqa muhitga ko‘chirish uchun C kodini yuqoriroq darajali tilga yoki shu tilga mo‘ljallangan virtual mashinakodiga kompilyatsiya qilish kerak. Quyidagi loyihalar shu maqsadda yaratilgan:
- Emscripten — LLVM bayt kodidan (masalan, C++tilidan olingan) tiliga kompilyator..
- Flascc[inglizcha] (oldingi nomi — Alchemy) — C/C++ tilidan ActionScript Virtual Machine (AVM2) ga kompilyator. Bu C kutubxonalarini Flashva Adobe AIRilovalarida ishlatish imkonini beradi.
- Clue — ANSI C dan Lua, JavaScript, Perl, Java, Common Lisp.
- AMPC — C tilidan Java.
Qo‘shimcha vositalar
C uchun ishlab chiqishni yengillashtiradigan boshqa vositalar, jumladan statik analizatorlar va kod formatlagichlar mavjud. Statik tahlil koddagi ehtimoliy xato va zaifliklarni aniqlaydi. Avtomatik formatlash esa versiyalarni boshqarish tizimida uslubiy o‘zgarishlar tufayli yuz beradigan ziddiyatlarni kamaytiradi.
- Cppcheck — C va C++ uchun ochiq manbalistatik kod analizatori. Ba’zan noto‘g‘ri ogohlantirishlar berishi mumkin; ularni maxsus kod izohlari bilan o‘chirish mumkin.
- Clang-format — kodni belgilangan uslubda formatlaydigan buyruq satri vositasi; uslub alohida konfiguratsiya faylida ko‘rsatilishi mumkin. Ko‘plab parametrlar va ichki tayyor uslublarga ega. Clang.
- Vositalar Indent va GNU Indent ham kodni formatlaydi, ammo parametrlari buyruq satri orqali beriladi.
Qo‘llanish sohasi

C tili operatsion tizimlar, ularning amaliy interfeyslari, o‘rnatilgan tizimlar va yuqori unumdorlik yoki xatolarga bardoshlilik talab qilinadigan kod yaratishda keng ishlatiladi. Past darajadagi dasturlashda tarqalishining sabablaridan biri — apparat va operatsion tizimga qarab turlicha qayta ishlanishi mumkin bo‘lgan platformalararo kod yozish imkonidir.
Yuqori unumdorlikka erishish dasturchining to‘liq erkinligi va kompilyatorning qat’iy nazorati yo‘qligi bilan bog‘liq. Masalan, Java, Python, Perl va PHP. Shu bilan birga, ko‘p dasturlarda resursni eng ko‘p talab qiladigan qismlar C tilida yoziladi. Mathematica dasturining yadrosi C tilida yozilgan, MATLABesa dastlab Fortrantilida yozilgan bo‘lsa-da, 1984-yilda C tilida qayta yozilgan.
C ba’zan yuqori darajali tillarni kompilyatsiya qilishda oraliq til sifatida qo‘llanadi. Masalan, C++, Objective-C va Go— bu tillarda yozilgan kod C tilidagi oraliq ifodaga aylantirilgan. Hozir ham shunday ishlaydigan tillarga Vala va Nim.
kiradi. C tilining yana bir qo‘llanish sohasi — real vaqtilovalari. Bunday dasturlar javob qaytarish tezligi va bajarilish vaqtiga juda talabchan. Ular amallarni qat’iy belgilangan muddatda boshlashi va yakunlashi kerak. Jumladan, POSIX.1 standarti real vaqt ilovalarini yaratish uchun funksiyalar va imkoniyatlarni taqdim etadi, ammo qat’iy real vaqt rejimi operatsion tizim.
C dan kelib chiqqan tillar

C tili qirq yildan ortiq vaqtdan beri eng keng tarqalgan dasturlash tillaridan biri. Uning ta’sirini keyinchalik paydo bo‘lgan ko‘plab tillarda kuzatish mumkin. Shunga qaramay, ommalashgan tillar orasida C ning bevosita vorislari ko‘p emas.
Ba’zi voris tillar C ga yangi dasturlash paradigmalarini (obyektga yo‘naltirilgan dasturlash, funksional dasturlash, umumlashtirilgan dasturlash va boshqalar) qo‘llash uchun qo‘shimcha imkoniyatlar beradi. Bunga avvalo C++ va Objective-C, shuningdek ularning bevosita vorislari bo‘lgan Swift va Dtillari kiradi. C ning muhim kamchiliklarini tuzatib, uning afzalliklarini saqlab qolishga urinishlar ham bo‘lgan. Masalan, tadqiqot tili Cyclone (va uning vorisi Rust). Ba’zan ikki yo‘nalish bitta tilda birlashadi; bunga Go.
misol. Alohida guruhga C ning asosiy sintaksisini qisman yoki keng darajada meros qilgan tillar kiradi: kod bloklarini jingalak qavslar bilan ajratish, o‘zgaruvchilarni tavsiflash, qavs ichidagi parametrlar bilan for, while, if, switch operatorlarini yozish, qo‘shma amallar ++, --, +=, -= va boshqalar. Shu bois ularning kodi tashqi ko‘rinishi C ni eslatadi. Bunday tillar: Java, JavaScript, PHP, Perl, AWK, C#. Ammo bu tillarning tuzilishi va semantikasi C dan ancha farq qiladi va odatda dastlabki C ishlatilmagan sohalarga mo‘ljallangan.
C++
C++ dasturlash tili C asosida yaratilgan va uning sintaksisini meros qilib olib, Simula-67, Smalltalk, Modula-2, Ada, Mesa va Clu tillariga xos konstruksiyalarni qo‘shgan. Asosiy qo‘shimchalar obyektga yo‘naltirilgan dasturlash (sinflar, ko‘p martalik meros, virtual funksiyalarga asoslangan polimorfizm) va umumlashtirilgan dasturlash (shablonlar) bo‘ldi. Bundan tashqari, ko‘plab boshqa imkoniyatlar qo‘shildi. Hozirda C++ dunyodagi eng ommabop tillardan biri va tizimli dasturlashga moyil umumiy maqsadli til sifatida qaraladi.
Dastlab C++ ning C bilan mosligi yangi tilning afzalligi sifatida ta’kidlangan. Birinchi C++ kompilyatorlari yangi konstruksiyalarni oddiy C ga aylantirib, keyin C kompilyatori yordamida qayta ishlagan. Moslikni saqlash uchun yaratuvchilar C ning ko‘p tanqid qilinadigan ayrim xususiyatlarini olib tashlamay, yangi, muqobil vositalar yaratgan: makroslar o‘rniga shablonlar, avtomatik o‘girish o‘rniga aniq turga keltirish, xotirani qo‘lda boshqarish o‘rniga standart kutubxona konteynerlari va hokazo. Keyinchalik tillar mustaqil rivojlandi. Hozirgi C va C++ standartlari qisman mos: C dasturi C++ kompilyatorida albatta kompilyatsiya qilinishi yoki kompilyatsiya qilingach to‘g‘ri ishlashi kafolatlanmaydi. Ayniqsa, har ikkala tilda sintaktik jihatdan to‘g‘ri, ammo boshqacha ishlaydigan kodga sabab bo‘ladigan nozik semantik farqlar muammoli. Masalan, bir tirnoqqa olingan belgili konstantalar C tilida int , char tilida esa C++turiga ega. Shu bois ularning xotirada egallagan o‘lchami farq qiladi. Agar dastur belgi konstantasi o‘lchamiga bog‘liq bo‘lsa, C va C++ kompilyatorlarida boshqacha ishlaydi.
Bunday farqlar C va C++tillarida bir xil kompilyatsiya qilinib, to‘g‘ri ishlaydigan dastur va kutubxonalarni yozishni qiyinlashtiradi. Bu ikki tilda dasturlaydiganlar uchun chalkashlik tug‘diradi. Har ikki tilning ishlab chiquvchilari va foydalanuvchilari orasida farqlarni iloji boricha kamaytirish tarafdorlari bor; bu aniq foyda keltiradi. Qarama-qarshi fikrga ko‘ra, moslik foydali bo‘lsa ham juda muhim emas va uni kuchaytirish har bir tilning mustaqil takomillashuviga to‘sqinlik qilmasligi lozim.
Objective-C
C tilini obyektga yo‘naltirilgan imkoniyatlar bilan kengaytirishning yana bir varianti — Objective-Ctili. U 1983-yilda yaratilgan. Undagi obyekt tizimi Smalltalktilidan olingan. Unga oid barcha elementlar C sintaksisidan keskin farq qiladigan maxsus sintaksisda ishlaydi (hatto sinf maydonlarida avval nom, keyin tur yoziladi, C da esa aksincha). C++ dan farqli ravishda Objective-C klassik C ning kengaytirilgan to‘plami hisoblanadi va asl til bilan moslikni saqlaydi: to‘g‘ri C dasturi Objective-C da ham to‘g‘ri bo‘ladi. Yana bir muhim farq — obyektlar o‘zaro to‘liq xabar almashadi, C++ da esa xabar yuborish metodni chaqirish sifatida tushuniladi. To‘liq xabarlarni qayta ishlash moslashuvchan va parallel hisoblashga tabiiy mos keladi. Objective-C va uning bevosita vorisi Swift qo‘llaydigan platformalarda eng ommabop tillar qatoriga kiradi..
Muammolar va tanqid
C tilining o‘ziga xosligi shundaki, u yuqori darajali tilsifatida assemblerni tizim dasturiy ta’minotiishlab chiqishdan jiddiy siqib chiqargan ilk til bo‘ldi. U eng ko‘p apparat platformalaridaamalga oshirilgan va eng ommabop dasturlash tillaridanbiri, ayniqsa erkin dasturiy ta’minotsohasida. Biroq tilda ko‘plab kamchiliklar mavjud va u paydo bo‘lganidan beri mutaxassislar tomonidan tanqid qilinadi.
Umumiy tanqid
Til murakkab va noto‘g‘ri ishlatish juda oson bo‘lgan xavfli elementlarga ega. Uning tuzilishi va qoidalari ishonchli, xizmat ko‘rsatish qulay bo‘lgan kod yozishni qo‘llab-quvvatlamaydi. Turli protsessorlar uchun bevosita dasturlash davrida yaratilgani sababli C xavfsiz bo‘lmagan va chalkash kod yozishga moyillik tug‘diradi. Ko‘plab professional dasturchilarning fikricha, C — nafis dasturlar yaratish uchun kuchli vosita, ammo u juda sifatsiz yechimlar yaratishga ham imkon beradi.
Turli erkinliklar tufayli dasturlar ko‘plab xatolari bilan kompilyatsiya qilinishi va ko‘pincha oldindan aytib bo‘lmaydigan xatti-harakat yuzaga kelishi mumkin. Zamonaviy kompilyatorlar statik tahlil imkoniyatini beradi, lekin bu ham barcha xatolarni topolmaydi. Noto‘g‘ri C dasturlash natijasida zaifliklar paydo bo‘lishi va dasturdan foydalanish xavfsizligi ga ta’sir qilishi mumkin.
C tilini o‘rganish qiyin. Uning spetsifikatsiyasi 500 sahifadan ortiq bo‘lib, xatosiz, sifatli kod yozish uchun ko‘plab yashirin xususiyatlarni hisobga olish kerak. Masalan, butun sonli ifoda operandlarining avtomatik int turiga keltirilishi ikkilik operatorlarda kutilmagan natijalarga olib kelishi mumkin:
unsigned char x = 0xFF;
unsigned char y = (~x | 0x1) >> 1; // Интуитивно здесь ожидается 0x00
printf("y = 0x%hhX\n", y); // Будет выведено 0x80, если sizeof(int) > sizeof(char)
Bunday nozik jihatlarni yetarli tushunmaslik ko‘plab xato va zaifliklarga sabab bo‘ladi. C ni o‘rganishni qiyinlashtiradigan yana bir omil — kompilyator tomonidan fikr-mulohazaning yetishmasligi. Til dasturchiga keng erkinlik beradi va yaqqol mantiqiy xatolari bor kodni ham kompilyatsiya qilishga ruxsat etadi. Shu sabab C dan ta’lim jarayonida birinchi dasturlash tili sifatida foydalanish qiyin.
Nihoyat, 40 yildan ortiq vaqt ichida tilning ayrim jihatlari eskirgan, ko‘plab zamonaviy usullar va dasturlash paradigmalari.
Tilning ayrim elementlari kamchiliklari
Modullilikning sodda darajada qo‘llanishi
C sintaksisida modullar va ularning o‘zaro aloqasi mexanizmi yo‘q. Manba fayllar alohida kompilyatsiya qilinadi va boshqa fayllardan olinadigan o‘zgaruvchi, funksiya va turlar prototiplarini kiritishi kerak. Buning uchun #includemakroalmashtirish orqali sarlavha fayllari qo‘shiladi. Kod va sarlavha fayllar o‘rtasidagi nomuvofiqlik bog‘lash bosqichida va dastur ishlashida turli xatolar — stek va uyum buzilishidan tortib segmentatsiya xatolarigacha— keltirib chiqarishi mumkin. #include direktivasi faqat bir fayl matnini boshqasiga joylashtiradi. Ko‘plab sarlavha fayllarni qo‘shish kompilyatsiyaga keladigan kod hajmini ko‘paytiradi, bu C kompilyatorlarining nisbatan sekin ishlashiga sabab bo‘ladi. Asosiy modul va sarlavha fayllar tavsiflarini moslashtirib yurish dasturni qo‘llab-quvvatlashni qiyinlashtiradi.
Xato o‘rniga ogohlantirish
Til standarti dasturchiga katta erkinlik beradi, bu esa xatolar ehtimolini oshiradi. Odatda taqiqlanishi lozim bo‘lgan ko‘p amallarga tilda ruxsat beriladi, kompilyator esa eng yaxshi holatda ogohlantiradi. Zamonaviy kompilyatorlarda barcha ogohlantirishlarni xatoga aylantirish mumkin bo‘lsa-da, bu kam qo‘llanadi, dastur qoniqarli ishlasa, ogohlantirishlar ko‘pincha e’tiborsiz qoldiriladi.
Masalan, C99 dan oldin malloc funksiyasini stdlib.h sarlavha faylisiz chaqirish stekni buzishi mumkin edi: prototipsiz funksiya intturini qaytaradi deb hisoblanar, amalda esa void* turini qaytarardi (platformadagi tur o‘lchamlari farqlansa, xato yuz berardi). Shunday bo‘lsa ham, faqat ogohlantirish berilardi.
O‘zgaruvchilarni boshlang‘ich qiymat bilan to‘ldirish nazoratining yo‘qligi
Avtomatik va dinamik yaratiladigan obyektlarga sukut bo‘yicha boshlang‘ich qiymat berilmaydi. Ular avvalgi obyektlardan xotirada qolgan qiymatlarni saqlashi mumkin. Bu qiymatlar oldindan aytib bo‘lmaydi va kompyuter, ishga tushirish yoki funksiya chaqiruviga qarab o‘zgaradi. Dastur tasodifan initsializatsiya qilinmagan qiymatdan foydalansa, natija kutilmagan bo‘ladi va xato darhol bilinmasligi mumkin. Zamonaviy kompilyatorlar manba kodni statik tahlil qilib muammoni aniqlashga urinadi, ammo buni umumiy holatda statik tahlil bilan hal qilish qiyin. Dastur ishlashi davomidagi testlarda qo‘shimcha vositalardan foydalanish mumkin: Valgrind va MemorySanitizer.
Manzillar arifmetikasini nazorat qilishning yo‘qligi
Ko‘rsatkichlarning sonli turlar bilan mosligi va kompilyatsiya hamda bajarilish bosqichlarida manzillar arifmetikasi qat’iy nazorat qilinmasligi xavfli vaziyatlarga olib keladi. Bu istalgan obyekt, hatto bajariladigan kod uchun ham ko‘rsatkich yaratish va tizimning xotirani himoyalash mexanizmi to‘sqinlik qilmasa, shu manzilga murojaat qilish imkonini beradi.
Ko‘rsatkichlardan noto‘g‘ri foydalanish aniqlanmagan xatti-harakat ga olib kelib, jiddiy oqibatlar tug‘dirishi mumkin. Masalan, ko‘rsatkich boshlang‘ich qiymatsiz bo‘lishi yoki noto‘g‘ri arifmetik amal tufayli xotiraning tasodifiy joyiga ishora qilishi mumkin. Ayrim platformalarda bu dastur majburan to‘xtashiga, boshqalarida esa xotiradagi ixtiyoriy ma’lumotning buzilishiga olib keladi. Ikkinchi holat ayniqsa xavfli, chunki oqibatlar oldindan aytib bo‘lmaydi va xato amaldan ancha keyin paydo bo‘lishi mumkin.
C tilida massivlarga murojaat ham manzillar arifmetikasi orqali bajariladi va indeksning to‘g‘riligini tekshirish vositasi nazarda tutilmagan. Masalan, a[i] va i[a] ifodalari bir xil, ular shunchaki *(a + i)ko‘rinishiga aylantiriladi. Chegaradan chiqish tekshirilmaydi. Massivning yuqori chegarasidan oshgan indeks bilan murojaat qilish massivdan keyingi xotira ma’lumotlariga murojaat bo‘ladi. Bu buferning to‘lib ketishideyiladi. Xato tufayli bunday murojaat sodir bo‘lsa, dastur kutilmagan tarzda ishlashi mumkin. Bu xususiyat ko‘pincha eksploytlarda— boshqa ilova yoki operatsion tizim yadrosi xotirasiga ruxsatsiz kirish vositalarida ishlatiladi.
Xatoga moyil dinamik xotira
Dinamik xotira bilan ishlaydigan tizim funksiyalari uni ajratish va bo‘shatishning to‘g‘ri hamda o‘z vaqtida bajarilishini nazorat qilmaydi. Barcha mas’uliyat dasturchiga yuklatiladi. Xatolar noto‘g‘ri manzilga murojaat, muddatidan oldin bo‘shatish yoki xotira sizib chiqishiga olib kelishi mumkin. Masalan, ishlab chiquvchi kerakli paytda free() funksiyasini yoki uni chaqiradigan free() funksiyani ishlatishni unutishi mumkin.
Ko‘p uchraydigan xatolardan biri — xotira ajratuvchi funksiyalar (malloc(), calloc() va boshqalar) natijasi NULLga tengligini tekshirmaslik. Xotira yetishmasa yoki haddan tashqari katta hajm so‘ralsa, xotira ajratilmasligi mumkin. Masalan, noto‘g‘ri matematik amal tufayli olingan -1 qiymatini ishorasiz size_tturiga o‘girish va keyin undan foydalanish bunga olib kelishi mumkin.Yana bir muammo — nol hajmli blok ajratish so‘ralganda tizim funksiyalarining xatti-harakati standartda to‘liq belgilanmagan: amalga oshirilishiga qarab NULLyoki haqiqiy ko‘rsatkich qaytishi mumkin.
Ayrim amalga oshirishlar va tashqi kutubxonalar havolalarni sanash, zaif havolalar, aqlli ko‘rsatkichlarhamda cheklangan axlat yig‘ishimkoniyatlarini beradi. Biroq bular standart vositalar emas, shuning uchun qo‘llanishi cheklangan.
Samarasiz va xavfli satrlar
Til standartida nol bilan tugaydigan satrlarishlatiladi va barcha standart funksiyalar ular bilan ishlaydi. Bu xotirani arzimas darajada tejash evaziga unumdorlikni sezilarli pasaytiradi: satr uzunligini hisoblash ( strlen()funksiyasi) satrni boshidan oxirigacha aylanib chiqishni talab qiladi, satrlarni ko‘chirish ham yakunlovchi nol sabab optimallashtirishga qiyin. Nolni qo‘shish zarurati qism satrni kesma shaklida samarali olish va oddiy satrdek ishlatishga to‘sqinlik qiladi. Satr qismlarini ajratish va boshqarish odatda xotirani qo‘lda ajratish hamda bo‘shatishni talab qiladi, bu xato xavfini oshiradi.
Nol bilan tugaydigan satrlar ko‘p xatolarga manba bo‘ladi. Standart funksiyalar ham ko‘pincha manzil buferi hajmini tekshirmaydi va satr oxiriga nol qo‘ymasligi mumkin. Dasturchi xatosi tufayli ham nol qo‘shilmasligi yoki ustidan yozib yuborilishi mumkin.
O‘zgaruvchan miqdordagi argumentli funksiyalarning xavfli amalga oshirilishi
o‘zgaruvchan miqdordagi argumentli funksiyalarni qo‘llasa-da, C ularga uzatilgan argumentlarning haqiqiy soni va turlarini aniqlash yoki ularga xavfsiz murojaat qilish vositalarini bermaydi. Argumentlar tarkibini funksiyaga dasturchi bildirishi kerak. Qiymatlarni olish uchun stekdagi so‘nggi qat’iy argument manzilidan kerakli baytlar qo‘lda yoki va_arg sarlavha faylidagi makroslar orqali hisoblanadi. Funksiya chaqirilganda avtomatik tur kengaytirilishini ham hisobga olish kerak: stdarg.h. Bunda funksiyani chaqirish vaqtida argument turlarini avtomatik kengaytirish mexanizmini hisobga olish kerak: o‘lchami int dan kichik butun sonli turlar int (yoki unsigned int), float esa doubleturiga aylantiriladi. Chaqirishdagi yoki funksiya ichidagi argumentlar bilan ishlashdagi xatolar faqat bajarilish vaqtida yuzaga chiqadi. Oqibatlari noto‘g‘ri ma’lumotni o‘qishdan tortib stekni buzishgacha borishi mumkin.
Shu bilan birga, standart formatlangan kiritish-chiqarish ham o‘zgaruvchan argumentli funksiyalar (printf(), scanf() va boshqalar) orqali bajariladi; ular argumentlar ro‘yxatining format satriga mosligini mustaqil tekshirolmaydi. Ko‘plab zamonaviy kompilyatorlar bunday chaqiruvlarni tekshiradi va nomuvofiqlik bo‘lsa ogohlantiradi, ammo umuman olganda to‘liq tekshiruv imkonsiz, chunki har bir funksiya ro‘yxatni o‘zicha qayta ishlaydi. Hatto printf()funksiyasining barcha chaqiruvlarini statik tekshirish mumkin emas: format satri dastur davomida dinamik yaratilishi mumkin.
Xatolarni qayta ishlashning birxillashtirilmagani
C sintaksisida maxsus xato ishlov berish mexanizmi yo‘q. Standart kutubxona eng sodda vositalarni qo‘llaydi: POSIX standartida makros hisoblangan errno o‘zgaruvchisi errno.h sarlavha fayli orqali so‘nggi xato kodini saqlash uchun, shuningdek kodlarga mos xato xabarlarini olish funksiyalari.Bunday yondashuv asosiy algoritm va xato tekshiruvlarini aralashtirib, ko‘p takroriy kod yozishni talab qiladi; u oqimlar uchun ham har doim xavfsiz emas. Hatto shu mexanizmda ham yagona tartib yo‘q:
- standart kutubxona funksiyalarining aksariyati xatoda
-1belgisini qaytaradi, kod esa funksiya uni o‘rnatgan bo‘lsaerrnoorqali olinadi; - POSIX standartida xato kodini bevosita qaytarish odat tusiga kirgan, biroq uning hamma funksiyalari bunday qilmaydi;
- masalan,
fopen(),fread()vafwrite()funksiyalaridaerrnoni o‘rnatish standartlashtirilmagan va turli amalga oshirishlarda farq qilishi mumkin (POSIX talablari qat’iyroq va mumkin bo‘lgan ayrim xato holatlari ko‘rsatilgan);); - ba’zi funksiyalarda xato belgisi qaytarish mumkin bo‘lgan oddiy qiymatlardan biri hisoblanadi. Shu bois ularni chaqirishdan oldin
errnoni nolga tushirish, xato kodi aynan shu funksiya tomonidan yozilganiga ishonch hosil qilish talab etiladi.
Standart kutubxonadagi errno xato kodlari makroslar bilan belgilanadi va bir xil qiymatlarga ega bo‘lishi mumkin. Shu bois xatolarni switchoperatori orqali tahlil qilib bo‘lmaydi. Tilda xato bayroqlari va kodlariga mo‘ljallangan alohida ma’lumot turi yo‘q, ular intturining qiymatlari sifatida uzatiladi. errno_t deb nomlangan xato kodini saqlovchi maxsus tur faqat C11 ning K kengaytmasida paydo bo‘lgan va barcha kompilyatorlar uni qo‘llamasligi mumkin.
Til kamchiliklarini bartaraf etish yo‘llari
C tilining kamchiliklari anchadan beri ma’lum. Til paydo bo‘lganidan buyon uning imkoniyatlarini qurbon qilmasdan C kodining sifati va xavfsizligini oshirish uchun ko‘plab urinishlar bo‘lgan.
Kodning to‘g‘riligini tahlil qilish vositalari
Deyarli barcha zamonaviy C kompilyatorlari kodning cheklangan statik tahlilini bajarib, ehtimoliy xatolar haqida ogohlantiradi. Massivdan tashqariga chiqish, stek buzilishi, dinamik xotira chegarasidan chiqish, boshlang‘ich qiymat berilmagan o‘zgaruvchini o‘qish va aniqlanmagan xatti-harakat ehtimollarini tekshiradigan kodni qo‘shish parametrlari ham mavjud. Ammo qo‘shimcha tekshiruvlar ilova unumdorligiga ta’sir qilishi mumkin; odatda ular faqat sozlash paytida ishlatiladi.
Sintaktik bo‘lmagan xatolarni aniqlash uchun C kodining maxsus statik analizatorlari mavjud. Ular xatosiz ishlashni kafolatlamaydi, ammo odatiy xato va zaifliklarning katta qismini topishga imkon beradi. Eng yuqori samara ularni vaqti-vaqti bilan emas, balki kod sifatini uzluksiz nazorat qilish tizimida, masalan, uzluksiz integratsiya va joylashtirish jarayonida qo‘llaganda olinadi. Tahlilchi aslida to‘g‘ri bo‘lgan kodni xato deb baholamasligi uchun maxsus izohlar bilan belgilash talab etilishi ham mumkin.
Xavfsiz dasturlash standartlari
C tilida to‘g‘ri dasturlash bo‘yicha kichik maqolalardan yirik kitoblargacha ko‘p tadqiqotlar chop etilgan. Kod sifati uchun korporativ va sohaviy standartlar joriy qilingan. Jumladan:
- MISRA C — avtomobil sanoatidagi dasturiy ta’minot ishonchliligi uyushmasi (Motor Industry Software Reliability Association) C tilini transport vositalarining o‘rnatilgan tizimlarida ishlatish uchun ishlab chiqqan standart. Hozir MISRA C mudofaa, tibbiyot va aerokosmik sohalarda ham qo‘llanadi. 2013-yilgi tahrirda 16 direktiva va 143 qoida bo‘lib, ular kodga talablar va ayrim imkoniyatlarga cheklovlar (masalan, o‘zgaruvchan argumentli funksiyalarni taqiqlash)ni o‘z ichiga oladi. MISRA C ga moslikni tekshiruvchi o‘nga yaqin vosita va ushbu cheklovlarni ichki tekshiradigan bir nechta kompilyator mavjud.
- CERT C Coding Standard — CERT muvofiqlashtirish markazitomonidan yaratiladigan standart. U ham C da ishonchli va xavfsiz dasturlashga qaratilgan. Dasturchilar uchun qoidalar va tavsiyalar, jumladan har bir holat bo‘yicha noto‘g‘ri hamda to‘g‘ri kod misollarini o‘z ichiga oladi. Standart Cisco va Oracle.
POSIX standartlari
Tilning ayrim kamchiliklarini POSIXstandartlari to‘plami qoplaydi. Ko‘plab funksiyalarda errno ni o‘rnatish standartlashtiriladi, bu fayl funksiyalaridagi xatolarni qayta ishlashga yordam beradi. Shuningdek, ayrim standart funksiyalarning oqimlar uchun xavfsiz variantlari kiritiladi; bunday variantlar til standartida faqat K kengaytmasida mavjud.
Adabiyotlar
- ISO/IEC. ISO/IEC9899:2017. Dasturlash tillari — C. www.open-std.org (2017). Murojaat qilingan sana: 3-dekabr 2018-yil. asl nusxadan arxivlangan 24-oktabr 2018-yil.
- Kernigan B., Ritchi D. C dasturlash tili = The C programming language. — 2-nashr. — Moskva: Vilyams, 2007. — B. 304. — ISBN 0-13-110362-8.
- Gukin D. «Boshlovchilar uchun C dasturlash tili» = C For Dummies. — Moskva: Dialektika, 2006. — B. 352. — ISBN 0-7645-7068-4.
- Podbelskiy V. V., Fomin S. S. C tilida dasturlash kursi: darslik. — Moskva: DMK Press, 2012. — 318 bet — ISBN 978-5-94074-449-8.
- Prata S. C dasturlash tili: ma’ruzalar va mashqlar = C Primer Plus. — Moskva: Vilyams, 2006. — B. 960. — ISBN 5-8459-0986-4.
- Prata S. C dasturlash tili (C11): ma’ruzalar va mashqlar, 6-nashr = C Primer Plus, 6th Edition. — Moskva: Vilyams, 2015. — 928 bet — ISBN 978-5-8459-1950-2.
- Stolyarov A. V. C tili va dasturlashga kirish ta’limi // MDU Hisoblash matematikasi va kibernetika fakulteti yosh olimlari maqolalari to‘plami. — MDU fakultetining nashriyot bo‘limi, 2010. — № 7. — 78–90-betlar.
- Shildt G. C: to‘liq qo‘llanma, klassik nashr = C: The Complete Reference, 4th Edition. — Moskva: Vilyams, 2010. — B. 704. — ISBN 978-5-8459-1709-6.
- Ada, C, Paskal dasturlash tillari = Comparing and Assessong Programming Languages Ada, C, and Pascal / A. Fyuyer, N. Jexani. — Moskva: Radio va Svyaz, 1989. — 368 bet — 50 000 nusxa — ISBN 5-256-00309-7.
- Papaspyrou N. S. A Formal Semantics for the C Programming Language : [inglizcha] : [arxiv. 22-yanvar 2023-yil] : doctoral dissertation. — National Technical University of Athens, 1998, February.
Havolalar
- ISO/IEC JTC1/SC22/WG14 official home (inglizcha). — C dasturlash tilini standartlashtirish bo‘yicha xalqaro ishchi guruhning rasmiy sahifasi. Murojaat qilingan sana: 20-fevral 2009-yil. Arxivlangan 22-avgust 2011-yil.
- WG14 N1124 (inglizcha). ISO/IEC 9899 — Programming languages — C — Approved standards. ISO/IEC JTC1/SC22/WG14 (6-may 2005-yil). — Standart ISO/IEC 9899:1999 (C99) + ISO/IEC 9899:1999 Cor. 1:2001(E) (TC1 — Technical Corrigendum 1, 2001-yil) + ISO/IEC 9899:1999 Cor. 2:2004(E) (TC2 — Technical Corrigendum 2, 2004-yil). Murojaat qilingan sana: 20-fevral 2009-yil. Arxivlangan 22-avgust 2011-yil.
- C — The ISO Standard — Rationale, Revision 5.10 (inglizcha) (2004-yil aprel). — C99 standarti uchun asos va tushuntirishlar. Murojaat qilingan sana: 20-fevral 2009-yil. Arxivlangan 22-avgust 2011-yil.
- Cppreference.com — ko‘ngillilar yuritadigan vikima’lumotnoma; unda C va C++tillari, ularning standartlari hamda ishlab chiqishiga oid keng ma’lumotlar mavjud.
- SEI CERT C Coding Standard (yoki SEI CERT C Coding Standard, 2016 Edition) — C tilida xavfsiz dasturlash standarti.
- Romanov Ye. C/C++: havaskordan mutaxassisgacha. ermak.cs.nstu.ru. Murojaat qilingan sana: 25-may 2015-yil.