Raqamli iqtisodiyot (veb-iqtisodiyot, internet-iqtisodiyot, elektron iqtisodiyot) — iqtisodiy faoliyat bo‘lib, u elektron tarmoqlar (raqamli telekommunikatsiyalar) yordamida amalga oshiriladi hamda elektron biznes va elektron tijorat bilan, shuningdek, ular ishlab chiqaradigan va sotadigan raqamli tovarlar hamda xizmatlar bilan bog‘liq. Raqamli iqtisodiyotdagi xizmatlar va tovarlar uchun hisob-kitoblarda ko‘pincha quyidagi to‘lov vositasidan foydalaniladi: raqamli valyuta (elektron pullar).
Konsepsiya
Raqamli iqtisodiyot konsepsiyasi XX asrning so‘nggi o‘n yilligida paydo bo‘lgan. 1995-yilda Nikolas Negroponte atomlarga ishlov berishdan bitlarga ishlov berishga o‘tish haqidagi metaforani qo‘llagan. U anʼanaviy tovarlarning «jismoniy» ko‘rinishiga xos kamchiliklarni (og‘irlik, xomashyo, transport) hamda yangi iqtisodiyotning afzalliklarini (tovarlarning vaznsizligi, virtuallik, xomashyoga deyarli ehtiyoj yo‘qligi, dunyo bo‘ylab bir zumda uzatish imkoniyati) taʼkidlagan.
Ko‘lam
Raqamli iqtisodiyot hajmini baholash ko‘plab qiyinchiliklar bilan bog‘liq bo‘lib, jiddiy bahs-munozaralarga sabab bo‘ladi. Ayrim mualliflar raqamli iqtisodiyotni «bevosita» (faqat onlayn biznes) va «bilvosita» (anʼanaviy va raqamli faoliyatni birlashtirgan korxonalarning raqamli faoliyati) turlarga ajratadi. 2012-yilgi tadqiqotida Boston Consulting Group «internet-iqtisodiyot» hajmini $2,3 trln deb baholagan. Bu G20 — «Katta yigirmatalik» mamlakatlari yalpi ichki mahsulotining taxminan 4,1 % iga teng. Oxford Economics hisobotida 2013-yilda raqamli iqtisodiyotning umumiy hajmi $20,4 mlrd, yaʼni jahon savdosining taxminan 13,8 % i deb baholangan.
Internet-iqtisodiyoti G20 mamlakatlari orasida eng yirik bo‘lgan Buyuk Britaniyada 2012-yilda yalpi ichki mahsulotga nisbatan taxminan 8,3 % ni, 2016-yilda esa 12 % ni tashkil etgan. Rossiyaning raqamli iqtisodiyoti AQSH, Xitoy, Yevropa va Yaponiyadan ancha orqada qolmoqda. 2018-yilda Rossiyaning jahon yalpi ichki mahsulotidagi ulushi 1,8 % bo‘lgan bo‘lsa, dunyo superkompyuterlarining umumiy unumdorligidagi ulushi atigi 0,32 % ni tashkil etgan.
Rossiya iqtisodiyotining 10 yil davomidagi raqamli rivojlanish yo‘nalishlari tahlili jamiyatda, jumladan, Rossiya Federatsiyasi subyektlari o‘rtasidagi «raqamli tengsizlik»ka taʼsir ko‘rsatuvchi ijobiy tendensiyalarni aniqlagan.
Taʼsiri
Raqamli iqtisodiyotning o‘sishi butun iqtisodiyotga taʼsir ko‘rsatadi. Ushbu sohaning iqtisodiyotning anʼanaviy tarmoqlariga taʼsir etish bosqichlarini baholashga urinishlar mavjud. Masalan, Boston Consulting Group «isteʼmol tovarlari va chakana savdoni qamrab olgan o‘zgarishlarning to‘rt to‘lqini» haqida so‘z yuritadi. Raqamli iqtisodiyotning tarqalishi natijasida barcha sohalarda raqobat kuchayib, tobora global tus oladi.
Ijtimoiy oqibatlar
- Raqamli makon dunyoning istalgan nuqtasidagi har bir insonga har qanday tovarni topish va sotib olish imkonini berishi chegaralarni yo‘qotadi, hududlar o‘rtasidagi tafovutlarni kamaytiradi, milliy o‘ziga xoslikni zaiflashtiradi hamda odamlarni bir-biriga qarama-qarshi qo‘yadigan barcha to‘siqlarni — ular til, din, irq bilan bog‘liq bo‘ladimi, xalqlar o‘rtasidagi noto‘g‘ri qarashlar yoki adovat ko‘rinishidami — asta-sekin yemiradi.
- Taxmin qilish mumkinki, keyingi avlod xarid qilishni biror joyga jismonan borishni talab etadigan zarurat deb hisoblamay qo‘yadi. Savdo markazlarining huvillab qolishi, bozor va do‘konlarga oshiqadigan shahar aholisi sonining kamayishi, shuningdek, transport infratuzilmasiga tushadigan yuklamaning kamayishi — elektron savdoning shunday muhim oqibatlariki, ular shahar muhitini o‘zgartiradi.
Raqamli iqtisodiyot va elektron hukumat
Dunyo aholisining ko‘payishi va resurslarning safarbar etilishi sharoitida elektron iqtisodiyot faqat elektron savdo va xizmatlar bilan cheklanmay, hayotning barcha jabhalarini qamrab oladi: sog‘liqni saqlash, taʼlim, internet-banking va hokazolar.
Hujjatlar va muloqot vositalari ommaviy ravishda raqamli shaklga o‘tkazilayotganini (Rossiyada elektron hujjat aylanishi uchun elektron imzo standarti qabul qilinganini) hisobga olsak, davlat bilan muloqotni elektron platformaga ko‘chirish mantiqan to‘g‘ri ko‘rinadi. Elektron davlat va elektron hukumat fuqarolarga taqdim etiladigan elektron xizmatlar va mahsulotlarning salmoqli qismini yaratadi.
Hukumatlar fuqarolarni yuqori tezlikdagi raqamli aloqa bilan taʼminlash choralarini ko‘rmoqda. Masalan, Avstraliya milliy keng polosali tarmog‘i (ingl. National Broadband Network) 1 Gbit/s tezlikdagi internetni Avstraliyaning o‘n yoshdan katta aholisining 93 % iga yetkazishi kerak.
28-iyul kuni (2017-yil) Rossiya Federatsiyasi hukumati «Raqamli iqtisodiyot» dasturini qabul qildi. Estoniya, Belarus va Ukraina ham raqamli iqtisodiyotni faol rivojlantirmoqda.
Ayrim mamlakatlar iqtisodiyotining rivojlanishini tahlil qilish uchun I-DESI deb ataladigan indeksdan foydalaniladi.
Tanqid
Nomoddiy kapitalizmning yuksalishi
Raqamli iqtisodiyot tengsizlik va ijtimoiy tabaqalanishga yordam beradigan «nomoddiy kapitalizm» sifatida ham taʼriflanadi. 2017-yilda Haskel va Uestleyk «Kapitalsiz kapitalizm» kitobini nashr etib, siyosatchilar anʼanaviy iqtisodiyotdan nomoddiy aktivlarga asoslangan yangi iqtisodiyotga o‘tishga moslasha olmayotganidan xavotir bildirgan. 2000-yillarning o‘rtalaridan boshlab kompaniyalar mashinalar, uskunalar yoki ko‘chmas mulkka qaraganda brending, dizayn va texnologiyalar kabi «nomoddiy aktivlar»ga ko‘proq sarmoya kiritmoqda.
Uber kabi kompaniyalar avtomobillarga egalik qilmaydi; ular dasturiy taʼminot va maʼlumotlarga egalik qiladi. Qahvaxonalar va sport zallari boshqalardan ajralib turish uchun brendingga tayanadi. Farmatsevtika kompaniyalari marketing, shuningdek, tadqiqot va ishlanmalar uchun juda katta mablag‘ ajratadi.
Anʼanaviy ishlab chiqarishda dastlabki mahsulot ishlab chiqarilgandan so‘ng keyingi birlikni ishlab chiqarishning chegaraviy xarajatlari kamayadi, biroq dasturiy taʼminotda bu jarayon boshqacha kechadi. Maʼlumotlar, sug‘urta, elektron kitoblar va hatto filmlar kabi mahsulotlarning dastlabki nusxasi yaratilgach, qolgan nusxalarni ishlab chiqarish deyarli bepul bo‘ladi. Jahon iqtisodiyotida eski modelga mos kelmaydigan faoliyat ulushi o‘sishda davom etayotgani sababli bu holat turli strategiyalarga keng ko‘lamli taʼsir ko‘rsatadi.
Aktivlarning nomoddiyligi kichik va o‘rta korxonalar (KO‘K) bilan transmilliy korporatsiyalar (TMK) o‘rtasidagi tafovutni kuchaytirishi mumkin. Bir tomondan, hozirgi bank tizimi nomoddiy aktivlarni baholash va nazorat qilishda qiyinchiliklarga duch kelmoqda. Ilgari kompaniya bankrot bo‘lganda banklar binolar, uskunalar va boshqa moddiy aktivlarni sotish orqali mablag‘larini qaytarishi mumkin edi. Biroq nomoddiy aktivlarning qiymati pasaysa, ularni osonlikcha sotib bo‘lmaydi, chunki kompaniyaning umumiy qiymati ham tushadi. Natijada KO‘K bank moliyalashtirishidan farq qiladigan venchur kapitaliga ko‘proq bog‘liq bo‘lib qoladi. Resurslardan foydalanish imkoniyatining kengligi TMKlarga nomoddiy aktivlar sinergiyasidan foyda olish imkonini beradi. Masalan, iPod yaratilganda Apple kompaniyasi MP3 texnologiyasini litsenziya shartnomalari, ovoz yozish leybllari va dizayn sohasidagi tajriba bilan birlashtirib, muvaffaqiyatli mahsulot yaratgan. Texnologiyalarni birlashtirish va keyin faoliyat ko‘lamini kengaytirish qobiliyati bu kompaniyalarga bozordagi ustun mavqeini yanada mustahkamlashga yordam beradi.
Ishchi kuchini ekspluatatsiya qilish
Global qiymat yaratish zanjirlarining kengayishi
Raqamli iqtisodiyot transmilliy korporatsiyalar (TMK) butun dunyodagi faoliyatini birlashtiradigan global ishlab chiqarish va savdo zanjirlarining yoyilishini tezlashtirdi. Bu yutuqlar savdo siyosatining erkinlashtirilishi va transport xarajatlarining kamayishi bilan birgalikda barcha tarmoqlardagi korxonalarga global ishlab chiqarish va savdo zanjirlarining afzalliklaridan foydalanish imkoniyatini kengaytirdi. Bunday zanjirlarda mahalliy bozorlarning o‘ziga xosliklaridan foydalanish maqsadida ishlab chiqarish jarayonlari dunyoning turli hududlariga taqsimlanishi mumkin. Firmalar ish haqi past mamlakatlarda faoliyat yuritib, ish jarayonlarini ish haqi yuqori mamlakatlardan muvofiqlashtirishni osonroq amalga oshiradi.
Mehnat qonunchiligini chetlab o‘tish
Onlayn platformalar sonining ortishi ijtimoiy taʼminot va mehnat huquqiga oid yuridik masalalar yuzasidan xavotir uyg‘otmoqda. 2007—2008-yillardagi moliyaviy inqirozdan so‘ng mehnatning «uberizatsiyalashuvi» kuchaygani kuzatilmoqda. Bu hodisaga nom bergan kompaniyadagi kabi, xodimlar mehnat va mehnatni muhofaza qilish qonunlarini qo‘llashda muammolar tug‘diradigan «mustaqil ishchilar» (vaqtinchalik, tashqi va mustaqil shartnomalar asosida ishlovchilar) deb tasniflanadi. Natijada onlayn platformalar anʼanaviy kompaniyalarga qaraganda ish o‘rinlarining moslashuvchanligini va mehnat bozoridagi beqarorlikni kuchaytiradi. Deliveroo va Uber kabi «gig-iqtisodiyot» (qisqa muddatli topshiriqlar iqtisodiyoti) kompaniyalari o‘zini o‘zi band qilgan va raqamli platforma bilan shartnoma tuzadigan haydovchilarni ishga jalb qiladi, holbuki ularning ish tartibi odatdagi yollanma xodimlar faoliyatiga juda o‘xshaydi. Shunga qaramay, 2020-yil mart oyida Fransiyaning oliy sud instansiyasi — Kassatsiya sudi birinchi marta Uber haydovchisini «o‘zini o‘zi band qilgan» mustaqil pudratchi deb bo‘lmasligini tan oldi. Sababi, u o‘z mijozlar bazasini shakllantira olmaydi yoki narxlarni o‘zi belgilay olmaydi; bu esa kompaniyaga bo‘ysunish munosabatlari mavjudligini ko‘rsatadi.
Inson resurslari uchun global raqobatning kuchayishi
Raqamli platformalar algoritmlari imkoniyatlarini kengaytirish uchun «chuqur o‘rganish» usuliga tayanadi. Kompaniyalar sunʼiy intellektni o‘qitishda maʼlumotlardan foydalanishga intilayotgani sababli inson mehnatiga asoslangan kontentni belgilash sanoati muntazam o‘smoqda. Bu amaliyot mustaqil ishlovchilarning kam daromad olishi va sog‘lig‘i bilan bog‘liq muammolar yuzasidan xavotir tug‘dirdi. Masalan, Facebook yoki YouTube kabi raqamli kompaniyalar ijtimoiy tarmoqlardagi nomaqbul kontentni olib tashlash maqsadida ularni kuzatadigan «kontent nazoratchilari» (content monitor) — professional xizmat ko‘rsatuvchi kompaniyaning subpudratchisi tomonidan yollangan tashqi nazoratchilardan foydalanadi. Demak, bu ish zo‘ravonlik yoki jinsiy mazmundagi bezovta qiluvchi xabarlarni ko‘rish va tinglashdan iborat bo‘lishi mumkin. 2020-yil yanvarida Facebook va YouTube o‘z subpudratchi xizmat ko‘rsatish tashkilotlari orqali «kontent moderatorlari»dan TSSB (travmadan keyingi stress buzilishi) haqidagi maʼlumotlarni oshkor qilishga doir hujjatni imzolashni so‘ragan. Bunga xodimlarda ruhiy buzilishlar kuzatilgani haqidagi taxminiy holatlar sabab bo‘lgan.
Havolalar
- Rossiya Federatsiyasi hukumatining «Raqamli iqtisodiyot» dasturi
- Raqamli iqtisodiyot va jamiyat indeksi (Digital economics and society index)
- Terexov M. G. Raqamli huquq
- Loyko V. I., Lutsenko E. V., Orlov A. I. Zamonaviy raqamli iqtisodiyot. — Krasnodar: KubGAU, 2018. — 508 bet.
- Raqamlashtirish ishlab chiqarish va logistikadagi biznes jarayonlarini qanday tezlashtiradi // Vedomosti, 16-noyabr, 2022-yil