Kislota-asos indikatorlari (pH indikatorlari) — organik birikma-indikatorlar, ular o‘z rangini eritmaning kislotalilik darajasi (pH) o‘zgarganda o‘zgartira oladi. Indikatorlar titrlash jarayonida, analitik kimyo va biokimyo sohalarida keng qo‘llanadi. Ularning afzalligi — arzonligi, tahlilning tezligi va natijaning ko‘rgazmaliligidir. Biroq subyektivlik tufayli rangni aniqlash aniqligi nisbatan past bo‘lishi mumkin. Shu sababli pH indikatorlari har doim ham qulay emas; pH ni aniq o‘lchash uchun raqamli ko‘rsatkichli pH-metrlar qo‘llanadi.

Indikatorlardan foydalanish shakllari
Indikatorlar odatda tekshirilayotgan eritma namunasiga indikatorning suvli yoki spirtli eritmasidan bir necha tomchi yoxud oz miqdorda kukun (masalan, mureksidning natriy xlorid bilan aralashmasi) qo‘shib ishlatiladi. Masalan, titrlashda tekshirilayotgan eritmaning alikvota qismiga indikator qo‘shiladi va ekvivalentlik nuqtasida rang o‘zgarishi kuzatiladi.
Yana bir usul — indikator yoki indikatorlar aralashmasi eritmasi shimdirilib, keyin quritilgan qog‘oz tasmalardan foydalanish (masalan, Universal indikator). Bunday tasmalar turli ko‘rinishlarda ishlab chiqariladi: ular ustida etalon rang shkalasi (jumladan, rangli yoki loyqa muhitlar uchun) yoxud pH ning sonli qiymatlari ko‘rsatilgan bo‘lishi mumkin. Ular pH ning tor oraliqlarida aniq o‘lchash va eritmalarni taxminiy tekshirish uchun mo‘ljallangan; rulon, quti, g‘ilof yoki varaqlari yulib olinadigan kichik kitobcha shaklida chiqariladi.
Zamonaviy indikator tasmalarida bo‘yoq-indikator sellyuloza yoki boshqa polimerga kimyoviy biriktirilgan bo‘lishi mumkin. Bu ularni yuvilib ketishga chidamli qiladi, hatto tasmadan qayta-qayta foydalanish imkonini beradi.
Kislota-asos indikatorlari (suvli eritmalar)
Indikatorlarning rang o‘zgarish oraliqlari
Rasmda indikatorlarning suvli eritmalarda turli rangli shakllari mavjud bo‘ladigan oraliqlar haqidagi taxminiy ma’lumotlar keltirilgan.
Aniqroq ma’lumotlarni (bir nechta rang o‘tishlari, pH ning sonli qiymati) keyingi bo‘limdan qarang.
Eng ko‘p qo‘llanadigan indikatorlarning rang o‘zgarishidagi pH qiymatlari jadvali
Laboratoriya amaliyotida keng tarqalgan kislota-asos indikatorlari rangini o‘zgartiradigan pH qiymatlari o‘sib borish tartibida keltirilgan. Kvadrat qavs ichidagi rim raqamlari (bir nechta rang o‘tish nuqtasiga ega indikatorlar uchun) rang o‘zgarishining tartib raqamini bildiradi.
| Indikator va o‘tish raqami |
x | Nisbatan kislotali shakl rangi |
pH oralig‘i va o‘tish raqami |
Nisbatan ishqoriy shakl rangi | ||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Malaxit yashili | sariq | 0,1-2,0 [l] | ko‘kimtir-yashil | |||
| Metil binafshasi | sariq | 0,13-0,5 [I] | yashil | |||
| Krezol qizili [I] | qizil | 0,2-1,8 [I] | sariq | |||
| Metil binafshasi [II] | yashil | 1,0-1,5 [II] | ko‘k | |||
| Timol ko‘ki [I] | k | qizil | 1,2-2,8 [I] | sariq | ||
| Tropeolin 00 | o | qizil | 1,3-3,2 | sariq | ||
| Metil binafshasi [III] | ko‘k | 2,0-3,0 [III] | binafsharang | |||
| Metil sarig‘i | o | qizil | 3,0-4,0 | sariq | ||
| Bromfenol ko‘ki | k | sariq | 3,0-4,6 | ko‘kimtir-binafsharang | ||
| Kongo qizili | k | ko‘k | 3,0-5,2 | qizil | ||
| Metiloranj | o | qizil | 3,1-(4,0)4,4 | (to‘q sariq-)sariq | ||
| Bromkrezol yashili | k | sariq | 3,8-5,4 | ko‘k | ||
| Bromkrezol ko‘ki | sariq | 3,8-5,4 | ko‘k | |||
| Lakmoid | k | qizil | 4,0-6,4 | ko‘k | ||
| Metil qizili | o | qizil | 4,2(4,4)-6,2(6,3) | sariq | ||
| Xlorfenol qizili | k | sariq | 5,0-6,6 | qizil | ||
| Lakmus (azolitmin) | qizil | 5,0-8,0 (4,5-8,3) | ko‘k | |||
| Bromkrezol purpuri | k | sariq | 5,2-6,8(6,7) | binafsharang | ||
| Bromtimol ko‘ki | k | sariq | 6,0-7,6 | ko‘k | ||
| Neytral qizil | o | qizil | 6,8-8,0 | qahrabosimon sariq | ||
| Fenol qizili | o | sariq | 6,8-(8,0)8,4 | yorqin qizil | ||
| Krezol qizili [II] | k | sariq | 7,0(7,2)-8,8 [II] | to‘q qizil | ||
| α-Naftolftalein | k | sarg‘ish-pushti | 7,3-8,7 | ko‘k | ||
| Timol ko‘ki [II] | k | sariq | 8,0-9,6 [II] | ko‘k | ||
| Fenolftalein [I] | k | rangsiz | 8,2-10,0 [I] | to‘q pushti-qizil | ||
| Timolftalein | k | rangsiz | 9,3(9,4)-10,5(10,6) | ko‘k | ||
| Alizarin sarig‘i ЖЖ | k | och limonrang-sariq | 10,1-12,0 | jigarrang-sariq | ||
| Nil ko‘ki | ko‘k | 10,1-11,1 | qizil | |||
| Diazo binafshasi | sariq | 10,1-12,0 | binafsharang | |||
| Malaxit yashili | ko‘kimtir-yashil | 11,6-13,6 [ll] | rangsiz | |||
| Indigokarmin | ko‘k | 11,6-14,0 | sariq | |||
| Epsilon Blue | to‘q sariq | 11,6-13,0 | to‘q binafsharang | |||
Universal indikator

Keng pH oralig‘ida eritmalarning pH qiymatini (1-10; 0-12) aniqlash imkonini beruvchi indikator aralashmalari keng ishlatiladi. Bunday «universal indikatorlar» aralashmalarining eritmasi odatda «indikator qog‘oziga» shimdiriladi yoki indikator maxsus polimer tasmalarning chetiga («vizual indikator test-tasmalari») surtiladi. Ular yordamida tekshirilayotgan suvli eritmalarning kislotaliligini tezda (pH ning bir birligigacha, hatto o‘ndan bir ulushigacha aniqlikda) aniqlash mumkin. Aniqroq natija olish uchun eritma tomchisi tomizilganda indikator qog‘ozining rangi darhol etalon ranglar shkalasi bilan taqqoslanadi.
O‘simliklardan olinadigan tabiiy indikatorlar
Antotsianlar va boshqa o‘simlik pigmentlari muhit (hujayra shirasi) pH qiymatiga qarab rangini o‘zgartirishi mumkin. Antotsianlar kislotali muhitda asosan qizil, ishqoriy muhitda esa ko‘k rangda bo‘ladi. Qizil karam yoki osh lavlagisi sharbati kimyoni dastlabki o‘rganish jarayonida indikator sifatida ko‘p ishlatiladi.
- Lavlagining qizil turi sharbati
- Qora qorag‘at sharbati
- Golubika, mevalari
- Sabzi sharbati
- Olcha mevalarining sharbati
- Karri kukuni (Zarchava)
- Delfinium gulbarglari
- Geranning pushti gulbarglari
- Uzumning qizil turi
- Ot kashtani barglari
- Gortenziya
- Chirmovuqdoshlar gulbarglari
- Piyoz po‘stlog‘i
- Margaritkalar gulbarglari
- Petuniya gulbarglari
- Primula
- Ko‘knori gulbarglari
- Pionning qizil gulbarglari
- Xushbo‘y rayhon
- Qizil karam sharbati
- Rediskaning qizil turi
- Rovoch
- Atirgul gulbarglari
- Yertut mevalari
- Choy
- Tog‘jambil yoki Oregano — gullari
- Lola gulbarglari
- Binafsha gulbarglari
- Anchan gulbarglari
Adabiyotlar
- Beyts R., «pH ni aniqlash. Nazariya va amaliyot», ingliz tilidan tarjima, 2-nashr, Leningrad, 1972
Havolalar
- pH qiymatiga qarab indikator tanlash uchun qiziqarli onlayn kalkulyator Arxiv nusxasi (22-dekabr 2007-yil), manba: Wayback Machine
- Yangi o‘rganuvchilar uchun indikatorlar bo‘yicha amaliy mashg‘ulotlar — ajoyib «Alximik» saytida Arxiv nusxasi (22-aprel 2006-yil), manba: Wayback Machine
- Prof. Blumes Medienangebot für Schulchemie
- pH indikatorlari
- Kislota-asos indikatorlari: rang o‘zgarish diagrammalari, tuzilish formulalari va tayyorlash usullari Arxiv nusxasi (19-iyun 2015-yil), manba: Wayback Machine