JPEG rasm formati

JPEG
Изображение логотипа
Fayl signaturasi 0xFF 0xD8
E'lon qilingan 18-sentabr 1992
Format turi Grafik format
Keyingi rivojlangan formatlari JPEG 2000, JPEG-LS, JPEG XR, MotionJPEG
Standart(lar) ISO/IEC 10918, XEI-T T.81, XEI-T T.83, XEI-T T.84, XEI-T T.86, XEI-T T.871, XEI-T T.872, XEI-T T.873
Veb-sayt jpeg.org/jpeg/ (ingl.)
Логотип Викисклада Vikimedia Commons'dagi mediafayllar

JPEG (talaffuzi «jeypeg», ingl. Joint Photographic Experts Group — formatni ishlab chiqqan tashkilot nomining qisqartmasi) — keng tarqalgan rastrli grafik formatlardan biri bo‘lib, fotosuratlar va ularga o‘xshash tasvirlarni saqlash uchun qo‘llanadi. JPEG ma'lumotlarini saqlovchi fayllar odatda quyidagi kengaytmalarga (suffikslarga) ega: .jpg (eng keng tarqalgani), .jfif, .jpe yoki .jpeg. MIME turi — image/jpeg.

JPEG formatidagi quyosh botishi fotosurati: chapdan o‘ngga qarab siqish darajasi kamayadi

JPEG algoritmi tasvirlarni ham yo‘qotishli, ham yo‘qotishsiz siqish imkonini beradi (lossless JPEG — yo‘qotishsiz siqish rejimi). Har bir chiziqli o‘lchami 65535 × 65535 pikseldan oshmaydigan tasvirlar qo‘llab-quvvatlanadi.

2010-yilda XXI asr boshlarida ommalashgan raqamli formatlar haqidagi ma'lumotlarni kelajak avlodlar uchun saqlab qolish maqsadida PLANETS loyihasi olimlari JPEG formatini o‘qish bo‘yicha yo‘riqnomalarni maxsus kapsulaga joylashtirishdi. Kapsula Shveysariya Alp tog‘laridagi maxsus saqlash omboriga qo‘yildi.

Qo‘llanish sohasi

JPEG algoritmi yorqinlik va ranglari silliq almashinadigan real manzaralar aks etgan fotosuratlar hamda rasmlarni siqishda eng samaralidir. JPEG ayniqsa raqamli fotografiyada hamda tasvirlarni internet orqali saqlash va uzatishda keng qo‘llanadi.

Yo‘qotishli siqish rejimida JPEG chizmalar, matnli va belgili grafikalarni siqish uchun unchalik mos emas: qo‘shni piksellar orasidagi keskin kontrast sezilarli artefaktlar paydo bo‘lishiga olib keladi. Bunday tasvirlarni JPEG-LS, TIFF, GIF, PNG kabi yo‘qotishsiz formatlarda saqlash yoki Lossless JPEG siqish rejimidan foydalanish maqsadga muvofiq.

JPEG (boshqa yo‘qotishli siqish formatlari singari) tasvirlarga ko‘p bosqichli ishlov berishda mos kelmaydi, chunki oraliq natijalar har safar saqlanganda tasvirga yangi buzilishlar qo‘shiladi.

Hatto eng kichik ma'lumot yo‘qotilishiga ham yo‘l qo‘yib bo‘lmaydigan hollarda, masalan, astronomik yoki tibbiy tasvirlarni siqishda JPEG'dan foydalanmaslik kerak. Bunday vaziyatlarda JPEG standartida ko‘zda tutilgan Lossless JPEG siqish rejimi (ammo uni ommabop kodeklarning aksariyati qo‘llab-quvvatlamaydi) yoki quyidagi siqish standartidan foydalanish tavsiya etiladi: JPEG-LS.

Siqish

Siqish jarayonida tasvir RGB rang fazosidan YCbCr rang fazosiga o‘tkaziladi. ISO/IEC 10918-1 standarti va Xalqaro telegraf va telefon maslahat qo‘mitasining (CCITT) (1993-yildan boshlab — Xalqaro elektraloqa ittifoqining Telekommunikatsiyani standartlashtirish sektori (XEI-T)) T.81 tavsiyasida bayon qilingan JPEG siqish standarti aynan YCbCr rang fazosini tanlashni shart qilib qo‘ymaydi. Standart boshqa turdagi o‘zgartirishlarga (masalan, komponentlar soni uchtadan farq qiladigan variantlarga), shuningdek, rang fazosini o‘zgartirmasdan (bevosita RGB'da) siqishga ruxsat beradi. Biroq JFIF spetsifikatsiyasi (ingl. JPEG File Interchange Format — JPEG fayl almashinuvi formati), 1991-yilda C-Cube Microsystems kompaniyasi mutaxassislari tomonidan taklif etilgan va hozirda amalda standartga aylangan bo‘lib, RGB → YCbCr o‘zgartirishidan foydalanishni nazarda tutadi.

RGB → YCbCr o‘zgartirishidan so‘ng tasvirning rangga mas'ul Cb va Cr kanallari bo‘yicha rang ma'lumotlarini kamaytirish (ingl. subsampling — rang komponentlarini siyraklashtirish) bajarilishi mumkin. Bunda Y yorqinlik kanalining 4 pikseldan (2х2) iborat har bir blokiga Cb va Cr komponentlarining o‘rtachalashtirilgan qiymatlari mos qo‘yiladi («4:2:0» siyraklashtirish sxemasi). Natijada har bir 2х2 blok uchun 12 ta qiymat (4 ta Y, 4 ta Cb va 4 ta Cr) o‘rniga atigi 6 ta qiymat (4 ta Y hamda bittadan o‘rtachalashtirilgan Cb va Cr) ishlatiladi. Siqishdan keyin tiklangan tasvir sifati uchun yuqori talablar qo‘yilganda, siyraklashtirish faqat bir yo‘nalishda — vertikal («4:4:0» sxemasi) yoki gorizontal («4:2:2» sxemasi) bajarilishi yoki umuman qo‘llanmasligi («4:4:4») mumkin.

JPEG formatidagi tasvir namunasi

Standart Cb va Cr qiymatlarini 2х2 blok uchun emas, balki vertikal yoki gorizontal joylashgan ketma-ket to‘rtta piksel — 1х4 va 4х1 bloklari («4:1:1» sxemasi), shuningdek, 2х4 va 4х2 bloklari («4:1:0» sxemasi) bo‘yicha o‘rtachalashtirishga ham ruxsat beradi. Cb va Cr uchun turli siyraklashtirish turlaridan foydalanish mumkin, biroq amalda bunday sxemalar nihoyatda kam qo‘llanadi.

Keyin Y yorqinlik komponenti hamda rangga mas'ul Cb va Cr komponentlari 8х8 pikselli bloklarga ajratiladi. Har bir blokga diskret kosinus o‘zgartirishi (DKO) qo‘llanadi. Olingan DKO koeffitsiyentlari kvantlanadi (odatda Y, Cb va Cr uchun turli kvantlash matritsalari qo‘llanadi) va ketma-ket takrorlarni kodlash hamda Xaffman kodlari yordamida ixchamlashtiriladi. JPEG standarti bundan ancha samaraliroq bo‘lgan arifmetik kodlashdan ham foydalanishga imkon beradi. Ammo patent cheklovlari tufayli (JPEG standartida bayon qilingan QM arifmetik kodlovchisi patenti IBM kompaniyasiga tegishli) u amalda kam ishlatiladi. Ommabop libjpeg kutubxonasining so‘nggi versiyalari (shuningdek, Google kompaniyasi ishlab chiqqan Jpegli kutubxonasi) arifmetik kodlashni qo‘llab-quvvatlaydi. Biroq bu usulda siqilgan tasvirlarni ko‘rishda muammolar tug‘ilishi mumkin, chunki ko‘plab tasvir ko‘ruvchi dasturlar ularni dekodlashni qo‘llab-quvvatlamaydi.

DKO koeffitsiyentlarini kvantlashda ishlatiladigan matritsalar JPEG faylining sarlavha qismida saqlanadi. Odatda ular yuqori chastotali koeffitsiyentlar past chastotalilarga qaraganda kuchliroq kvantlanadigan qilib tuziladi. Natijada tasvirdagi mayda tafsilotlar qo‘pollashadi. Siqish darajasi ortgan sari barcha koeffitsiyentlar kuchliroq kvantlanadi.

Tasvir JPEG fayliga saqlanayotganda kodlovchiga shartli birliklarda ifodalanadigan sifat parametri ko‘rsatiladi; masalan, 1 dan 100 gacha yoki 1 dan 10 gacha. Odatda kattaroq son yaxshiroq sifatni (va kattaroq siqilgan fayl hajmini) anglatadi. Biroq JPEG faylining o‘zida bunday parametr bo‘lmaydi: tiklangan tasvir sifati kvantlash matritsalariga, rang farqi komponentlarini siyraklashtirish turiga hamda kodlovchi va dekodlovchi tomonlarida matematik amallar qanchalik aniq bajarilishiga bog‘liq. Hatto eng yuqori sifatda (kvantlash matritsasining barcha elementlari birga teng bo‘lganda va rang farqi komponentlari siyraklashtirilmaganda) ham tiklangan tasvir asl nusxa bilan to‘liq bir xil bo‘lmaydi. Bunga DKO hisoblash aniqligining cheklanganligi, shuningdek, Y, Cb, Cr qiymatlari va DKO koeffitsiyentlarini eng yaqin butun songa yaxlitlash zarurati sabab bo‘ladi. DKO'dan foydalanmaydigan Lossless JPEG siqish rejimi tiklangan tasvirning asl tasvirga aynan mos kelishini ta'minlaydi. Ammo uning samaradorligi pastligi (siqish koeffitsiyenti kamdan-kam hollarda 2 dan oshadi) va dasturiy ta'minot ishlab chiquvchilarining yetarli qo‘llab-quvvatlamagani Lossless JPEG'ning ommalashishiga to‘sqinlik qilgan.

JPEG siqish sxemalarining turlari

JPEG standarti kodlanadigan ma'lumotlarni taqdim etishning ikkita asosiy usulini nazarda tutadi.

Eng keng tarqalgan va mavjud kodeklarning aksariyati qo‘llab-quvvatlaydigan usul — ma'lumotlarni ketma-ket taqdim etish (sequential JPEG). Unda kodlanadigan tasvir har bir komponent uchun 8 bit (yoki oq-qora, kulrang tusli tasvirlarda har bir piksel uchun 8 bit) chuqurlikda blokma-blok, chapdan o‘ngga va yuqoridan pastga qarab ketma-ket ko‘rib chiqiladi. Har bir blokda yuqorida tavsiflangan amallar bajariladi va natijalar chiqish oqimiga bitta «skan» — tasvirni ketma-ket ko‘rib chiqishga («skanerlashga») mos keluvchi kodlangan ma'lumotlar majmuasi sifatida joylanadi. Asosiy (baseline) kodlash rejimi faqat shunday ko‘rinishga (va kvantlangan DKO koeffitsiyentlarini Xaffman usulida kodlashga) ruxsat beradi. Kengaytirilgan (extended) rejim esa ketma-ket usul bilan birga ma'lumotlarni progressiv ko‘rinishda (progressive JPEG) taqdim etish, har bir komponent/piksel uchun 12 bit chuqurlikdagi tasvirlarni kodlash (JFIF spetsifikatsiyasi bunday tasvirlarni siqishni qo‘llab-quvvatlamaydi) va kvantlangan DKO koeffitsiyentlarini arifmetik kodlash imkoniyatlarini ham beradi.

Progressive JPEG'da siqilgan ma'lumotlar chiqish oqimiga bir nechta skan sifatida yoziladi; har bir skan tasvirni to‘liq, ammo avvalgisidan batafsilroq ko‘rsatadi. Bunga har bir skanga DKO koeffitsiyentlarining hammasini emas, faqat bir qismini yozish — avval past chastotali, keyingi skanlarda esa yuqori chastotali koeffitsiyentlarni uzatish («spectral selection», ya'ni spektral tanlash usuli) yoki koeffitsiyentlarni skandan skanga ketma-ket aniqlashtirish («successive approximation», ya'ni ketma-ket yaqinlashtirish usuli) orqali erishiladi. Ma'lumotlarni bunday progressiv ko‘rinishda taqdim etish ayniqsa tezligi past aloqa kanallari orqali siqilgan tasvirlarni uzatishda foydalidir: JPEG faylining kichik qismi uzatilgandayoq butun tasvir haqida dastlabki tasavvur hosil qilish mumkin.

Ta'riflangan ikkala sxema ham (sequential va progressive JPEG) DKO'ga asoslanadi va tiklangan tasvirning asl nusxa bilan mutlaqo bir xil bo‘lishini prinsipial jihatdan ta'minlay olmaydi. Biroq standart DKO'dan foydalanmaydigan, chiziqli bashoratlagichga asoslangan yo‘qotishsiz (lossless JPEG) siqishga ham ruxsat beradi. Bu usul asl va tiklangan tasvirning bitma-bit to‘liq mos kelishini kafolatlaydi. Fotosuratlarda siqish koeffitsiyenti kamdan-kam hollarda 2 ga yetadi, ammo ba'zi vaziyatlarda tasvirda hech qanday buzilish bo‘lmasligi muhim. Sezilarli darajada kuchliroq siqishga JPEG-LS usuli orqali erishish mumkin. U ISO/IEC 14495-1 standarti va XEI-T T.87 tavsiyasida tavsiflangan bo‘lib, nomlari o‘xshash bo‘lishiga qaramay, JPEG standarti bilan bevosita bog‘liq emas.

Sintaksis va tuzilma

JPEG fayli ketma-ket joylashgan markerlardan iborat. Har bir marker uning boshlanishini bildiruvchi 0xFF bayti va identifikator bayti bilan boshlanadi. Ba'zi markerlar faqat shu ikki baytdan tashkil topadi. Boshqalari esa qo‘shimcha ma'lumotlarni o‘z ichiga oladi: markerning axborot qismi uzunligini bildiruvchi ikki baytli maydon (uning o‘z uzunligi ham hisobga olinadi, ammo marker boshidagi 0xFF va identifikatorning ikki bayti chiqarib tashlanadi) va ma'lumotlarning o‘zi. Faylning bunday tuzilishi kerakli ma'lumotlar (masalan, siqilgan tasvirdagi satr uzunligi, satrlar soni va rang komponentlari soni) saqlangan markerni tez topishga imkon beradi.

JPEG'ning asosiy markerlari
Marker Baytlar Uzunligi Vazifasi Izohlar
SOI 0xFFD8yo‘qTasvirning boshlanishi
SOF0 0xFFC0o‘zgaruvchan o‘lchamFreymning boshlanishi (asosiy rejim, DKO) Tasvir asosiy rejimda DKO va Xaffman kodi yordamida kodlanganini bildiradi. Marker tasvirdagi satrlar soni va satr uzunligini (marker boshidan mos ravishda 5 va 7 bayt siljishdagi ikki baytli maydonlar), komponentlar sonini (9 bayt siljishdagi bir baytli maydon), har bir komponentdagi bitlar sonini — qat'iy 8 (4 bayt siljishdagi bir baytli maydon), shuningdek, komponentlar nisbatini (masalan, 4:2:0) saqlaydi.
SOF1 0xFFC1o‘zgaruvchan o‘lchamFreymning boshlanishi (kengaytirilgan rejim, DKO, Xaffman kodi) Tasvir kengaytirilgan (extended) rejimda DKO va Xaffman kodi yordamida kodlanganini bildiradi. Marker tasvirdagi satrlar soni va satr uzunligini, komponentlar sonini, har bir komponentdagi bitlar sonini (8 yoki 12), shuningdek, komponentlar nisbatini (masalan, 4:2:0) saqlaydi.
SOF2 0xFFC2o‘zgaruvchan o‘lchamFreymning boshlanishi (progressiv rejim, DKO, Xaffman kodi) Tasvir progressiv rejimda DKO va Xaffman kodi yordamida kodlanganini bildiradi. Marker tasvirdagi satrlar soni va satr uzunligini, komponentlar sonini, har bir komponentdagi bitlar sonini (8 yoki 12), shuningdek, komponentlar nisbatini (masalan, 4:2:0) saqlaydi.
DHT 0xFFC4o‘zgaruvchan o‘lchamXaffman jadvallarini o‘z ichiga oladi Bir yoki bir nechta Xaffman jadvalini belgilaydi.
DQT 0xFFDBo‘zgaruvchan o‘lchamKvantlash jadvallarini o‘z ichiga oladi Bir yoki bir nechta kvantlash jadvalini belgilaydi.
DRI 0xFFDD4 baytQayta boshlash oralig‘i uzunligini ko‘rsatadi Makrobloklarda RSTn markerlari orasidagi intervalni belgilaydi. DRI mavjud bo‘lmasa, kodlangan ma'lumotlar oqimida RSTn markerlarining paydo bo‘lishi xato hisoblanadi va ruxsat etilmaydi. Kodlashda RSTn markerlari qo‘llanmasa, DRI markeri umuman ishlatilmaydi yoki undagi takrorlanish intervali 0 deb ko‘rsatiladi.
SOS 0xFFDAo‘zgaruvchan o‘lchamSkanerlashning boshlanishi Tasvirni chapdan o‘ngga va yuqoridan pastga ko‘rib chiqadigan birinchi yoki navbatdagi skanning boshlanishi. Asosiy kodlash rejimida bitta skan, progressiv kodlash rejimlarida esa bir nechta skan ishlatiladi. SOS markeri tasvir faylidagi axborot qismi (sarlavha) va kodlangan qism (bevosita siqilgan ma'lumotlar) o‘rtasidagi ajratkich hisoblanadi.
RSTn 0xFFDnyo‘qQayta boshlash Qayta boshlash markerlari entropiyali kodlovchi tomonidan kodlangan ma'lumotlarni segmentlarga ajratishda ishlatiladi. Har bir segmentdagi ma'lumotlar mustaqil dekodlanadi, bu esa dekodlash jarayonini parallellashtirish imkonini beradi. JPEG fayli uzatilayotganda yoki saqlanayotganda kodlangan ma'lumotlar shikastlansa, qayta boshlash markerlari ma'lumot yo‘qotilishini cheklashga yordam beradi (shikastlanmagan segmentlardagi makrobloklar to‘g‘ri tiklanadi). Har r-makroblokda joylashtiriladi, bunda r — DRI markerida belgilangan qayta boshlash oralig‘i. DRI markeri bo‘lmasa, ishlatilmaydi. n, kod markerining eng kichik 3 biti bo‘lib, 0 dan 7 gacha takrorlanadi.
APPn 0xFFEno‘zgaruvchan o‘lchamIlova tomonidan belgilanadi Masalan, JPEG faylidagi EXIF metama'lumotlarida APP1 markeri quyidagi formatga asoslangan tuzilmadagi metama'lumotlarni saqlash uchun ishlatiladi: asosidagi tuzilmada joylashgan metama'lumotlarni saqlash uchun ishlatiladi..
COM 0xFFFEo‘zgaruvchan o‘lchamIzoh Izoh matnini o‘z ichiga oladi.
EOI 0xFFD9yo‘qTasvirning kodlangan qismining oxiri.

Afzalliklari va kamchiliklari

JPEG standarti bo‘yicha siqishning kamchiliklaridan biri shuki, kuchli siqish qo‘llanganda tiklangan tasvirlarda o‘ziga xos artefaktlar paydo bo‘ladi: tasvir 8x8 pikselli bloklarga bo‘linib ko‘rinadi (bu hodisa ayniqsa yorqinligi asta-sekin o‘zgaradigan sohalarda seziladi), fazoviy chastotasi yuqori bo‘lgan joylarda (masalan, kontrastli konturlar va tasvir chegaralari atrofida) esa shovqinga o‘xshash halqa shaklidagi artefaktlar yuzaga keladi. JPEG standarti (ISO/IEC 10918-1, K ilovasi, K.8-band) blokli artefaktlarni kamaytirish uchun maxsus filtrlardan foydalanishni nazarda tutadi. Ammo ular yuqori samaradorlikka ega bo‘lishiga qaramay, amalda deyarli ishlatilmaydi.

Shunga qaramay, JPEG keng tarqaldi. Bunga bir necha omil sabab bo‘ldi: paydo bo‘lgan davrdagi muqobillarga nisbatan yuqori siqish darajasi, to‘liq rangli tasvirlarni siqishni qo‘llab-quvvatlashi va nisbatan past hisoblash murakkabligi.

JPEG standarti bo‘yicha siqish tezligi

JPEG standarti bo‘yicha siqish jarayonini tezlashtirish uchun an'anaviy ravishda hisoblashlarni parallellashtirish usulidan, xususan, DKO'ni hisoblashda foydalaniladi. Tarixan ushbu yondashuv orqali siqishni tezlashtirishga qaratilgan dastlabki urinishlardan biri Kasperovich va Babkinning 1993-yilda chop etilgan maqolasida bayon qilingan. Unda DKO'ning o‘ziga xos approksimatsiyasi (yaqinlashtirilgan hisoblash usuli) taklif etilgan bo‘lib, u 32 razryadli umumiy maqsadli registrlardan foydalanadigan Intel 80386 protsessorlarida hisoblashlarni samarali parallellashtirish imkonini bergan. Keyinchalik paydo bo‘lgan yanada unumdor hisoblash sxemalarida SIMD ko‘rsatmalar to‘plami kengaytmalaridan va x86 arxitekturasi protsessorlaridan foydalanilgan. Grafik tezlatkichlarning hisoblash imkoniyatlaridan (NVIDIA CUDA va AMD FireStream) foydalanadigan sxemalar ancha yaxshiroq natija beradi. Ular nafaqat DKO'ni, balki JPEG siqishining boshqa bosqichlarini (rang fazolarini o‘zgartirish, run-level kodlash, statistik kodlash va hokazo) ham parallel hisoblashga imkon beradi. Bunda kodlanayotgan yoki dekodlanayotgan tasvirning har bir 8х8 blokiga alohida ishlov beriladi. Maqolada JPEG algoritmining barcha bosqichlarini CUDA texnologiyasi yordamida parallellashtirishning amaliy yechimi taqdim etilgan. Natijada JPEG standarti bo‘yicha siqish va dekodlash tezligi sezilarli darajada oshgan.

Havolalar