Redutsentlar nima

Zamburug‘lar — redutsentlarning odatiy vakillaridan biri

Redutsentlar, yoki destruktorlar (lotincha reduco — «qaytaraman, tiklayman» so‘zidan), — organizmlar (asosan bakteriyalar va zamburug‘lar) bo‘lib, tirik mavjudotlarning o‘lik qoldiqlarini parchalab, ularni anorganik va eng oddiy organik birikmalarga aylantiradi. Ular geterotroflardir.

Hayvon-detritofaglardan redutsentlar, avvalo, hazm bo‘lmagan qattiq qoldiqlar (ekskrementlar) qoldirmasligi bilan farqlanadi. Ekologiyada detrit bilan oziqlanuvchi hayvonlar an’anaviy ravishda konsumentlar toifasiga kiritiladi. Shu bilan birga, barcha organizmlar karbonat angidrid va suvni, ko‘pincha boshqa anorganik (ammiak) yoki oddiy organik (karbamid) molekulalarni ham ajratib chiqaradi va shu tariqa organik moddalarning parchalanishi (destruksiyasi) jarayonida ishtirok etadi.

Atama

Boshqa nomlari — destruktorlar (lotincha destruo — «parchalayman» so‘zidan), saprotroflar (qadimgi yunoncha σαπρός — «chirigan» va τροφή — «oziq»), saprofillar (~ + φιλία — «intilish, ishtiyoq»), saprofitlar (~ + φυτόν — «o‘simlik»).

Ekologik roli

Redutsentlar organik qoldiqlardan, avvalo, karbonat angidrid СО2 va bog‘langan azotni ajratib chiqaradi, mineral tuzlarni esa tuproq va suvga qaytarib, ularni produtsentlar-avtotroflar uchun o‘zlashtiriladigan holga keltiradi va shu tariqa biotik modda aylanishini yakunlaydi. Shu sababli ekotizimlar redutsentlarsiz mavjud bo‘la olmaydi (bu jihatdan konsumentlar boshqacha: ular, ehtimol, evolyutsiyaning dastlabki 2 milliard yilida, ekotizimlar faqat prokariotlardan iborat bo‘lgan paytda, umuman mavjud bo‘lmagan).

Ekotizimlarni tartibga soluvchi abiotik va biotik omillar

Olimlar N. I. Bazilevich va boshqalar (1993) quruqlikdagi ekotizimlarda biologik modda aylanishida juda muhim rol o‘ynaydigan parchalanish jarayonlarini tartibga soluvchi ikki guruh omil mavjudligini aniqlagan.

Bular, birinchi navbatda, abiotik omillar — eruvchan birikmalarning yuvilib chiqishi, organik moddalarning fotokimyoviy oksidlanishi hamda muzlash va erish natijasidagi mexanik yemirilish jarayonlaridir.

Bu omillar ekotizimlarning yer usti qatlamlarida yaqqolroq namoyon bo‘ladi, biotik omillar esa asosan tuproqda ta’sir ko‘rsatadi. Parchalanishning abiotik omillari qurg‘oqchil va yarim qurg‘oqchil landshaftlarga (cho‘llar, dashtlar, savannalar), shuningdek, materiklarning baland tog‘li hududlari va qutbiy landshaftlarga xosdir.

Parchalanishning biotik omillari, avvalo, tuproq hamda uning yuzasidagi o‘simlik qoldiqlari qatlamida yashaydigan saprotrof organizmlardir (umurtqasiz va umurtqali hayvonlar, zamburug‘lar, mikroorganizmlar). Quruqlik landshaftlarida bu jarayonning yetakchi omili, asosan, tuproq mikroflorasidir.

Adabiyotlar

  1. Bigon M., Harper J., Taunsend K. Ekologiya. Individlar, populyatsiyalar va jamoalar: 2 jildda. Moskva: «Mir», 1989. — 667 bet, rasmlar bilan.
  2. Vronskiy A. V. Amaliy ekologiya: o‘quv qo‘llanma. Don bo‘yidagi Rostov: «Feniks» nashriyoti, 1996, 512 bet. ISBN 5-85880-099-8
  3. Garin V. M., Klyonova I. A., Kolesnikov V. I. Texnika oliy o‘quv yurtlari uchun ekologiya. «Oliy ta’lim» turkumi. Professor V. M. Garin tahriri ostida. Don bo‘yidagi Rostov: «Feniks» nashriyoti, 2003, 384 bet. ISBN 5-222-03768-1