Jizzax haqida

Shahar
Jizzax
o‘zb. Jizzax / Жиззах
40°07′ sh. k. 67°51′ sh. u.HGYaO
Mamlakat  O‘zbekiston
Viloyat Jizzax
Tarixi va geografiyasi
Ilk bor tilga olingan davri X asr
Maydoni 100 km²
Markazining balandligi 378 m
Iqlim turi mo‘tadil kontinental
Vaqt mintaqasi UTC+5:00
Aholisi
Aholisi 179 900 kishi (2020)
Aglomeratsiyasi taxminan 200 000
Milliy tarkibi o‘zbeklar, tojiklar, ruslar, ukrainlar, tatarlar, koreyslar va boshqalar
Diniy tarkibi musulmonlar, xristianlar
Rasmiy til o‘zbek tili
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi +998 72
Pochta indekslari 130100-130117

jizzaxcity.uz
 (rus.) (ingl.)
Джизак на карте
Джизак
Jizzax
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Jizzax (o‘zb. Jizzax / Жиззах) — Jizzax viloyatining O‘zbekiston Respublikasidagima’muriy markazi, viloyatga bo‘ysunuvchi shahar.

Yirik transport tuguni, mintaqaning iqtisodiy, ilmiy-ma’rifiy va madaniy markazi. Shahar Toshkent va Samarqandshaharlari o‘rtasidagi avtomobil yo‘lida joylashgan. Shuningdek, ushbu ikki yirik shahar bilan yuqori tezlikdagi temiryo‘l liniyasiorqali bog‘langan. Shahar Nurota tizmasining shimoliy etaklarida, Sangzor daryosibo‘yida, Mirzacho‘lning janubiy qismida joylashgan.

Shaharga X asrda sero‘t vohada , Buyuk ipak yo‘lidagi muhim yuk va savdo almashinuvi manzili sifatida asos solingan. Ustrushonadan Jizzax orqali o‘tgan savdo yo‘li Buyuk ipak yo‘lining eng muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lgan. Bu yo‘ldan boshqa tovarlar qatori Ustrushonaga xos nefrit — qo‘shni mamlakatlarda keng tanilgan qimmatbaho mineral tosh ham tashilgan.

Etimologiyasi

Eng keng tarqalgan talqinlardan biriga ko‘ra, shahar nomi so‘g‘d tilidagi «Dizak» (so‘g‘dcha Dizak) so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, «kichik qal’a», «kichik istehkom» ma’nolarini bildiradi.

Tarixi

Qadimgi Jizzax shahri Buyuk ipak yo‘li bo‘ylab Farg‘ona vodiysi va Toshkent vohasidan Samarqandga boruvchi karvon yo‘llari kesishgan vohada vujudga kelgan.

Dizak nomi bilan tanilgan manzilgoh haqida ma’lum bo‘lgan ilk yozma ma’lumotlar X asrga oid. Arab geograflari va sayyohlari Ibn Havqal hamda al-Muqaddasiy asarlarida u qadimgi Ustrushonamamlakatining Faqnon viloyatidagi shahar sifatida tilga olingan. Ustrushona IV–IX asrlarda mavjud bo‘lgan.

VIII asrda Ustrushonaga arab istilochilarikirib kelib, bu hududni Arab xalifaligi tarkibiga qo‘shgan. 893-yilda Ustrushona mustaqil mulk sifatida Somoniylar tomonidan tugatilgan va X asrda ularning davlati tarkibiga kiritilgan.

XI–XII asrlarda shahar Qoraxoniylar va Xorazmshohlar davlatlari tarkibida bo‘lgan. 1220-yilda Chingizxon qo‘shinlari bostirib kirishi oqibatida aholi qirib tashlangan va shahar butunlay vayron qilingan. Natijada Jizzax tanazzulga yuz tutgan.

XIV–XV asrlarda shahar Amir Temur davlati tarkibida qayta tiklangan. 1500–1599-yillarda Jizzax dastlab o‘zbek Shayboniylar sulolasi, keyinchalik Ashtarxoniylar boshqargan Buxoro xonligi tarkibida bo‘lgan.

Jizzax va O‘ratepa shaharlari tez-tez bir hukmdor qo‘lidan boshqasiga o‘tib turgan bo‘lsa-da, amalda mustaqilligini saqlab qolgan. Bu hududda qirq va yuz o‘zbek qabilalarining zodagonlari yetakchi mavqega ega bo‘lgan.

1756–1866-yillarda Jizzax Buxoro amirligitarkibida bo‘lgan. Amirlikni o‘zbek mang‘itlar sulolasi boshqargan.

1860-yillarning boshida Jizzax ikki qavat devor va chuqur xandaq bilan o‘ralgan Jizzax bekligining ma’muriy markazi edi. Shahar aholisi 20 000 kishini tashkil etgan.

11-oktabr 1866-yilda Jizzax ruslarning qamaliga uchragan va 2000 kishilik qo‘shinga general D. I. Romanovskiyqo‘mondonlik qilgan. 7 kundan keyin shahar hujum bilan egallangan.

1887-yilda Jizzax Samarqand viloyati tarkibidagi Turkiston general-gubernatorligi (Rossiya imperiyasi) tasarrufidagi uyezd shahri maqomini olgan.
1916-yilda Jizzax Turkiston qo‘zg‘oloni.

1917-yilda Jizzax viloyatida tug‘ilgan Sharof Rashidov, keyinchalik 24 yil davomida O‘zbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi ga rahbarlik qilgan. Respublika Sovet Ittifoqi tarkibida bo‘lgan.

Sovet davrida shahar qayta qurilgan, sanoat korxonalari barpo etilgan va aholi soni ko‘paygan. 29-dekabr 1973-yilda Jizzax yangi tashkil etilgan Jizzax viloyatining ma’muriy markaziga aylangan.

Jizzax viloyati 6-sentabr 1988-yilda tugatilgach, shahar Sirdaryo viloyati ning markazi bo‘lgan. Bu holat Jizzax viloyati 16-fevral 1990-yilda qayta tiklanguniga qadar davom etgan.

Jizzaxning hozirgi mahalla nomlari (Qipchoq, Qang‘li, Saroy, Ravalliq) qadimda bu hududda keyinchalik o‘zbek xalqining shakllanishiga asos bo‘lgan urug‘-qabila guruhlari yashaganini eslatadi.

O‘zbekiston SSR SSSR tarkibidan chiqib, O‘zbekiston Respublikasi tashkil topgan vaqtdan (31-avgust 1991-yil) buyon Jizzax shahri O‘zbekiston Respublikasining Jizzax viloyati ma’muriy markazi hisoblanadi.

Geografiyasi

Shahar maydoni taxminan 100 km² (9640 ga). Jizzax Sangzor daryosi vodiysida, Nurota tog‘larining shimoliy etaklarida, Mirzacho‘lning janubida joylashgan.

Jizzaxdan 180 km shimoli-sharqda Toshkent va 90 km janubi-g‘arbda Samarqandjoylashgan. Jizzax shahri hududi Jizzax viloyatining Jizzax va G‘allaorol tumanlari bilan chegaradosh.

Iqlimi

Jizzax shahrining iqlimi mo‘tadil iliq. Kyoppen–Geyger tasnifiga ko‘ra, u O‘rta dengiz iqlimi (Csa)turiga kiradi. O‘rtacha yillik harorat +15…+16 °C oralig‘ida.

Yozda qishga qaraganda yog‘in ancha kam tushadi; qishda yog‘in qor shaklida ham yog‘adi. Yillik yog‘in miqdori nisbatan kam bo‘lib, o‘rtacha 370 mm ni tashkil etadi.

Aholisi

2020-yil holatiga ko‘ra, shahar aholisi 179 900 kishini tashkil etgan. Aholining mutlaq ko‘pchiligi o‘zbeklardan iborat.

Shahar aholisi soni muttasil ortib bormoqda. Bunga mamlakat aholisi umumiy sonining o‘sishi, shuningdek, shaharning ma’muriy markaz sifatida o‘z viloyati va boshqa viloyatlardan kelayotgan aholini jalb etishi sabab bo‘lmoqda.

Yil1970199120042011 2020
Aholi soni37 80054 700138 400160 300 179 900

Milliy tarkibi: o‘zbeklar — 158 000 kishi (84,4 %), ruslar — 7000 kishi (3,7 %), tojiklar — 3 100 kishi (1,7 %), qirg‘izlar — 5 047 kishi (2,7 %), tatarlar — 4 463 kishi (2,4 %), koreyslar — 1768 kishi (1,0 %), boshqa millatlar — 7 380 kishi (4,1 %).

Ta’lim

Madaniyat

Hamid Olimjon va Zulfiya muzeyi
  • Sharof Rashidov memorial muzeyi.
  • Memorial muzey — Hamid Olimjon va Zulfiya.
  • O‘lkashunoslik muzeyi.
  • Yunus Rajabiy nomidagi drama teatri.
  • Bolalar qo‘g‘irchoq teatri.

Jizzaxda bolalar temiryo‘li (O‘zbekistondagi uchta shunday temiryo‘ldan biri) mavjud. Bu «Istiqlol» bog‘ida joylashgan, shaharning diqqatga sazovor joylaridan biri bo‘lgan nisbatan yirik transport inshootidir.

Oshxonasi

Jizzax somsasi

Jizzax somsasi — mintaqaning gastronomik ramziga aylangan an’anaviy taom. U yirikligi (300–400 g), qalin xamiri va mo‘l-ko‘l masallig‘i bilan ajralib turadi, shu sababli bir o‘zi to‘yimli ovqat hisoblanadi. Asosiy mahsulotlari go‘sht (qo‘y yoki mol go‘shti), piyoz hamda yaxlit dumba yog‘i bo‘lagi.

Sport

Jizzax — qadimiy sport an’analariga ega va professional sport faol rivojlanayotgan shahar. Sport rivojini Jizzax viloyati madaniyat va sport boshqarmasi nazorat qiladi.

Futbol

Shaharda «So‘g‘diyona» futbol klubi faoliyat yuritadi (1970–1972 va 1975–1976-yillarda «Jizzax» deb atalgan). U uy uchrashuvlarini «So‘g‘diyona» sport majmuasi stadionida o‘tkazadi. Bu ko‘p maqsadli arena 2015-yilda rekonstruksiya qilinib, 11 650 tomoshabinga mo‘ljallangan (ilgari «Markaziy» va «Jizzax» stadioni nomlari bilan tanilgan).

Transport

Jizzax — yirik transport tuguni. Shahar orqali O‘zbekistonning markaziy va g‘arbiy viloyatlarini sharqiy viloyatlari bilan bog‘lovchi temiryo‘l va avtomobil yo‘llari o‘tadi.

Sangzor daryosi vodiysi bo‘ylab «Katta o‘zbek trakti» avtomobil yo‘li o‘tadi. U O‘zbekistonning ikki yirik shahrini hamda hozirgi va qadimiy poytaxtlari — Toshkent va Samarqandni bog‘laydi.

Shahar orqali elektrlashtirilgan temiryo‘l liniyasio‘tadi. U Xovos orqali Toshkent va Samarqandni bog‘laydi. Ilgari Sirdaryo stansiyasi orqali o‘tadigan elektrlashtirilmagan temiryo‘l liniyasi ham faoliyat yuritgan, biroq u 1990-yillardan buyon ishlamaydi.

2010-yilgacha shaharda trolleybus transport tarmog‘i faoliyat ko‘rsatgan. Trolleybuslar o‘rnini Samarqand avtomobil zavodi (SAZ) tomonidan Isuzushassisida ishlab chiqarilgan avtobuslar hamda Daewoo Damas mikrovenlari asosidagi yo‘nalishli taksilar egallagan.

  1. Inomjonov Hakimjon Murodovich (05.2003-03.2009)
  2. Qobilov Asror Asqarovich (03.2009—16.09.2016),
  3. To‘xtayev Abduqahhor Hasanovich (16.09.2016—27.04.2017),
  4. Rahmonqulov Akram Boritdinovich (27.04.2017—04.04.2018),
  5. Shukurov Akbar Safarovich (05.04.2018–18.01.2021).
  6. Xolmurodov Komil Adhamovich (19.01.2021-yildan)

Mashhur tug‘ilganlar

Adabiyotlar

Havolalar