Testosteron miqdori, avvalo, yoshga, shuningdek, jismoniy faollik, turmush tarzi, ovqatlanish, dori vositalarini qabul qilish va boshqa ko‘plab omillarga bog‘liq.

Sog‘lom erkakning qon zardobidagi testosteron miqdori sutka davomida o‘zgarib, sirkad ritmga bo‘ysunadi: eng yuqori miqdor erta tongda, eng past miqdor esa kunning ikkinchi yarmida kuzatiladi.

19 yoshdan 39 yoshgacha bo‘lgan semizlikka chalinmagan yevropalik va amerikalik erkaklarda umumiy testosteron miqdori 264 dan 916 ng/dl (desilitrga nanogramm) gacha, katta yoshli erkaklarda esa uning o‘rtacha darajasi 630 ng/dl ni tashkil etadi. Ushbu oraliq odatda me’yor sifatida qo‘llanilsa-da, ayrim shifokorlar uni gipogonadizmnianiqlash uchun ishlatishga e’tiroz bildiradi. Bir necha professional tibbiy tashkilot 350 ng/dl ni me’yorning eng past chegarasi deb olishni tavsiya qilgan; bu avvalgi xulosalarga mos keladi. Erkaklarda testosteron miqdori yosh o‘tishi bilan kamayadi. Ayollarda umumiy testosteronning o‘rtacha miqdori 32,6 ng/dl, giperandrogeniyaga chalingan ayollarda esa 62,1 ng/dl ni tashkil etadi.

Uyqu davomiyligi bilan testosteron miqdori o‘rtasida bog‘liqlik borligi kuzatilgan. Masalan, turli yoshdagi 800 nafar sog‘lom erkak ishtirok etgan tadqiqotda uch hafta mobaynida o‘lchangan o‘rtacha uyqu davomiyligi ortgani sari testosteron dastlab ko‘tarilgan, taxminan sakkiz soatlik uyquda eng yuqori darajaga yetgan, so‘ng esa kutilmaganda keskin pasaygan. Ko‘tarilish gormon ishlab chiqarilishining, ayniqsa uyqu paytidagi faollashuvi bilan izohlansa-da, keyingi pasayish sababi hanuz noma’lum^{[birlamchi manba]}. Testosteron miqdori yosh o‘tishi bilan muntazam kamayadi. Buning o‘zi dastlab kasallik belgisi hisoblanmaydi. Davolash testosteron yetishmovchiligi (gipogonadizm) belgilari bilan birga kechgandagina ko‘rsatiladi. Gipogonadizm mavjud bo‘lsa, testosteron miqdori nisbatan yuqori bo‘lganda ham o‘rnini bosuvchi davolash tavsiya etilishi mumkin.

Rux testosteron miqdorining oshishiga yordam beradi. Rux yetishmovchiligi yengil bo‘lgan sog‘lom keksa erkaklarga olti oy davomida rux qo‘shimchasini berish testosteron darajasini ko‘targan. Sog‘lom yosh erkaklarning ratsionida ruxni cheklash esa testosteron konsentratsiyasining sezilarli pasayishi bilan bog‘liq bo‘lgan^{[birlamchi manba]}.

erkaklarning jinsiy a’zolari va ikkilamchi jinsiy belgilariningrivojlanishida qatnashadi; spermatogenez va jinsiy xulq-atvorni boshqaradi, shuningdek, azot hamda fosfor almashinuviga ta’sir ko‘rsatadi^{[manba 345 kundan beri ko‘rsatilmagan]}. Testosteron sintezi va sekretsiyasi lyuteinlashtiruvchi hamda follikulani stimullovchi gormonlar tomonidan boshqariladi; ular gipofizda ishlab chiqariladi.^{[manba 345 kundan beri ko‘rsatilmagan]}.

androgen faolligi homilaning ona qornidagi rivojlanish davrida (14-haftadan boshlab) namoyon bo‘ladi^{[manba 345 kundan beri ko‘rsatilmagan]}. Ayol organizmida testosteron tuxumdonlarda sintezlanadi va yetilayotgan follikula hujayralarida estrogenlargaaylanib, sut bezlarining rivojlanishiga yordam beradi (homiladorlik vaqtida testosteron miqdori oshadi). Gormonning buyrakusti bezlari tomonidan ortiqcha ishlab chiqarilishi tuxumdonlarning reproduktiv faoliyati buzilishiga, shuningdek, virilizatsiyaga olib keladi^{[manba 345 kundan beri ko‘rsatilmagan]}.

Turli klinik laboratoriyalarda testosteron me’yori uni aniqlash usuliga qarab farq qilishi mumkin. Ko‘pchilik laboratoriyalarda testosteron me’yori 11-33 nmol/l erkaklarda va 0,24—3,8 nmol/l ayollarda deb hisoblanadi.

Tibbiyot amaliyotida testosteron preparatlari (masalan, testosteron propionat) yoki uning sintetik analoglari moyaklar faoliyati susayganda va shu bilan bog‘liq buzilishlarda — jinsiy rivojlanishning yetarli bo‘lmasligi, o‘smirlarda jinsiy faoliyatning funksional buzilishlari, birlamchi yevnu­xoidizm va gipogonadizmda hamda boshqa holatlarda qo‘llanadi^{[manba 345 kundan beri ko‘rsatilmagan]}.

Testosteronning ortiqchaligi ko‘pincha turli teri muammolariga (masalan, akne, seboreya va boshqalarga) sabab bo‘ladi^{[manba 345 kundan beri ko‘rsatilmagan]}.

Sportchilar ham mushak massasini va kuchini oshirish uchun testosterondan foydalanadi^{[manba 345 kundan beri ko‘rsatilmagan]}. Uni uzoq vaqt qabul qilish organizmda testosteronning tabiiy ishlab chiqarilishini kamaytiradi. Biroq sportchilar bu nojo‘ya ta’sirni bartaraf etish maqsadida kursdan keyingi terapiyani o‘tkazib, organizmdagi o‘z gormoni ishlab chiqarilishini tiklash uchun turli preparatlarni qabul qiladilar.^{[manba 345 kundan beri ko‘rsatilmagan]}

Bundan tashqari, sintetik testosteron gormonal o‘rnini bosuvchi terapiyada (GO‘BT) erkak jinsiy gormoni darajasi pasaygan keksa erkaklar uchun ham qo‘llanadi. Bu terapiyada ko‘pincha sof testosteron emas, balki uning efirlari qo‘shilgan shakllari ishlatiladi^{[manba 345 kundan beri ko‘rsatilmagan]}.

Erkaklarda testosteronning yuqori miqdori jinsiy faollik davrlari bilan bog‘liq.

Jinsiy mazmundagi ochiq sahnalari bo‘lgan filmlarni tomosha qilgan erkaklarda testosteron miqdori o‘rtacha 35 % ga oshib, film tugaganidan 60-—90 daqiqa o‘tib eng yuqori darajaga yetadi. Jinsiy jihatdan neytral filmlarni ko‘rganlarda esa bunday o‘sish kuzatilmaydi. Bunday filmlarni tomosha qilgan erkaklar ko‘rish paytida motivatsiya va raqobatga moyillik kuchaygani, charchoq kamayganini ham qayd etganlar. Jinsiy qo‘zg‘alishdan keyingi bo‘shashish bilan testosteron miqdori o‘rtasida ham bog‘liqlik aniqlangan.

Ayrim tadqiqotlarda jinsiy aloqadan tiyilish testosteron miqdorini biroz oshirishi aytiladi. Biroq bu tadqiqotlar juda kichik tanlanmalarda va olimlarning^[qaysi?] guruhida o‘tkazilganini hisobga olish kerak. Boshqa tomondan, keksa odamlarda testosteron miqdorini o‘rganish tez-tez jinsiy aloqa qilish va masturbatsiya testosteron darajasini oshirishini ko‘rsatgan.

Erkaklarning juftlashish xulq-atvoriga ta’sir qilishi ma’lum bo‘lgan testosteron miqdori ularga ovulyatsiya davridagi yoki ovulyatsiya bo‘lmagan ayolning hidi ta’sir qilishiga qarab o‘zgaradi. Ovulyatsiya davridagi ayollarning hidiga duch kelgan erkaklarda testosteron darajasi barqaror saqlangan va ovulyatsiyaga aloqador bo‘lmagan signallarga duch kelgan erkaklarnikidan yuqoriroq bo‘lgan.

Androgenlar qin to‘qimasining fiziologik holatini o‘zgartirishi va ayollarning jinsiy a’zolarida qo‘zg‘alishni kuchaytirishi mumkin. Ayollarda testosteron darajasi jinsiy aloqadan va quchoqlashishdan oldin, shuningdek, jinsiy aloqadan va quchoqlashishdan keyin o‘lchanganda yuqoriroq bo‘ladi.

Jinsiy mazmundagi fikrlar ham ayol organizmidagi testosteron darajasini o‘zgartiradi, ammo kortizol miqdorini o‘zgartirmaydi; gormonal kontratseptivlar esa jinsiy fikrlarga testosteron javobining o‘zgarishiga ta’sir qilishi mumkin.

Testosteron ayollarda jinsiy qo‘zg‘alish buzilishlarini^[ingl.] davolashda samarali vosita bo‘lishi mumkin; u plastir shaklida ham mavjud^[ingl.].

Xalqaro yengil atletika federatsiyalari assotsiatsiyasi (IAAF) 2018-yilda testosteron darajasi yuqori bo‘lgan sportchi ayollar uchun yangi qoidalarni e’lon qilgan.

Oshiq bo‘lish erkaklarda testosteron miqdorining kamayishi bilan bog‘liq, ayollarda esa testosteron darajasidagi o‘zgarishlar bir xil yo‘nalishda emas. Bu o‘zgarishlar jinslar o‘rtasidagi xulq-atvor farqlarini vaqtincha kamaytirishi mumkinligi taxmin qilingan. Biroq munosabatlar rivojlanib borgan sari kuzatilgan testosteron o‘zgarishlari, aftidan, saqlanib qolmaydi.

Testosteron kamroq ishlab chiqaradigan erkaklarning munosabatda bo‘lishi yoki turmush qurishi ehtimoli yuqoriroq; testosteron ko‘proq ishlab chiqaradigan erkaklar esa ko‘proq ajrashishga moyil. Nikoh yoki uzoq muddatli majburiyatlar testosteron darajasining pasayishiga olib kelishi mumkin. Ilgari munosabat tajribasiga ega bo‘lmagan bo‘ydoq erkaklarda testosteron miqdori bunday tajribaga ega bo‘lgan bo‘ydoqlarnikidan pastroq. Oldin munosabatda bo‘lgan bo‘ydoq erkaklar tajribasiz tengdoshlariga qaraganda kuchliroq raqobat holatida bo‘lishi taxmin qilinadi. Turmush qurgan erkaklar rafiqasi va/yoki farzandi bilan kun o‘tkazish kabi yaqinlikni mustahkamlash faoliyatlarida qatnashganida, ularning testosteron miqdori bunday mashg‘ulotlarda qatnashmagan paytdagidan farq qilmaydi. Umuman olganda, natijalar testosteron miqdoridagi o‘zgarishlar uchun yaqin munosabatlarni saqlashga qaratilgan faoliyatdan ko‘ra raqobat faoliyatining mavjudligi muhimroq ekanini ko‘rsatadi.

Testosteron ko‘proq ishlab chiqaradigan erkaklar nikohdan tashqari jinsiy aloqalarga ko‘proq moyil bo‘ladi. Testosteron miqdori sherikning jismonan yonida bo‘lishiga bog‘liq emas: bir shaharda birga yashaydigan va masofadan turib munosabat yuritadigan erkaklarning testosteron darajasi o‘xshash. Ayollarda esa sherikning jismoniy yaqinligi testosteron bilan bog‘liq o‘zaro ta’sir uchun ahamiyatli bo‘lishi mumkin: sherigi bilan bir shaharda yashaydigan ayollarda testosteron miqdori uzoq masofadan turib munosabatda bo‘lgan ayollarnikidan pastroq.

Testosteron darajasi moliyaviy qarorlar qabul qilishda tavakkal qilishga muhim ta’sir ko‘rsatadi.

Tadqiqotlarning aksariyati kattalar o‘rtasidagi jinoyatchilik va testosteron o‘rtasidagi bog‘liqlikni tasdiqlaydi. O‘smirlar jinoyatchiligi bilan testosteron o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rgangan deyarli barcha tadqiqotlarda esa statistik jihatdan ahamiyatli natija olinmagan. Ko‘plab tadqiqotlar testosteronning jinoyatchilikka aloqador xulq-atvor yoki shaxsiy xususiyatlar, masalan, jamiyatga zid xatti-harakatlar va alkogolizm bilan bog‘liqligini ham aniqlagan. Umumiyroq tajovuzkor xulq-atvor va his-tuyg‘ularning testosteron bilan aloqasi ham ko‘p o‘rganilgan. Tadqiqotlarning taxminan yarmida bog‘liqlik topilgan, qolgan yarmida esa topilmagan.

Bir nechta tadqiqotlar testosteron hosilasi bo‘lgan estradiol ( estrogenningbir shakli) erkaklar tajovuzkorligida muhim rol o‘ynashi mumkinligini ko‘rsatadi. Tadqiqotlarda testosteron vazopressin retseptorlarini gipotalamusda boshqarish orqali tajovuzkorlikni kuchaytirishi ham aniqlangan.

Tadqiqotlar ayrim ishtirokchilarga testosteron berilishi og‘zaki tajovuzkorlik va g‘azabni kuchaytirishini ham ko‘rsatgan.

Testosteron tajovuzkorlik va raqobatbardosh xulq-atvor bilan sezilarli darajada bog‘liq bo‘lib, ikkinchisi uning darajasini bevosita qo‘llab-quvvatlaydi. Testosteronning tajovuzkorlik va raqobatdagi o‘rniga oid ikkita nazariya mavjud. Birinchisiga ko‘ra, testosteron balog‘atga yetishdavrida ko‘tarilib, tajovuzkorlikni ham o‘z ichiga oladigan ko‘payish va raqobatga oid xulq-atvorni kuchaytiradi. Tadqiqotlarda testosteron va hukmronlik o‘rtasida bevosita bog‘liqlik aniqlangan. Bu ayniqsa qamoqxonadagi eng shafqatsiz jinoyatchilarda sezilgan: ularda testosteron darajasi eng yuqori bo‘lgan. Shu tadqiqotda raqobat muhitidan tashqarida bo‘lgan otalarda testosteron boshqa erkaklarga qaraganda eng past ekani ham aniqlangan.

Ikkinchi nazariya birinchisiga o‘xshash bo‘lib, «erkaklar tajovuzkorligining evolyutsion neyroandrogen (ENA) nazariyasi» deb ataladi. Bu nazariyaga ko‘ra, testosteron va boshqa androgenlar evolyutsiya davomida miyani erkaklarga xos shakllantirib, erkaklarning o‘ziga yoki boshqalarga zarar yetishi xavfi bo‘lgan taqdirda ham raqobatbardosh bo‘lishiga imkon bergan. Shunday qilib, ona qornidagi rivojlanish va voyaga yetgan davrda testosteron hamda androgenlarning ta’siri natijasida erkaklarga xos shakllangan miyaga ega kishilar yashab qolish, imkon qadar tez-tez qarama-qarshi jins vakillarini jalb qilish va ular bilan juftlashish uchun resurslarni qo‘lga kiritish qobiliyatini kuchaytiradi. Miyaning erkaklarga xos shakllanishiga nafaqat voyaga yetgandagi testosteron darajasi, balki homilaning ona qornidagi testosteron ta’siri ham sabab bo‘ladi. Homila davridagi testosteronning yuqoriroq darajasi barmoqlar uzunliginisbatining pastligi bilan ifodalanadi. Voyaga yetgandagi testosteron darajasining yuqoriligi erkak futbolchilarda qoidabuzarlik va tajovuzkorlik xavfini oshiradi. Tadqiqotlar homilalik davrda testosteron yuqoriroq, barmoqlar nisbati pastroq bo‘lishi erkaklarda kuchliroq tajovuzkorlik bilan bog‘liqligini ham aniqlagan.

Qisqa stvolli o‘qotar qurol va tajriba o‘yini bilan o‘zaro ta’sirlashgan ishtirokchilarda testosteron miqdori ham, tajovuzkorlik ham oshgan. Testosteron miyaning po‘stloqosti sohalarini faollashtirib, tajovuzkorlikni keltirib chiqaradi. Bu sohalar ijtimoiy yoki oilaviy me’yorlar bilan jilovlanishi ham mumkin. Tajovuzkorlik turli vaziyatlarda fikrlar, g‘azab, og‘zaki tajovuz, raqobat, hukmronlik va jismoniy zo‘ravonlik orqali namoyon bo‘ladi. Testosteron hamdardlikni kamaytiradi va erkaklarning shafqatsizlik hamda zo‘ravonlikka oid signallarga qiziqishini oshiradi. Testosteron bilan bog‘liq miyaning o‘ziga xos tuzilma xususiyatlari odamlarning tajovuzkor xatti-harakatini bashorat qilishga yordam berishi mumkin.

Testosteron va tajovuzkorlik o‘rtasidagi bog‘liqlik bilvosita ham bo‘lishi mumkin. Taxminlarga ko‘ra, testosteron tajovuzkorlikka moyillikni to‘g‘ridan to‘g‘ri oshirmaydi, balki muammolar paydo bo‘lganda insonning ijtimoiy mavqeyini saqlashga yordam beradigan har qanday xatti-harakatga moyillikni kuchaytiradi. Ko‘plab hayvonlarda tajovuzkorlik ijtimoiy mavqeni saqlash vositasidir. Odamlar esa ijtimoiy mavqega turli yo‘llar bilan erisha oladi. Agar boshqalarga foydali xatti-harakatlar ijtimoiy mavqe bilan taqdirlansa, ayrim tadqiqotlarda testosteron va ijtimoiy foydali xulq-atvor o‘rtasidagi bog‘liqlik nega aniqlanganini shu bilan tushuntirish mumkin. Demak, testosteronning tajovuzkorlik bilan aloqasi tajovuzkorlikning ijtimoiy mavqe bilan taqdirlanishiga bog‘liq bo‘lishi mumkin.

Testosteron hosilalarining me’yordan ortiq dozasi giperseksuallikka, ovozning dag‘allashishiga va tuklarning ortiqcha o‘sishiga — yuz, tana va qo‘l-oyoqlarda — olib kelishi mumkin. Ayollarda klitoromegaliya rivojlanishi mumkin.

Keksa odamlarda testosteron saqlovchi gelni o‘rganish bo‘yicha tadqiqot yurak-qon tomir asoratlari xavfi oshgani sababli muddatidan oldin to‘xtatilgan. Testosteron qabul qilish prostata bezi saratonirivojlanish xavfini oshirishi mumkinligi haqida ham ma’lumotlar mavjud. Shu va boshqa nojo‘ya ta’sirlar sababli uni faqat laboratoriya tekshiruvlari bilan tasdiqlangan gormon yetishmovchiligining yaqqol belgilari bor bemorlarga buyurish kerak. Testosteronni faqat tegishli yosh uchun o‘rtacha me’yor darajasigacha ko‘tarish tavsiya etiladi; uni 18 yoshli o‘smir uchun me’yor hisoblangan miqdorgacha yetkazishga urinish maqsadga muvofiq emas.

Bundan tashqari, testosteron organizmga tashqaridan kiritilganda uning tabiiy ishlab chiqarilishi kamayadi. Davolash to‘xtatilgach esa testosteron darajasi terapiyadan oldingidan ham past bo‘lishi mumkin.

Kam miqdordagi alkogol bilan o‘tkir zaharlanish erkaklarda testosteron darajasini oshiradi, katta miqdor esa kamaytiradi (surunkali alkogolizm testosteronning doimiy past bo‘lishiga olib keladi). Ayollarda alkogol iste’moli testosteron va estrogen darajasini oshiradi.

• Mikaela Hau^[d]. Testosteron orqali erkaklarga xos belgilarning boshqarilishi: umurtqalilar hayot sikllari evolyutsiyasi uchun ahamiyati : [ingl.] // BioEssays^[d]. — 2007, 1-fevral. — Jild. 29, son. 2. — B. 133—144. — ISSN 0265-9247, 1521-1878. — doi:10.1002/bies.20524. — PMID 17226801. — WD Q36709417.