Kislota-asos indikatorlari

Kislota-asos indikatorlari (pH indikatorlari) — organik birikma-indikatorlar, ular o‘z rangini eritmaning kislotalilik darajasi (pH) o‘zgarganda o‘zgartira oladi. Indikatorlar titrlash jarayonida, analitik kimyo va biokimyo sohalarida keng qo‘llanadi. Ularning afzalligi — arzonligi, tahlilning tezligi va natijaning ko‘rgazmaliligidir. Biroq subyektivlik tufayli rangni aniqlash aniqligi nisbatan past bo‘lishi mumkin. Shu sababli pH indikatorlari har doim ham qulay emas; pH ni aniq o‘lchash uchun raqamli ko‘rsatkichli pH-metrlar qo‘llanadi.

Indikator qog‘ozi yordamida pH ni o‘lchash
Ks=c(Ind−)⋅c(H3O+)c(HInd).

Indikatorlardan foydalanish shakllari

Indikatorlar odatda tekshirilayotgan eritma namunasiga indikatorning suvli yoki spirtli eritmasidan bir necha tomchi yoxud oz miqdorda kukun (masalan, mureksidning natriy xlorid bilan aralashmasi) qo‘shib ishlatiladi. Masalan, titrlashda tekshirilayotgan eritmaning alikvota qismiga indikator qo‘shiladi va ekvivalentlik nuqtasida rang o‘zgarishi kuzatiladi.

Yana bir usul — indikator yoki indikatorlar aralashmasi eritmasi shimdirilib, keyin quritilgan qog‘oz tasmalardan foydalanish (masalan, Universal indikator). Bunday tasmalar turli ko‘rinishlarda ishlab chiqariladi: ular ustida etalon rang shkalasi (jumladan, rangli yoki loyqa muhitlar uchun) yoxud pH ning sonli qiymatlari ko‘rsatilgan bo‘lishi mumkin. Ular pH ning tor oraliqlarida aniq o‘lchash va eritmalarni taxminiy tekshirish uchun mo‘ljallangan; rulon, quti, g‘ilof yoki varaqlari yulib olinadigan kichik kitobcha shaklida chiqariladi.

Zamonaviy indikator tasmalarida bo‘yoq-indikator sellyuloza yoki boshqa polimerga kimyoviy biriktirilgan bo‘lishi mumkin. Bu ularni yuvilib ketishga chidamli qiladi, hatto tasmadan qayta-qayta foydalanish imkonini beradi.

Kislota-asos indikatorlari (suvli eritmalar)

Indikatorlarning rang o‘zgarish oraliqlari

Rasmda indikatorlarning suvli eritmalarda turli rangli shakllari mavjud bo‘ladigan oraliqlar haqidagi taxminiy ma’lumotlar keltirilgan.
Aniqroq ma’lumotlarni (bir nechta rang o‘tishlari, pH ning sonli qiymati) keyingi bo‘limdan qarang.

Eng ko‘p qo‘llanadigan indikatorlarning rang o‘zgarishidagi pH qiymatlari jadvali

Laboratoriya amaliyotida keng tarqalgan kislota-asos indikatorlari rangini o‘zgartiradigan pH qiymatlari o‘sib borish tartibida keltirilgan. Kvadrat qavs ichidagi rim raqamlari (bir nechta rang o‘tish nuqtasiga ega indikatorlar uchun) rang o‘zgarishining tartib raqamini bildiradi.

Indikator
va o‘tish raqami
x Nisbatan
kislotali shakl rangi
pH oralig‘i
va o‘tish raqami
Nisbatan
ishqoriy shakl rangi
Malaxit yashili sariq 0,1-2,0 [l] ko‘kimtir-yashil
Metil binafshasi sariq 0,13-0,5 [I] yashil
Krezol qizili [I] qizil 0,2-1,8 [I] sariq
Metil binafshasi [II] yashil 1,0-1,5 [II] ko‘k
Timol ko‘ki [I] k qizil 1,2-2,8 [I] sariq
Tropeolin 00 o qizil 1,3-3,2 sariq
Metil binafshasi [III] ko‘k 2,0-3,0 [III] binafsharang
Metil sarig‘i o qizil 3,0-4,0 sariq
Bromfenol ko‘ki k sariq 3,0-4,6 ko‘kimtir-binafsharang
Kongo qizili k ko‘k 3,0-5,2 qizil
Metiloranj o qizil 3,1-(4,0)4,4 (to‘q sariq-)sariq
Bromkrezol yashili k sariq 3,8-5,4 ko‘k
Bromkrezol ko‘ki sariq 3,8-5,4 ko‘k
Lakmoid k qizil 4,0-6,4 ko‘k
Metil qizili o qizil 4,2(4,4)-6,2(6,3) sariq
Xlorfenol qizili k sariq 5,0-6,6 qizil
Lakmus (azolitmin) qizil 5,0-8,0 (4,5-8,3) ko‘k
Bromkrezol purpuri k sariq 5,2-6,8(6,7) binafsharang
Bromtimol ko‘ki k sariq 6,0-7,6 ko‘k
Neytral qizil o qizil 6,8-8,0 qahrabosimon sariq
Fenol qizili o sariq 6,8-(8,0)8,4 yorqin qizil
Krezol qizili [II] k sariq 7,0(7,2)-8,8 [II] to‘q qizil
α-Naftolftalein k sarg‘ish-pushti 7,3-8,7 ko‘k
Timol ko‘ki [II] k sariq 8,0-9,6 [II] ko‘k
Fenolftalein [I] k rangsiz 8,2-10,0 [I] to‘q pushti-qizil
Timolftalein k rangsiz 9,3(9,4)-10,5(10,6) ko‘k
Alizarin sarig‘i ЖЖ k och limonrang-sariq 10,1-12,0 jigarrang-sariq
Nil ko‘ki ko‘k 10,1-11,1 qizil
Diazo binafshasi sariq 10,1-12,0 binafsharang
Malaxit yashili ko‘kimtir-yashil 11,6-13,6 [ll] rangsiz
Indigokarmin   ko‘k 11,6-14,0 sariq
Epsilon Blue to‘q sariq 11,6-13,0 to‘q binafsharang


Universal indikator

Universal indikator qog‘ozi

Keng pH oralig‘ida eritmalarning pH qiymatini (1-10; 0-12) aniqlash imkonini beruvchi indikator aralashmalari keng ishlatiladi. Bunday «universal indikatorlar» aralashmalarining eritmasi odatda «indikator qog‘oziga» shimdiriladi yoki indikator maxsus polimer tasmalarning chetiga («vizual indikator test-tasmalari») surtiladi. Ular yordamida tekshirilayotgan suvli eritmalarning kislotaliligini tezda (pH ning bir birligigacha, hatto o‘ndan bir ulushigacha aniqlikda) aniqlash mumkin. Aniqroq natija olish uchun eritma tomchisi tomizilganda indikator qog‘ozining rangi darhol etalon ranglar shkalasi bilan taqqoslanadi.

O‘simliklardan olinadigan tabiiy indikatorlar

Antotsianlar va boshqa o‘simlik pigmentlari muhit (hujayra shirasi) pH qiymatiga qarab rangini o‘zgartirishi mumkin. Antotsianlar kislotali muhitda asosan qizil, ishqoriy muhitda esa ko‘k rangda bo‘ladi. Qizil karam yoki osh lavlagisi sharbati kimyoni dastlabki o‘rganish jarayonida indikator sifatida ko‘p ishlatiladi.

Adabiyotlar

  • Beyts R., «pH ni aniqlash. Nazariya va amaliyot», ingliz tilidan tarjima, 2-nashr, Leningrad, 1972

Havolalar