| Shahar | |||
| Jizzax | |||
|---|---|---|---|
| o‘zb. Jizzax / Жиззах | |||
| | |||
|
|||
| 40°07′ sh. k. 67°51′ sh. u.HGYaO | |||
| Mamlakat |
|
||
| Viloyat | Jizzax | ||
| Tarixi va geografiyasi | |||
| Ilk bor tilga olingan davri | X asr | ||
| Maydoni | 100 km² | ||
| Markazining balandligi | 378 m | ||
| Iqlim turi | mo‘tadil kontinental | ||
| Vaqt mintaqasi | UTC+5:00 | ||
| Aholisi | |||
| Aholisi | 179 900 kishi (2020) | ||
| Aglomeratsiyasi | taxminan 200 000 | ||
| Milliy tarkibi | o‘zbeklar, tojiklar, ruslar, ukrainlar, tatarlar, koreyslar va boshqalar | ||
| Diniy tarkibi | musulmonlar, xristianlar | ||
| Rasmiy til | o‘zbek tili | ||
| Raqamli identifikatorlar | |||
| Telefon kodi | +998 72 | ||
| Pochta indekslari | 130100-130117 | ||
|
|
|||
|
jizzaxcity.uz (rus.) (ingl.) |
|||
Jizzax (o‘zb. Jizzax / Жиззах) — Jizzax viloyatining O‘zbekiston Respublikasidagima’muriy markazi, viloyatga bo‘ysunuvchi shahar.
Yirik transport tuguni, mintaqaning iqtisodiy, ilmiy-ma’rifiy va madaniy markazi. Shahar Toshkent va Samarqandshaharlari o‘rtasidagi avtomobil yo‘lida joylashgan. Shuningdek, ushbu ikki yirik shahar bilan yuqori tezlikdagi temiryo‘l liniyasiorqali bog‘langan. Shahar Nurota tizmasining shimoliy etaklarida, Sangzor daryosibo‘yida, Mirzacho‘lning janubiy qismida joylashgan.
Shaharga X asrda sero‘t vohada , Buyuk ipak yo‘lidagi muhim yuk va savdo almashinuvi manzili sifatida asos solingan. Ustrushonadan Jizzax orqali o‘tgan savdo yo‘li Buyuk ipak yo‘lining eng muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lgan. Bu yo‘ldan boshqa tovarlar qatori Ustrushonaga xos nefrit — qo‘shni mamlakatlarda keng tanilgan qimmatbaho mineral tosh ham tashilgan.
Etimologiyasi
Eng keng tarqalgan talqinlardan biriga ko‘ra, shahar nomi so‘g‘d tilidagi «Dizak» (so‘g‘dcha Dizak) so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, «kichik qal’a», «kichik istehkom» ma’nolarini bildiradi.
Tarixi
Qadimgi Jizzax shahri Buyuk ipak yo‘li bo‘ylab Farg‘ona vodiysi va Toshkent vohasidan Samarqandga boruvchi karvon yo‘llari kesishgan vohada vujudga kelgan.
Dizak nomi bilan tanilgan manzilgoh haqida ma’lum bo‘lgan ilk yozma ma’lumotlar X asrga oid. Arab geograflari va sayyohlari Ibn Havqal hamda al-Muqaddasiy asarlarida u qadimgi Ustrushonamamlakatining Faqnon viloyatidagi shahar sifatida tilga olingan. Ustrushona IV–IX asrlarda mavjud bo‘lgan.
VIII asrda Ustrushonaga arab istilochilarikirib kelib, bu hududni Arab xalifaligi tarkibiga qo‘shgan. 893-yilda Ustrushona mustaqil mulk sifatida Somoniylar tomonidan tugatilgan va X asrda ularning davlati tarkibiga kiritilgan.
XI–XII asrlarda shahar Qoraxoniylar va Xorazmshohlar davlatlari tarkibida bo‘lgan. 1220-yilda Chingizxon qo‘shinlari bostirib kirishi oqibatida aholi qirib tashlangan va shahar butunlay vayron qilingan. Natijada Jizzax tanazzulga yuz tutgan.
XIV–XV asrlarda shahar Amir Temur davlati tarkibida qayta tiklangan. 1500–1599-yillarda Jizzax dastlab o‘zbek Shayboniylar sulolasi, keyinchalik Ashtarxoniylar boshqargan Buxoro xonligi tarkibida bo‘lgan.
Jizzax va O‘ratepa shaharlari tez-tez bir hukmdor qo‘lidan boshqasiga o‘tib turgan bo‘lsa-da, amalda mustaqilligini saqlab qolgan. Bu hududda qirq va yuz o‘zbek qabilalarining zodagonlari yetakchi mavqega ega bo‘lgan.
1756–1866-yillarda Jizzax Buxoro amirligitarkibida bo‘lgan. Amirlikni o‘zbek mang‘itlar sulolasi boshqargan.
1860-yillarning boshida Jizzax ikki qavat devor va chuqur xandaq bilan o‘ralgan Jizzax bekligining ma’muriy markazi edi. Shahar aholisi 20 000 kishini tashkil etgan.
11-oktabr 1866-yilda Jizzax ruslarning qamaliga uchragan va 2000 kishilik qo‘shinga general D. I. Romanovskiyqo‘mondonlik qilgan. 7 kundan keyin shahar hujum bilan egallangan.
1887-yilda Jizzax Samarqand viloyati tarkibidagi Turkiston general-gubernatorligi (Rossiya imperiyasi) tasarrufidagi uyezd shahri maqomini olgan.
1916-yilda Jizzax Turkiston qo‘zg‘oloni.
1917-yilda Jizzax viloyatida tug‘ilgan Sharof Rashidov, keyinchalik 24 yil davomida O‘zbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi ga rahbarlik qilgan. Respublika Sovet Ittifoqi tarkibida bo‘lgan.
Sovet davrida shahar qayta qurilgan, sanoat korxonalari barpo etilgan va aholi soni ko‘paygan. 29-dekabr 1973-yilda Jizzax yangi tashkil etilgan Jizzax viloyatining ma’muriy markaziga aylangan.
Jizzax viloyati 6-sentabr 1988-yilda tugatilgach, shahar Sirdaryo viloyati ning markazi bo‘lgan. Bu holat Jizzax viloyati 16-fevral 1990-yilda qayta tiklanguniga qadar davom etgan.
Jizzaxning hozirgi mahalla nomlari (Qipchoq, Qang‘li, Saroy, Ravalliq) qadimda bu hududda keyinchalik o‘zbek xalqining shakllanishiga asos bo‘lgan urug‘-qabila guruhlari yashaganini eslatadi.
O‘zbekiston SSR SSSR tarkibidan chiqib, O‘zbekiston Respublikasi tashkil topgan vaqtdan (31-avgust 1991-yil) buyon Jizzax shahri O‘zbekiston Respublikasining Jizzax viloyati ma’muriy markazi hisoblanadi.
Geografiyasi
Shahar maydoni taxminan 100 km² (9640 ga). Jizzax Sangzor daryosi vodiysida, Nurota tog‘larining shimoliy etaklarida, Mirzacho‘lning janubida joylashgan.
Jizzaxdan 180 km shimoli-sharqda Toshkent va 90 km janubi-g‘arbda Samarqandjoylashgan. Jizzax shahri hududi Jizzax viloyatining Jizzax va G‘allaorol tumanlari bilan chegaradosh.
Iqlimi
Jizzax shahrining iqlimi mo‘tadil iliq. Kyoppen–Geyger tasnifiga ko‘ra, u O‘rta dengiz iqlimi (Csa)turiga kiradi. O‘rtacha yillik harorat +15…+16 °C oralig‘ida.
Yozda qishga qaraganda yog‘in ancha kam tushadi; qishda yog‘in qor shaklida ham yog‘adi. Yillik yog‘in miqdori nisbatan kam bo‘lib, o‘rtacha 370 mm ni tashkil etadi.
Aholisi
2020-yil holatiga ko‘ra, shahar aholisi 179 900 kishini tashkil etgan. Aholining mutlaq ko‘pchiligi o‘zbeklardan iborat.
Shahar aholisi soni muttasil ortib bormoqda. Bunga mamlakat aholisi umumiy sonining o‘sishi, shuningdek, shaharning ma’muriy markaz sifatida o‘z viloyati va boshqa viloyatlardan kelayotgan aholini jalb etishi sabab bo‘lmoqda.
| Yil | 1970 | 1991 | 2004 | 2011 | 2020 |
| Aholi soni | 37 800 | 54 700 | 138 400 | 160 300 | 179 900 |
Milliy tarkibi: o‘zbeklar — 158 000 kishi (84,4 %), ruslar — 7000 kishi (3,7 %), tojiklar — 3 100 kishi (1,7 %), qirg‘izlar — 5 047 kishi (2,7 %), tatarlar — 4 463 kishi (2,4 %), koreyslar — 1768 kishi (1,0 %), boshqa millatlar — 7 380 kishi (4,1 %).
Ta’lim
- Jizzax oliy harbiy aviatsiya bilim yurti (DVVAU) — O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari uchun ofitser kadrlarni tayyorlaydigan, yuqori malakali harbiy uchuvchilar yetishtiradigan ta’lim muassasasi. U 1994-yil sentabrda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti — Qurolli Kuchlar Oliy Bosh Qo‘mondoni tashabbusi bilan hamda O‘zbekiston Respublikasi mudofaa vazirining bevosita rahbarligi ostida tashkil etilgan.
- Jizzax politexnika instituti.
- Jizzax davlat pedagogika universiteti.
- Jizzaxdagi O‘zbekiston Milliy universiteti ning Mirzo Ulug‘bek nomidagi filiali.
- Jizzaxdagi Qozon federal universitetining filiali.
Madaniyat

- Sharof Rashidov memorial muzeyi.
- Memorial muzey — Hamid Olimjon va Zulfiya.
- O‘lkashunoslik muzeyi.
- Yunus Rajabiy nomidagi drama teatri.
- Bolalar qo‘g‘irchoq teatri.
Jizzaxda bolalar temiryo‘li (O‘zbekistondagi uchta shunday temiryo‘ldan biri) mavjud. Bu «Istiqlol» bog‘ida joylashgan, shaharning diqqatga sazovor joylaridan biri bo‘lgan nisbatan yirik transport inshootidir.
Oshxonasi

Jizzax somsasi — mintaqaning gastronomik ramziga aylangan an’anaviy taom. U yirikligi (300–400 g), qalin xamiri va mo‘l-ko‘l masallig‘i bilan ajralib turadi, shu sababli bir o‘zi to‘yimli ovqat hisoblanadi. Asosiy mahsulotlari go‘sht (qo‘y yoki mol go‘shti), piyoz hamda yaxlit dumba yog‘i bo‘lagi.
Sport
Jizzax — qadimiy sport an’analariga ega va professional sport faol rivojlanayotgan shahar. Sport rivojini Jizzax viloyati madaniyat va sport boshqarmasi nazorat qiladi.
Futbol
Shaharda «So‘g‘diyona» futbol klubi faoliyat yuritadi (1970–1972 va 1975–1976-yillarda «Jizzax» deb atalgan). U uy uchrashuvlarini «So‘g‘diyona» sport majmuasi stadionida o‘tkazadi. Bu ko‘p maqsadli arena 2015-yilda rekonstruksiya qilinib, 11 650 tomoshabinga mo‘ljallangan (ilgari «Markaziy» va «Jizzax» stadioni nomlari bilan tanilgan).
Transport
Jizzax — yirik transport tuguni. Shahar orqali O‘zbekistonning markaziy va g‘arbiy viloyatlarini sharqiy viloyatlari bilan bog‘lovchi temiryo‘l va avtomobil yo‘llari o‘tadi.
Sangzor daryosi vodiysi bo‘ylab «Katta o‘zbek trakti» avtomobil yo‘li o‘tadi. U O‘zbekistonning ikki yirik shahrini hamda hozirgi va qadimiy poytaxtlari — Toshkent va Samarqandni bog‘laydi.
Shahar orqali elektrlashtirilgan temiryo‘l liniyasio‘tadi. U Xovos orqali Toshkent va Samarqandni bog‘laydi. Ilgari Sirdaryo stansiyasi orqali o‘tadigan elektrlashtirilmagan temiryo‘l liniyasi ham faoliyat yuritgan, biroq u 1990-yillardan buyon ishlamaydi.
2010-yilgacha shaharda trolleybus transport tarmog‘i faoliyat ko‘rsatgan. Trolleybuslar o‘rnini Samarqand avtomobil zavodi (SAZ) tomonidan Isuzushassisida ishlab chiqarilgan avtobuslar hamda Daewoo Damas mikrovenlari asosidagi yo‘nalishli taksilar egallagan.
- Inomjonov Hakimjon Murodovich (05.2003-03.2009)
- Qobilov Asror Asqarovich (03.2009—16.09.2016),
- To‘xtayev Abduqahhor Hasanovich (16.09.2016—27.04.2017),
- Rahmonqulov Akram Boritdinovich (27.04.2017—04.04.2018),
- Shukurov Akbar Safarovich (05.04.2018–18.01.2021).
- Xolmurodov Komil Adhamovich (19.01.2021-yildan)
Mashhur tug‘ilganlar
- Sergey Nikolayevich Lebedev — Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi ning bosh kotibi (2007-yil oktabrdan hozirgacha), Rossiya razvedkachisi, Rossiya Tashqi razvedka xizmati direktori (2000–2007), Rossiya armiyasi generali.
- Rashidov Sharof Rashidovich — sovet partiya va davlat arbobi, yozuvchi. 24 yil davomida O‘zbekiston SSRga O‘zbekiston SSR Kommunistik partiyasi Markaziy qo‘mitasining birinchi kotibi sifatida rahbarlik qilgan. (1959—1983).
- Hamid Olimjon — shoir, dramaturg, adabiyotshunos, XX asr o‘zbek mumtoz she’riyati namoyandasi.
- Sardor Rashidov — o‘zbekistonlik futbolchi, «Qatar SC» klubi va O‘zbekiston milliy terma jamoasi hujumchisi.
- Fattoh (Patoh) Qayumovich Shodiyev — (15-aprel 1953-yilda O‘zbekistonning Jizzax shahrida tug‘ilgan) — o‘zbek tadbirkori, Eurasian Resources Group tog‘-kon kompaniyasi, Yevroosiyo banki, «Yevroosiyo» sug‘urta kompaniyasi va «Yevroosiyo sanoat kompaniyasi» hammulkdori, o‘z nomidagi xalqaro xayriya jamg‘armasi asoschisi.
Adabiyotlar
- Jizzax // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
Havolalar
- Jizzax shahar hokimligining rasmiy sayti. Arxivga olingan asl nusxasi (23-dekabr 2018-yil).
- Jizzax viloyatining rasmiy sayti Arxivlangan nusxa 20-iyul 2010-yildagi Wayback Machine
- Jizzax fotogalereyasi (havola ishlamaydi — tarix).
- Jizzax bolalar temiryo‘li (havola ishlamaydi) — «Temiryo‘l haqidagi sayt» (havola ishlamaydi)