Python dasturlash tili

Python
Изображение логотипа
Semantika Imperativ, protsedurali, strukturali dasturlash, obyektga yoʻnaltirilgan dasturlash (OOP), metadasturlash, funksional, asinxron dasturlash
Til turi obyektga yoʻnaltirilgan
Paydo boʻlgan sana 20-fevral 1991
Muallif Gvido van Rossum
Fayl kengaytmasi fayllar .py, .pyc, .pyw, .pyo (до версии 3.5)
Nashr
Tiplash tizimi oʻrdaksimon (duck typing) dinamik qatʼiy (biroq ixtiyoriy tip koʻrsatmalaridan foydalanish mumkin)
Taʼsir koʻrsatgan tillar ABC
Litsenziya Python Software Foundation License
Veb-sayt python.org (inglizcha)
Operatsion tizim platformalararo moslik
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Python (Xalqaro fonetik alifboda: [ˈpaɪθ(ə)n]; rus tilida quyidagi nomlari ham uchraydi: piton yoki payton) — koʻp paradigmali yuqori darajali dasturlash tili boʻlib, umumiy maqsadlarda ishlatiladi va dinamik qatʼiy tiplash hamda xotirani avtomatik boshqarish imkoniyatlariga ega. U dasturchi unumdorligini, dastur kodining oʻqilish qulayligi va sifatini oshirish, shuningdek, unda yozilgan dasturlarni turli platformalarga koʻchirishni osonlashtirishga qaratilgan. Bu til toʻliq obyektga yoʻnaltirilgan , yaʼni unda hamma narsa obyekthisoblanadi. Tilning oʻziga xos jihati — kod bloklarini chekinishlar yordamida ajratishidir. Sintaksis jihatidan til yadrosi sodda va ixcham boʻlgani uchun amalda hujjatlarga murojaat qilish zarurati kamdan-kam tugʻiladi. Python interpretatsiya qilinadigan til boʻlgani sababli u skripttili ham hisoblanadi. Tilning kamchiliklari — unda yozilgan dasturlar koʻpincha sekinroq ishlaydi va xuddi shunday vazifani bajaradigan, masalan, kompilyatsiya qilinadigan tillardayozilgan kodga nisbatan koʻproq xotira sarflaydi. Bunday tillarga C yoki C++.

Python — koʻp paradigmali dasturlash tiliboʻlib, u imperativ, protsedurali, strukturali, funksional, asinxron, obyektga yoʻnaltirilgan dasturlash va metadasturlashniqoʻllab-quvvatlaydi. Umumlashtirilgan dasturlash vazifalari dinamik tiplash yordamida hal qilinadi. Aspektga yoʻnaltirilgan dasturlash qisman dekoratorlarorqali qoʻllab-quvvatlanadi, yanada kengroq qoʻllab-quvvatlash esa qoʻshimcha freymvorklaryordamida taʼminlanadi. Shartnomaviy va mantiqiy dasturlash kabi yondashuvlarni kutubxonalar yoki kengaytmalar yordamida amalga oshirish mumkin. Asosiy arxitektura xususiyatlari — dinamik tiplash, xotirani avtomatik boshqarish, toʻliq introspeksiya, istisnolarni qayta ishlashmexanizmi, koʻp oqimli hisoblashlar va global interpretator qulfi (GIL), yuqori darajali maʼlumotlar tuzilmalari. Dasturlarni modullargaajratish mumkin; modullar esa oʻz navbatida paketlarga birlashtirilishi mumkin.

Etalon realizatsiyasi sifatida Python uchun CPythoninterpretatori ishlatiladi. U keng qoʻllaniladigan platformalarning aksariyatini qoʻllab-quvvatlaydi va tilning amalda qabul qilingan standarti hisoblanadi. U erkin litsenziya Python Software Foundation Licenseasosida tarqatiladi. Bu litsenziya undan har qanday dasturda, jumladan, yopiq kodliilovalarda cheklovsiz foydalanishga imkon beradi. CPython dastur manba kodini yuqori darajali bayt-kodgakompilyatsiya qiladi va u stekli virtual mashinada bajariladi. Tilning yana uchta asosiy realizatsiyasi: Jython ( JVM), IronPython ( CLR/.NET) va PyPy. PyPy Python tilining kichik toʻplami (RPython)da yozilgan. U dasturlarning bajarilish tezligini oshirish, jumladan, JIT-kompilyatsiyadanfoydalanish maqsadida CPython muqobili sifatida ishlab chiqilgan. Python 2 versiyasining qoʻllab-quvvatlanishi 2020-yilda yakunlangan. Hozirda Python 3 faol rivojlantirilmoqda. Tilni rivojlantirish uchun yangi imkoniyatlarni taklif qiluvchi PEP (inglizcha Python Enhancement Proposal) hujjatlari tuziladi. Ularda yangiliklar bayon qilinadi, hamjamiyat fikr-mulohazalariga koʻra tuzatishlar kiritiladi va yakuniy qarorlar hujjatlashtiriladi.

Standart kutubxona matn bilan ishlashdan tortib tarmoq ilovalarini yaratishgacha boʻlgan vazifalar uchun, jumladan, alohida platformalarga xos koʻplab foydali modullarni oʻz ichiga oladi. Matematik modellashtirish, qurilmalar bilan ishlash, veb-ilovalar yozish yoki oʻyinlar yaratish kabi qoʻshimcha imkoniyatlarni turli tashqi kutubxonalar, shuningdek, C yoki C++ tillarida yozilgan kutubxonalarni integratsiya qilish orqali amalga oshirish mumkin. Python interpretatorining oʻzi ham shu tillarda yozilgan loyihalarga integratsiya qilinishi mumkin[ishonchsiz manba]. Python tilida yozilgan dasturiy taʼminot uchun maxsus repozitoriy ham mavjud — PyPI. Ushbu repozitoriy paketlarni operatsion tizimga oson oʻrnatish vositalarini taqdim etadi va Python uchun amaldagi standartga aylangan. 2019-yil holatiga koʻra, unda 175 mingdan ortiq paket mavjud edi.

Python eng ommabop dasturlash tillaridan biriga aylandi. U maʼlumotlarni tahlil qilish, mashinaviy oʻrganish, veb-dasturlash, oʻyinlar yaratish, skriptlar yozish va DevOpssohalarida ishlatiladi. Kodining oson oʻqilishi, sodda sintaksisi, tabiiy tilga yaqinligi va psevdokodga oʻxshashligi sababli til dasturlashni oʻrgatishga juda mos. U hisoblash tafakkurini (shuningdek, algoritmik tafakkurni) rivojlantirishga yordam beradi. Til interpretatsiya qilinishi tufayli dasturlarni sozlash va tajribalar oʻtkazish ancha osonlashadi. Kodning yaxshi oʻqilishi ham xatolarni topishni yengillashtiradi. Ammo tilni oʻrganish jarayonida murakkab vazifalarni bajaruvchi tashqi funksiyalardagi xatolarni (masalan, serverga ulana olmaslik yoki faylni oʻqishdagi xato) tushunish qiyin kechishi mumkin. Tildan koʻplab yirik kompaniyalar, jumladan, Google yoki NASA.

Tarix

1990-yillardan 2006-yilgacha ishlatilgan logotip
Gvido van Rossum 2006-yilda Portlend (Oregon shtati)dagi OSCON konferensiyasida

Tilni yaratish gʻoyasi 1980-yillarning oxiridapaydo boʻlgan, dastlabki dasturiy realizatsiyani yaratish esa 1989-yilda Niderlandiyaning CWI instituti xodimi Gvido van Rossum[ishonchsiz manba]tomonidan boshlangan. Taqsimlangan Amoeba operatsion tizimi uchun kengaytiriladigan skript tilikerak edi. Shuning uchun Gvido boʻsh vaqtida Pythonni yaratishga kirishdi va ABC tili uchun ilgari ishlab chiqilgan ayrim gʻoyalardan foydalandi (Gvido dasturlashni oʻrgatishga moʻljallangan ABC tilini yaratishda ham ishtirok etgan). Fevral oyida, 1991-yili, Gvido manba kodini yangiliklar guruhidagi alt.sources sahifasida eʼlon qildi. Python boshidanoq obyektga yoʻnaltirilgan dasturlash tili sifatida loyihalangan.

Gvido van Rossum tilni Britaniyaning mashhur 1970-yillardagi «Monti Paytonning uchuvchi sirki» komediya teleseriali sharafiga nomlagan, chunki oʻzi ham oʻsha davrning koʻplab dasturchilari kabi ushbu teleserial muxlisi edi. Teleserialda kompyuter texnikasi olami bilan muayyan oʻxshashliklar ham sezilgan.

Python muvaffaqiyatining omillaridan biri sifatida Gvidoning loyihalash sezgisi bilan bir qatorda foydalanuvchilarning doʻstona, tezkor javob beruvchi hamjamiyati ham koʻrsatiladi. Tilni rivojlantirish PEP (inglizcha Python Enhancement Proposal) — Pythonni rivojlantirish boʻyicha takliflarni yaratish, muhokama qilish, tanlash va amalga oshirishning qatʼiy tartibga solingan jarayoni asosida olib boriladi.

3-dekabr 2008-yiluzoq davom etgan sinovlardan soʻng Python 3000 (yoki Python 3.0, shuningdek, qisqartmasi Py3k ham ishlatiladi)ning dastlabki versiyasi chiqdi. Python 3 da arxitekturaning koʻplab kamchiliklari bartaraf etildi, bunda eski versiyalar bilan muvofiqlik imkon qadar (ammo toʻliq emas) saqlandi.

Python 2.7 ni qoʻllab-quvvatlash muddati dastlab 2015-yilga belgilangan, ammo mavjud kodning katta qismini oson koʻchirish imkoni yoʻqligidan xavotir tufayli 2020-yilga uzaytirilgan. Bu kodlarni Python 3 ga koʻchirish qiyin deb hisoblangan. Python 2 faqat mavjud loyihalar uchun qoʻllab-quvvatlangan, yangi loyihalarda esa Python 3 dan foydalanish kerak edi. Python 2.7 ni rasmiy qoʻllab-quvvatlash 1-yanvar 2020-yilda tugagan, oxirgi yangilanish esa 2020-yil aprelida chiqqan. Python 2.7 uchun boshqa xavfsizlik tuzatishlari yoki yaxshilanishlar chiqarilmaydi. Python 2.x ning xizmat muddati tugashi bilan faqat Python 3.6.x va undan keyingi versiyalar qoʻllab-quvvatlanadi.

Konsepsiya va falsafa

.py fayllari uchun piktogramma

Til dinamik tiplash , havolalarni sanash va siklik chiqindi yigʻuvchidan xotirani boshqarish uchunfoydalanadi. Unda yana dinamik nomlarni aniqlash (dinamik bogʻlash), ular usul va oʻzgaruvchilar nomlarini dastur bajarilayotgan vaqtda bogʻlaydi.

Python Lispanʼanalariga asoslangan funksional dasturlashni qoʻllab-quvvatlaydi. Masalan, Pythonda filter, map va reduce funksiyalari mavjud (Python 3 dan boshlab, reduce funksiyasi functoolskutubxonasida joylashgan); shuningdek, Lispdan roʻyxat xususiyatlari, assotsiativ massivlar (lugʻatlar), toʻplamlar va roʻyxat generatorlari tushunchalari ham olingan. Standart kutubxonadagi ikkita modul (itertools va functools) Haskell va Standard ML.

Python ishlab chiquvchilari «The Zen of Python» («Piton zeni» yoki «Payton zeni») deb ataluvchi dasturlash falsafasiga amal qiladilar. Uning matnini Python interpretatori quyidagi buyruq bilan chiqarishi mumkin: import this (buyruq har bir seansda bir marta ishlaydi). Ushbu falsafa muallifi Tim Piters (Tim Peters) hisoblanadi.

Falsafa quyidagicha boshlanadi::

  • Goʻzallik xunuklikdan afzal.
  • Oshkoralik yashirinlikdan afzal.
  • Soddalik murakkablikdan afzal.
  • Murakkablik chigallikdan afzal.

….

Python yadrosiga tilning barcha imkoniyatlarini kiritish oʻrniga, uni oson kengaytiriladigan tarzda loyihalashgan. Shu tufayli u mavjud ilovalarga dasturlanadigan interfeyslar qoʻshish uchun ommabop vositaga aylandi. Gvido van Rossumning katta standart kutubxonali, yengil kengaytiriladigan interpretator va kichik yadro haqidagi qarashi ABCtilini ishlab chiqishda orttirilgan salbiy tajriba natijasida shakllangan; ABCda buning aksi qoʻllanilgan edi.

Python sintaksis va grammatikani imkon qadar sodda hamda ixcham qilishga intiladi, ayni paytda dasturchilarga kod yozish uslubini tanlash imkonini beradi. Bu jihatdan uning yondashuvi Perl «Buni qilishning bir nechta usuli bor» shioridan farq qiladi. Python «buni bajarishning bitta — va, imkon qadar, faqat bitta — aniq yoʻli boʻlishi kerak» falsafasiga amal qiladi. Aleks Martelli[inglizcha], Python Software Foundation aʼzosi va Python haqida kitoblar muallifi shunday yozadi: «Python madaniyatida biror narsani “ayyorona” deb atash maqtov hisoblanmaydi».

Python ishlab chiquvchilari muddatidan oldin optimallashtirishdan qochadi hamda etalon CPythonrealizatsiyasining muhim boʻlmagan qismlariga kod tushunarliligini kamaytirish evaziga tezlikni biroz oshiradigan tuzatishlarni qabul qilmaydi. Biroq unumdorlikni oshirish usullari mavjud. Agar dasturda protsessorga katta yuk tushiradigan, lekin kiritish-chiqarish amallariga bogʻliq boʻlmagan sekin ishlovchi qismlar boʻlsa, uni Cython yordamida C tiliga oʻgirib, keyin kompilyatsiya qilish orqali tezlashtirish mumkin. Hisoblash resurslarini koʻp talab qiladigan qismlarini C tilida qayta yozib, Python bilan bogʻlangan alohida kutubxonalar sifatida ulash ham mumkin.

Pythonni yaratganlarning muhim maqsadlaridan biri — undan foydalanishni zavqli qilishdir. Bu tilning Monti Paytonsharafiga nomlanishida ham ifodalangan. Bundan tashqari, oʻquv dasturlari va maʼlumotnomalarda baʼzan hazilomuz yondashuv qoʻllanadi: boshqa koʻplab tillarning hujjatlarida ishlatiladigan foo va bar oʻrniga spam va eggs nomlari keltiriladi.

Portativlik

Python turli platformalarga koʻchirilgan va deyarli barcha mashhur platformalarda — choʻntak kompyuterlaridan tortib meynfreym kompyuterlargachaishlaydi. Quyidagi tizimlar uchun versiyalari mavjud: Microsoft Windows, deyarli barcha UNIX turlari (jumladan, FreeBSD va Linux), Android, Plan 9, Mac OS va macOS, iPhone OS (iOS) 2.0 va undan yuqori versiyalari, iPadOS, Palm OS, OS/2, Amiga, HaikuOS, AS/400, OS/390, Windows Mobile va Symbian.

Platformalar eskirgani sari tilning asosiy tarmogʻida ularni qoʻllab-quvvatlash toʻxtatiladi. Masalan, 2.6 versiyasidan boshlab Windows 95, Windows 98 va Windows MEqoʻllab-quvvatlanmaydi. 3.5 versiyasida Windows XP qoʻllab-quvvatlanmay qoldi. 3.9 versiyasida esa Windows Vista va Windows 7 ham qoʻllab-quvvatlanmay qoldi.

Shu bilan birga, koʻplab portativ tizimlardan farqli ravishda, Python barcha asosiy platformalarda shu platformaga xos texnologiyalarni (masalan, Microsoftning COM/DCOM) qoʻllab-quvvatlaydi. Bundan tashqari, Java virtual mashinasi — Jythonuchun maxsus Python versiyasi mavjud. Bu interpretatorni Javani qoʻllab-quvvatlaydigan har qanday tizimda ishga tushirishga imkon beradi. Bunda Java sinflaridan bevosita Pythonda foydalanish va ularni hatto Pythonda yozish mumkin. Shuningdek, bir nechta loyiha Microsoft.NETplatformasi bilan integratsiyani taʼminlaydi, ulardan asosiylari — IronPython va Python.NET.

Tiplar va maʼlumotlar tuzilmalari

Python dinamik tiplashniqoʻllab-quvvatlaydi, yaʼni oʻzgaruvchining tipi faqat dastur ishlayotgan vaqtda aniqlanadi. Shu sababli «oʻzgaruvchiga qiymat berish» oʻrniga «qiymatni muayyan nomga bogʻlash» deyish aniqroq. Shuningdek, Python annotatsiyalar yordamida tiplarni koʻrsatishga imkon beradi; ular bosqichma-bosqich tiplashni qoʻllab-quvvatlaydi va kodni statik tahlil qilishga imkon yaratadi. Tip koʻrsatmalari bevosita CPythonkompilyatsiyasi va bajarilishi vaqtida ishlatilmaydi, lekin ayrim kutubxonalar, masalan, FastAPIulardan foydalanishi mumkin. Pythondagi sodda tiplarga mantiqiytip, ixtiyoriy uzunlikdagi butun son, suzuvchi nuqtali son va kompleks sonkiradi. Python tarkibida quyidagi konteyner tiplari mavjud: satr, roʻyxat, kortej, lugʻat va toʻplam. Barcha qiymatlar, jumladan, funksiyalar, usullar, modullar va sinflar ham obyekt hisoblanadi.

Yangi tipni sinf (class) yozish yoki kengaytma modulida (masalan, C tilida) yangi tipni belgilash orqali qoʻshish mumkin. Sinflar tizimi meros olishni (bitta va koʻp martalik) hamda metadasturlashniqoʻllab-quvvatlaydi. Koʻpgina ichki va kengaytma tiplardan meros olish mumkin.

Pythonda ishlatiladigan tiplar
Tip Oʻzgartiriluvchanligi Tavsif Misollar
bool Oʻzgarmas Mantiqiy tip True
False
bytearray Oʻzgaruvchan Baytlar massivi bytearray(b'Some ASCII')
bytearray(b"Some ASCII")
bytearray([119, 105, 107, 105])
bytes Oʻzgarmas Baytlar massivi b'Some ASCII'
b"Some ASCII"
bytes([119, 105, 107, 105])
complex Oʻzgarmas Kompleks son 3+2.7j
dict Oʻzgaruvchan Lugʻat (assotsiativ massiv), «kalit—qiymat» juftliklari toʻplamidir; qiymat istalgan tipda boʻlishi mumkin, kalit esa xeshlanuvchi tipga mansub boʻlishi kerak {'key1': 1.0, 3: False}
{}
types.EllipsisType Oʻzgarmas Koʻp nuqta[inglizcha] (ellipsis). Asosan NumPy da koʻp oʻlchovli massiv kesimini qisqa ifodalash uchun ishlatiladi. Pythonning oʻzida esa foydalanuvchi belgilagan tiplarni va NumPy kabi kengaytmalarni qoʻllab-quvvatlash uchun mavjud. ...
Ellipsis
Uchun NumPy:
x[i, ..., j],
bu quyidagiga teng:
x[i, :, :, j]
float Oʻzgarmas Suzuvchi nuqtali son. Aniqlik darajasi platformaga bogʻliq, ammo amalda odatda 64 bitli, 53 bit aniqlikka ega son koʻrinishida ifodalanadi

1.414

frozenset Oʻzgarmas Tartiblanmagan toʻplam, takroriy elementlarni oʻz ichiga olmaydi; unda turli xeshlanuvchi maʼlumot tiplari boʻlishi mumkin frozenset([4.0, 'string', True])
int Oʻzgarmas Butun son cheklanmagan uzunlikdagi 42
list Oʻzgaruvchan Roʻyxat, turli maʼlumot turlarini oʻz ichiga olishi mumkin [4.0, 'string', True]
[]
NoneType Oʻzgarmas Qiymat yoʻqligini bildiruvchi obyekt; boshqa tillarda koʻpincha Null[inglizcha] deb ataladi. None
NotImplementedType Oʻzgarmas Quyidagi holatda qaytariladigan obyekt: operatorlarni qayta yuklashda, operandlarning tiplari qoʻllab-quvvatlanmaganda. NotImplemented
range Oʻzgarmas Bir qiymatdan boshqa qiymatgacha boʻlgan butun sonlar ketma-ketligi; odatda for yordamida amalni bir necha marta takrorlash uchun ishlatiladi range(1, 10)
range(10, -5, -2)
set Oʻzgaruvchan Tartiblanmagan toʻplam, takroriy elementlarni saqlamaydi; turli xeshlanuvchi maʼlumot turlarini oʻz ichiga olishi mumkin {4.0, 'string', True}
set()
str Oʻzgarmas Matnli (satrli) tip 'Wikipedia'
"Wikipedia"
"""Spanning
multiple
lines"""
tuple Oʻzgarmas Kortej. Ichida turli maʼlumot turlarini saqlashi mumkin. Oʻzgarmas roʻyxat yoki nomlanmagan maydonli yozuv sifatida ishlatilishi mumkin Oʻzgarmas roʻyxat sifatida:
(4.0, 'string', True)
('single element',)
()
Yozuv sifatida:
lax_coordinates = (33.9425, -118.408056)
city, year, pop, chg, area = ('Tokyo', 2003, 32450, 0.66, 8014)

Sintaksis va semantika

Operatorlar

Operatorlar toʻplami anʼanaviy tuzilishga ega.

  • Shart operatori if (agar). Bir nechta shart va muqobil holat boʻlsa, ixtiyoriy elif(else if soʻzlarining qisqartmasi) bloki ishlatiladi; bu blok kodda istalgancha takrorlanishi mumkin. Agar hech bir shart bajarilmasa, ixtiyoriy else (aks holda) bloki bajariladi.
  • Sikl operatori while.
  • Iteratsiya operatori for.
  • Istisnolarni qayta ishlash operatorlari try — except — else — finally.
  • Sinfni aniqlash operatori class.
  • Funksiya, usul yoki generatorni aniqlash operatori def. Uning ichida funksiyadan yoki usuldan chiqish uchun return (qaytarish), generatorlarda esa yield (qiymat berish) ishlatilishi mumkin.
  • Operator namuna bilan moslashtirish match — case.
  • Istisno yuzaga keltirish operatorlari raise va assert.
  • Operator pass hech qanday amal bajarmaydi. Boʻsh kod bloklarida ishlatiladi.

Chekinishlar tizimi

Til sintaksisining qiziqarli xususiyatlaridan biri — kod bloklarini chekinishlar (boʻsh joy yoki tabulyatsiya) bilan ajratishidir. Shu sababli Pythonda operator qavslari mavjud emas: masalan, Paskaltilidagi begin/end yoki Ctilidagi figurali qavslar kabi. Bu usul dasturdagi satrlar va belgilar sonini kamaytirib, dasturchini kod yozishning yaxshi uslubiga oʻrgatadi. Boshqa tomondan, dasturning ishlashi va hatto toʻgʻriligi satr boshidagi boʻsh joylarga bogʻliq boʻlishi mumkin. Bloklarning boshi va oxirini aniq belgilar bilan ajratadigan tillarga oʻrganganlar uchun bunday xususiyat dastlab noqulay yoki gʻayritabiiy tuyulishi mumkin.

Gvidoning oʻzi shunday yozgan:

Ehtimol, Pythonning eng bahsli xususiyati — operatorlarni guruhlash uchun chekinishlardan foydalanishidir. Bu usul bevosita ABCtilidan olingan. Bu tilning men uchun eng qadrli xususiyatlaridan biri. U Python kodini ikki jihatdan oʻqishga qulay qiladi. Birinchidan, chekinishlar ortiqcha vizual belgilarni kamaytiradi va dasturlarni qisqartiradi; natijada kodning asosiy birligini tushunish uchun kamroq diqqat talab etiladi. Ikkinchidan, dasturchining formatlashdagi erkinligini kamaytirib, birxilroq uslub yaratadi; shu bilan boshqa odamning kodini oʻqish osonlashadi (masalan, figurali qavslarni joylashtirishning uch yoki toʻrt xil qoidasi bor boʻlgan Ctilini olaylik: ularning har birining qatʼiy tarafdorlari bor).

Ifodalar

Amallarning tarkibi, sintaksisi, assotsiativligi va ustuvorligi dasturlash tillari uchun odatiy boʻlib, qavslardan foydalanishni kamaytirishga qaratilgan. Matematikadagi amallar bilan solishtirilsa, operatorlarning ustuvorligi mos matematik amallarnikiga oʻxshash, bunda qiymat berish operatori = tipografik ←belgiga mos keladi. Amal ustuvorligi koʻp holatda qavslarsiz yozishga imkon bersa-da, katta ifodalarni tahlil qilish koʻproq vaqt olishi mumkin. Bunday holatda qavslarni aniq qoʻyish foydaliroq.

Alohida taʼkidlash joiz: satrlarni formatlash amali (C tilidagi printf() funksiyasiga oʻxshab ishlaydi) va boʻlish qoldigʻini topish operatori bilan bir xil belgidan foydalanadi:

>>> str_var = "world"
>>> print("Hello, %s" % str_var)
Hello, world

3.6 versiyasida formatlangan satr literallariyoki f-satrlar qoʻshildi. Ular kodni oʻqishga qulayroq va ixchamroq qiladi:

>>> str_var = "world"
>>> print(f"Hello, {str_var}") # вывод с использованием f-строки
Hello, world

Pythonda qulay zanjirli taqqoslashlar mavjud:

1 <= a < 10 and 1 <= b < 20

Bundan tashqari, mantiqiy amallar (or va and) qisqa tutashuvchi (lazy)hisoblanadi: agar natijani aniqlash uchun birinchi operand yetarli boʻlsa, aynan shu operand natija boʻladi; aks holda ikkinchi operand hisoblanadi. Bu xususiyat mantiq algebrasiqoidalariga asoslanadi. Masalan, «YOKI» (or) amalining bir argumenti rost boʻlsa, natija ham doimo rost boʻladi. Ikkinchi operand murakkab ifoda boʻlsa, bu uning hisoblash xarajatlarini kamaytiradi. Python 2.5 versiyasigacha ushbu xususiyat shartli konstruksiya oʻrnida keng ishlatilgan:

a < b and "меньше" or "больше или равно"

Ichki maʼlumot tiplari, odatda, oʻz literallarini (manba kodga yozilgan oʻzgarmas qiymatlarni) ifodalash uchun maxsus sintaksisga ega:

"строка и Юникод-строка одновременно"
'строка и Юникод-строка одновременно'
"""тоже строка и Юникод-строка одновременно"""
True or False  # булевы литералы
3.14  # число с плавающей запятой
0b1010 + 0o12 + 0xA  # числа в двоичной, восьмеричной и шестнадцатеричной системах счисления
1 + 2j  # комплексное число
[1, 2, "a"]  # список
(1, 2, "a")  # кортеж
{'a': 1, 'b': 'B'}  # словарь
{'a', 6, 8.8}  # множество
lambda x: x**2  # анонимная функция
(i for i in range(10)) # генератор

Roʻyxatlar (va boshqa ketma-ketliklar) uchun Python kesimlar ustida amallar toʻplamini taklif etadi. Indekslash dastlab yangi foydalanuvchiga gʻalati tuyulishi mumkin, lekin foydalanish jarayonida uning izchilligi bilinadi. Roʻyxat elementlari indeksi noldan boshlanadi. Kesimni s[N:M] koʻrinishida yozish N indeksli elementdan boshlab M indeksli elementgacha (M ning oʻzi kirmaydi) boʻlgan elementlarni oladi. Indeksni koʻrsatmaslik ham mumkin. Masalan, s[:M] boshlanishdan barcha elementlarni olishni, s[N:] oxirigacha barcha elementlarni olishni, s[:] esa boshidan oxirigacha barcha elementlarni olishni bildiradi.

Nomlar

Nom (identifikator) istalgan alifbo harfi bilan Unicode tizimida katta yoki kichik registrda, shuningdek, pastki chiziq bilan boshlanishi mumkin; undan keyin raqamlar ham ishlatiladi. Kalit soʻzlardan nom sifatida foydalanib boʻlmaydi (ular roʻyxatini import keyword; print(keyword.kwlist)orqali bilish mumkin), ichki nomlarni qayta aniqlash esa tavsiya etilmaydi. Pastki chiziq bilan boshlanadigan nomlar maxsus maʼnoga ega.

Dastur bajarilishining istalgan nuqtasida interpretator uchta nomlar fazosiga (yaʼni nomlar va obyektlar mosligiga) murojaat qila oladi: mahalliy, global va ichki.

Nomlarning koʻrinish sohalari ichma-ich joylashishi mumkin (funksiya ichida uni oʻrab turgan kod blokidagi nomlar ham koʻrinadi). Amalda koʻrinish sohasi va nomlarni bogʻlash bilan bogʻliq bir qator yaxshi dasturlash qoidalari mavjud; ular haqida hujjatlardan batafsil bilib olish mumkin.

Hujjatlashtirish satrlari

Python kodni hujjatlashtirish mexanizmini — pydoctaqdim etadi. Har bir modul, sinf va funksiyaning boshiga docstring deb ataladigan hujjat satri kiritiladi. Bunday satrlar dastur bajarilish vaqtida ham kod tarkibida saqlanadi, hujjatlarga tilning oʻzidan (maxsus __doc__oʻzgaruvchisi orqali), bu imkoniyatdan zamonaviy IDE.

foydalanadi. Interaktiv rejimda yordam olish, butun modul uchun gipermatnli hujjat yaratish yoki modulni doctest yordamida avtomatik sinash mumkin.

Python — koʻp paradigmali dasturlash tili. Unda obyektga yoʻnaltirilgan, strukturali, umumlashtirilgan, funksional dasturlash va metadasturlashtoʻliq qoʻllab-quvvatlanadi. Aspektga yoʻnaltirilgan dasturlash uchun asosiy imkoniyatlar metadasturlash orqali amalga oshiriladi. Boshqa koʻplab yondashuvlarni, jumladan, shartnomaviy va mantiqiy dasturlashni kengaytmalar yordamida amalga oshirish mumkin.

Obyektga yoʻnaltirilgan dasturlash

Python tilining tuzilishi obyektga yoʻnaltirilgan dasturlash (OOP) modeligaasoslanadi. Pythonda OOP puxta ishlab chiqilgan, biroq boshqa obyektga yoʻnaltirilgan tillarnikidan bir muncha farq qiladi. Tildagi hamma narsa — sinflar yoki metasinflarning nusxalari. Faqat ichki asosiy metasinf typebundan mustasno. Demak, sinflar aslida metasinflarning nusxalari, hosila metasinflar esa typemetasinfning nusxalaridir. Metasinflar metadasturlash konsepsiyasining bir qismi boʻlib, sinflarning meros olishini boshqarishga imkon beradi. Natijada abstrakt sinflarni yaratish, sinflarni roʻyxatdan oʻtkazish yoki ularga kutubxona yoki freymvork.

doirasida dasturiy interfeys qoʻshish mumkin. Sinf, mohiyatan, obyektni qanday yaratish rejasi yoki tavsifidir; u obyekt atributlari va ular bilan ishlash usullarining tavsifini saqlaydi. OOP paradigmasi inkapsulyatsiya, meros olish va polimorfizmgaasoslanadi. Pythonda inkapsulyatsiya obyekt ichida ochiq va yashirin atributlarni (maydonlarni) saqlash hamda ular bilan ishlash uchun usullarni taqdim etish orqali ifodalanadi. Aslida barcha atributlar ochiq, lekin yashirinlarini belgilash uchun maxsus nomlash qoidasi mavjud. Meros olish kodni qayta yozmasdan hosila obyektlar yaratishga imkon beradi. Polimorfizm obyektning istalgan usulini qayta aniqlash (Pythonda barcha usullar virtualhisoblanadi), shuningdek, usullar va operatorlarniqayta yuklash imkoniyatini anglatadi. Pythonda usullarni qayta yuklash bir xil usulni turli argumentlar toʻplami bilan chaqirish orqali amalga oshiriladi. Pythonning xususiyati — sinflar eʼlon qilingandan keyin ularga yangi atribut va usullar qoʻshib oʻzgartirish, shuningdek, obyektlarning oʻzini ham oʻzgartirish mumkinligidir. Natijada sinflardan ixtiyoriy maʼlumotlarni saqlovchi tuzilma sifatida foydalanish mumkin.

Python koʻp martalik meros olishni qoʻllab-quvvatlaydi. Bu yondashuvning oʻzi murakkab boʻlib, amalga oshirishda asosiy sinflar nomlari oʻrtasidagi toʻqnashuvlar hamda iyerarxiyada bir sinfdan qayta meros olish muammolari yuzaga kelishi mumkin. Pythonda usullar C3 chiziqlilashtirishalgoritmiga asoslangan usullarni aniqlash tartibi (MRO) boʻyicha chaqiriladi. Odatdagi dasturlarda bu algoritm tamoyilini bilish shart emas, ammo murakkab sinf iyerarxiyalarini yaratishda uni tushunish kerak boʻlishi mumkin.

Pythonga xos imkoniyatlar va xususiyatlar:

  • Obyektning hayotiy siklini boshqaruvchi maxsus usullar: konstruktorlar va destruktorlar.
  • Operatorlarni qayta yuklash (faqat is, '.', '=' va belgili mantiqiy operatorlardan tashqari).
  • Xususiyatlar (funksiyalar yordamida maydonni taqlid qilish).
  • Maydonlarga kirishni boshqarish (maydon va usullarni taqlid qilish, qisman kirish va hokazo).
  • Eng keng tarqalgan amallarni boshqarish usullari (rostlik qiymati, len(), chuqur nusxalash, seriyalashtirish, obyekt boʻylab iteratsiya qilish va hokazo).
  • Toʻliq introspeksiya.
  • Sinf va statik usullar, sinf maydonlari.
  • Funksiya va sinflar ichida joylashgan sinflar.
  • Dastur ishlayotgan vaqtda obyektlarni oʻzgartirish imkoniyati.

Dinamik tiplash va obyektga yoʻnaltirilgan dasturlashni qoʻllab-quvvatlovchi tillar, odatda, umumlashtirilgan dasturlash doirasida koʻrib chiqilmaydi. Chunki bunday dasturlash vazifalari maʼlumot tiplari boʻyicha cheklovlarning yoʻqligi hisobiga hal etiladi. Pythonda qatʼiy tiplash bilan umumlashtirilgan dasturlash til imkoniyatlarini Mypy kabi tashqi kod tahlilchilari bilan birga qoʻllash orqali amalga oshiriladi.

Python dastlab funksional dasturlash tili sifatida moʻljallanmagan boʻlsa-da, funksional uslubni qoʻllab-quvvatlaydi. Jumladan:

Biroq bevosita funksional dasturlashga moʻljallangan koʻpchilik tillardan farqli ravishda Python sof dasturlash tili emas va kod yon taʼsirlardan.

himoyalanmagan. Pythonning standart kutubxonasida funksional dasturlash uchun maxsus operator va functools paketlari mavjud.

Python metadasturlashni qoʻllab-quvvatlaydi..

Python 3.5 versiyasidan boshlab asinxron dasturlashni qoʻllab-quvvatlaydi. Unda async va awaitoperatorlari, shuningdek, asyncio

import asyncio

async def main():
    print('Hello ...')
    await asyncio.sleep(1)
    print('... World!')

asyncio.run(main())

async yordamida asinxron funksiyani yaratadigan atribut belgilanadi. asinxron funksiyani ifodalaydi.

await asinxron generatorlarni bajarishga imkon beradi.

Imkoniyatlar

Modullar va paketlar

Pythonda dasturiy taʼminot (ilova yoki kutubxona) modullar shaklida tashkil etiladi; modullar esa oʻz navbatida paketlargabirlashtirilishi mumkin. Modullar kataloglardayoki ZIP arxivlardajoylashishi mumkin. Kelib chiqishiga koʻra modullar ikki turga boʻlinadi: «sof» Pythonda yozilgan modullar va boshqa tillarda yozilgan kengaytma modullar (extension modules). Masalan, standart kutubxonada «sof» pickle moduli va uning C tilidagi muqobili — cPickle mavjud. Modul alohida fayl, paket esa alohida katalog sifatida tashkil etiladi. Modulni dasturga ulash uchun importoperatori ishlatiladi. Import qilingach, modul uning nomlar fazosiga kirish imkonini beruvchi alohida obyekt sifatida namoyon boʻladi. Dastur bajarilayotganda modulni funksiya yordamida qayta yuklash mumkin. reload().

Python ish vaqtida toʻliq introspeksiyani qoʻllab-quvvatlaydi. Bu istalgan obyektning ichki tuzilishi haqida toʻliq maʼlumot olish mumkinligini anglatadi.

Introspeksiyadan foydalanish Pythonic style deb ataladigan uslubning muhim qismi boʻlib, freymvorklarda va Python kutubxonalarida, masalan, PLY, Cherry, Django kabilarda keng qoʻllanadi va dasturchining vaqtini sezilarli tejaydi.

Introspeksiya uchun kerakli maʼlumotlar maxsus atributlarda saqlanadi. Masalan, koʻpchilik obyektlarning foydalanuvchi belgilagan barcha atributlarini maxsus lugʻat atributi (yoki shunday interfeys beradigan boshqa obyekt) orqali olish mumkin. dict) __dict__

 >>> class x(object):pass
 ....
 >>> f = x()
 >>> f.attr = 12
 >>> print(f.__dict__)
 {'attr': 12}
 >>> print(x.__dict__)       # т.к. классы тоже являются экземплярами объекта type
                            # то и они поддерживают этот тип интроспекции
 {'__dict__': <attribute '__dict__' of 'x' objects>, '__module__'.......

Boshqa atributlar ham bor, ularning nomi va vazifasi obyektga bogʻliq:

 >>> def f():pass
 ....
 >>> f.func_code.co_code    # получение байтокода функции
 'd\x00\x00S'
 >>> f.__class__            # специальный атрибут - ссылка на класс данного объекта
 <type 'function'>

Introspeksiyani qoʻllab-quvvatlovchi atributlarning aksariyati sinf atributlaridir; ularni ham obj.__class__.__dict__orqali olish mumkin. Asosiy sinfdan meros boʻlib oʻtgan maʼlumotlarning bir qismidan barcha obyektlar birgalikda foydalanadi, bu esa xotirani tejaydi.

Introspektiv maʼlumotni qulay olish uchun Pythonda maxsus modul mavjud: inspect.

 >>> def f(x,y = 10,**mp):pass
 ...
 >>> inspect.getargspec(f)
 (['x', 'y'], None, 'mp', (10,))

Modul yordamida new teskarisini ham bajarish — dastur ishlayotgan vaqtda obyektni uning tarkibiy qismlaridan yaratish mumkin.

 >>> def f(i): return j + i
 ....
 >>> j = 2
 >>> f(1)
 3
 >>> import new
 >>> g = new.function(f.func_code, {'j': 23})
 >>> g(1)
 24

Pythonda istisnolar try, except, else, finally, raiseoperatorlari yordamida qayta ishlanadi; ular istisnoni qayta ishlash blokini tashkil qiladi. Umumiy holda bunday blok quyidagicha koʻrinadi:

try:
    # Здесь код, который может вызвать исключение
    raise Exception("message")  # Exception, это один из стандартных типов исключения (всего лишь класс),
                                # может использоваться любой другой, в том числе свой
except (Тип исключения1, Тип исключения2, …) as Переменная:
    # Код в блоке выполняется, если тип исключения совпадает с одним из типов
    # (Тип исключения1, Тип исключения2, …) или является наследником одного
    # из этих типов.
    # Полученное исключение доступно в необязательной Переменной.
except (Тип исключения3, Тип исключения4, …) as Переменная:
    # Количество блоков except не ограничено
    raise  # Сгенерировать исключение "поверх" полученного; без параметров - повторно сгенерировать полученное
except:
    # Будет выполнено при любом исключении, не обработанном типизированными блоками except
else:
    # Код блока выполняется, если не было поймано исключений.
finally:
    # Будет исполнено в любом случае, возможно после соответствующего
    # блока except или else

va else, except operatorlarini finally birgalikda ishlatish faqat Python 2.5 dan boshlab mumkin boʻldi. Joriy istisno haqidagi maʼlumotlar doimo sys.exc_info()orqali mavjud. Istisno qiymatidan tashqari, Python istisno yuz bergan nuqtagacha boʻlgan chaqiruvlar steki holatini — tracebackni ham saqlaydi.

Kompilyatsiya qilinadigan dasturlash tillaridan farqli ravishda, Pythonda istisnolardan foydalanish katta qoʻshimcha xarajat talab etmaydi (koʻpincha dasturlarni tezlashtiradi) va juda keng qoʻllanadi. Istisnolar Python falsafasiga (10-banddagi «Python zeni» — «Xatolar hech qachon yashirilmasligi kerak») mos keladi va «oʻrdaksimon tiplashni».

» qoʻllab-quvvatlash vositalaridan biridir. Baʼzan istisnoni bevosita qayta ishlash oʻrniga with blokidan foydalanish qulayroq (Python 2.5 dan boshlab mavjud).

Python dasturlarida iteratorlardan keng foydalaniladi. for sikli ham ketma-ketlik, ham iterator bilan ishlay oladi. Koʻpchilik kolleksiyalar iteratorlarni taqdim etadi; foydalanuvchi oʻz obyektlari uchun ham iterator yaratishi mumkin. Standart kutubxonadagi itertools moduli iteratorlar bilan ishlash vositalarini oʻz ichiga oladi.

Tilning qiziqarli imkoniyatlaridan biri — generatorlar , yaʼni ichki holatini (mahalliy oʻzgaruvchilar qiymatlari va joriy koʻrsatmani) saqlaydigan funksiyalardir (shuningdek, qarang: korutinalar). Generatorlardan maʼlumotlar tuzilmasi uchun iteratorlar va erinchoq hisoblashlar.

uchun foydalanish mumkin. Generator chaqirilganda funksiya darhol uning joriy bajarilish nuqtasi va mahalliy oʻzgaruvchilar holatini saqlovchi iterator obyektini qaytaradi. Keyingi qiymat soʻralganda ( next()usuli orqali; u forsiklida yashirincha chaqiriladi) generator funksiyani oldingi toʻxtagan joyidan navbatdagi yield yoki return.

operatorigacha bajarishda davom etadi. Python 2.4 versiyasida generator ifodalari paydo boʻldi — natijasi generator boʻladigan ifodalar. Ular aks holda oraliq natijalar roʻyxatini yaratish talab etiladigan vaziyatlarda xotirani tejashga imkon beradi:

>>> sum(i for i in range(1, 100) if i % 2 != 0)
2500

Bu misolda 1 dan 99 gacha boʻlgan barcha toq sonlar yigʻindisi hisoblanadi.

Python 2.5 dan boshlab toʻliq korutinalar qoʻllab-quvvatlanadi: endi generatorga send() usuli bilan qiymatlar yuborish, shuningdek, uning kontekstida boshqa usul yordamida istisno keltirib chiqarish mumkin. throw().

Python ichma-ich generatorlarni ham qoʻllab-quvvatlaydi. Masalan, ikki oʻlchovli massiv yaratish uchun barcha qatorlar generatori ichiga bitta qatorning roʻyxat generatorini joylashtirish kerak: [[0 for j in range(m)] for i in range(n)]

Bajarilish kontekstini boshqarish

Python 2.5 versiyasida kod bloki bajarilish kontekstini boshqarish vositalari — with operatori va contextlibmoduli paydo boʻldi. Qarang: misol.

Bu operator baʼzi amallardan oldin va keyin, blokda istisno yoki returnoperatori yuzaga kelishidan qatʼi nazar, boshqa majburiy amallar bajarilishi kerak boʻlgan hollarda ishlatiladi: fayllarni yopish, resurslarni boʻshatish, standart kiritish-chiqarishni qayta yoʻnaltirishni tugatish va boshqalar. Operator kodni oʻqishga qulay qilib, xatolarning oldini olishga yordam beradi.

Dekoratorlar

Funksiya dekoratorlari — argument sifatida boshqa funksiyani qabul qiladigan chaqiriluvchi obyektlardir. Ular funksiya ustida amallar bajarib, oʻsha funksiyaning oʻzini yoki uning oʻrnini bosadigan boshqa funksiya yoki chaqiriluvchi obyektni qaytarishi mumkin. Yaʼni kodda decorate nomli dekorator avval belgilangan boʻlsa, quyidagi kod:

@decorate
def target():
    print('running target()')

quyidagiga teng:

def target():
    print('running target()')
target = decorate(target)

Bu kodni qisqartirishga imkon beradi.

Funksiya dekoratoridan foydalanish misoli:

>>> def deco(func):
...     def inner():
...         print('running inner()')
...     return inner
…
>>> @deco
... def target():
...     print('running target()')
>>> target()
running inner()
>>> target
<function deco.<locals>.inner at 0.10063b598>

Sinf dekoratorlari ham mavjud.

Muntazam ifodalar formati Perl tilidan ayrim farqlar bilan olingan. Ulardan foydalanish uchun standart kutubxonaning remodulini import qilish kerak.

Standart kutubxona

Python «batareyalari bilan birga» taqdim etiladi. Bu oʻxshatishni ishlab chiquvchilar tilning boy standart kutubxonasini taʼkidlash uchun ishlatganlar.

Boy standart kutubxona Pythonning eng jozibali jihatlaridan biridir. Unda koʻplab tarmoq protokollari va internetformatlari bilan ishlash vositalari, masalan, HTTP serverlari va mijozlari yaratish, elektron xabarlarni tahlil qilish va tuzish, XML bilan ishlash va boshqa modullar mavjud. Operatsion tizim bilan ishlashga moʻljallangan modullar operatsion tizim darajasida platformalararo ilovalar yaratish imkonini beradi. Shuningdek, muntazam ifodalar, matn kodlashlari, , multimedia formatlari, kriptografik protokollar va arxivlar bilan ishlash, maʼlumotlarni seriyalashtirish va modul sinovlarini (unit testing) qoʻllab-quvvatlash uchun modullar mavjud.

Agar standart kutubxona modullari yetarli boʻlmasa, boshqa manbalardan kutubxonalar olish mumkin. Python paketlarini tarqatish va yangilash vositalaridan biri — PyPI (inglizcha Python Package Index).

Dastur namunalari

«Python tilidagi dastur namunalari» » nomli Vikiversitet maqolasida Python va uning standart kutubxonasi imkoniyatlarini namoyish qiladigan kichik dasturlar namunalari jamlangan.

«Hello World!» dasturini bir satrda quyidagicha yozish mumkin:

print("Hello World!")

Yoki mana bunday:

import __hello__

Hisoblash: faktorialini 10 sonining (10!) faktoriali:

def factorial(n):
    if n < 0:
        raise ArithmeticError('Факториал отрицательного числа.')
    f = 1
    for i in range (2, n + 1):
        f *= i
    return f

print(factorial(10)) # 3628800

Quyidagi yordamida amalga oshirish: rekursiya:

def factorial(n):
    if n < 0:
        raise ArithmeticError('Факториал отрицательного числа.')
    if n == 0 or n == 1:
        return 1
    else:
        return factorial(n - 1) * n

print(factorial(10))

Kodni profillash va optimallashtirish

Pythonning standart kutubxonasida profayler ( profilemoduli) mavjud boʻlib, undan alohida funksiyalarning bajarilish vaqtiga oid statistikani yigʻishda foydalanish mumkin. Kodning qaysi varianti tezroq ishlashini aniqlash uchun timeitmodulidan foydalanish mumkin. Quyidagi dasturdagi oʻlchovlar satrlarni birlashtirishning qaysi usuli samaraliroq ekanini koʻrsatadi:

from timeit import Timer

tmp = "Python 3.2.2 (default, Jun 12 2011, 15:08:59) [MSC v.1500 32 bit (Intel)] on win32."

def case1(): # А. инкрементальные конкатенации в цикле
    s = ""
    for i in range(10000):
        s += tmp

def case2(): # Б. через промежуточный список и метод join
    s = []
    for i in range(10000):
        s.append(tmp)
    s = "".join(s)

def case3(): # В. списковое выражение и метод join
    return "".join([tmp for i in range(10000)])

def case4(): # Г. генераторное выражение и метод join
    return "".join(tmp for i in range(10000))

for v in range(1,5):
    print (Timer("func()","from __main__ import case%s as func" % v).timeit(200))

Har qanday dasturlash tilida boʻlgani kabi, Pythonda ham kodni optimallashtirish usullari bor. Kodni turli, baʼzan oʻzaro zid mezonlarga qarab optimallashtirish mumkin: tezlikni oshirish, zarur operativ xotirani kamaytirish, manba kodini ixchamlashtirish va hokazo. Koʻpincha dasturlar bajarilish vaqtini qisqartirish uchun optimallashtiriladi.

Tajribali dasturchilar uchun ravshan boʻlgan bir nechta qoida mavjud.

  • Agar dastur yetarlicha tez ishlayotgan boʻlsa, uni optimallashtirish shart emas.
  • Amaldagi algoritm muayyan vaqt murakkabligigaega. Shu bois kodni optimallashtirishdan oldin algoritmni qayta koʻrib chiqish kerak.
  • Tayyor va tekshirilgan funksiya hamda modullardan foydalanish maqsadga muvofiq, hatto buning uchun maʼlumotlarni biroz qayta ishlash zarur boʻlsa ham. Masalan, Pythonda ichki funksiya mavjud: sorted().
  • Profillash dasturdagi sekin ishlaydigan qismlarni aniqlashga yordam beradi. Optimallashtirishni aynan ulardan boshlash kerak.

Pythonning oʻziga xos jihatlari va ular bilan bogʻliq optimallashtirish qoidalari quyidagilar.

  • Funksiyani chaqirish nisbatan koʻp resurs sarflaydi. Shu sababli ichma-ich sikllar ichida funksiya chaqiruvlaridan qochish yoki, masalan, siklni funksiyaning ichiga koʻchirish kerak. Ketma-ketlikni bitta funksiya ichida qayta ishlash har bir element uchun funksiyani chaqiradigan sikldan samaraliroq.
  • Chuqur ichma-ich sikldan tashqariga chiqarish mumkin boʻlgan barcha hisoblashlarni tashqi sikllarga olib oʻting. Mahalliy oʻzgaruvchilarga murojaat qilish global oʻzgaruvchilar yoki obyekt maydonlariga murojaat qilishdan tezroq.
  • Optimallashtiruvchi psyco modul tilning dinamik xususiyatlaridan foydalanmasa, uning ishlashini tezlashtirishga yordam berishi mumkin.
  • Agar modul koʻp miqdorda maʼlumotlarni qayta ishlasa va algoritm hamda kodni optimallashtirish yordam bermasa, uning eng muhim qismlarinimasalan, C yoki Pyrex tilida qayta yozish mumkin.

Pychecker nomli vosita Python manba kodini tahlil qilib, aniqlangan muammolar (masalan, ishlatilmaydigan nomlar, usul qayta yuklanganda uning signaturasini oʻzgartirish va hokazo) boʻyicha tavsiyalar beradi. Statik tahlilda xatolar ham aniqlanishi mumkin. Pylint ham shunga oʻxshash vazifalarni bajaradi, biroq asosan kod uslubini tekshirish va yoqimsiz uslubdagi kodni (code smell).

Boshqa tillar bilan taqqoslash

Tilni tanlash, odatda, bajariladigan vazifalarga, tillarning xususiyatlariga va zarur kutubxonalarning mavjudligiga bogʻliq. Bir xil vazifa turli tillarda yozilganda bajarilish samaradorligi sezilarli farq qilishi mumkin. Farq turli operatsion tizimlar yoki kompilyatorlardan foydalanishda ham kuzatiladi. Umuman, tillarni interpretatsiya qilinadigan (skript), oraliq koʻrinishga kompilyatsiya qilinadigan va mashina kodiga kompilyatsiya qilinadigan turlarga ajratish mumkin; bu unumdorlik va xotira sarfiga taʼsir qiladi. Python odatda interpretatsiya qilinadigan tillarga kiritiladi. Ayrim tillar oʻziga xos ustunliklarga ega; Pythonning afzalligi — dasturlarni yozish osonligidir.

Python C++ va Java bilan ixchamligi, soddaligi va moslashuvchanligi jihatidan taqqoslanadi. Har uch tilda yozilgan «Hello, world» dasturlarini solishtirish mumkin.

«Hello, world!» dasturlarining taqqoslanishi
C++JavaPython
#include <iostream>

int main() {
    std::cout << "Hello, world!\n";
    return 0;
}
public class HelloClass {
    public static void main(String[] args) {
        System.out.println("Hello, world!");
    }
}
print("Hello, world!")

Obyektga yoʻnaltirilgan dasturlash jihatidan, C++ va Javadan farqli ravishda, Pythonda sinf maydonlari va usullariga kirish modifikatorlari mavjud emas. Obyektlarning atribut va maydonlari dastur bajarilayotganda dinamik yaratilishi mumkin, barcha usullar esa virtual hisoblanadi. Java bilan solishtirganda Python operatorlarni qayta yuklashga ham imkon beradi, natijada tabiiy ifodalarga yaqin sintaksisdan foydalanish mumkin. Umuman olganda, Pythonning OOPga yondashuvi dasturlashni osonlashtiradi, kodni tushunarli qiladi va moslashuvchanlikni oshiradi. Boshqa tomondan, Python (boshqa interpretatsiya qilinadigan tillar singari) kodining bajarilish tezligi C++dagi oʻxshash kodnikidan ancha past va odatda Javadan ham pastroq boʻladi. C++ kodi Pythonga nisbatan tezroq ishlaydi, biroq koʻproq satr egallaydi. bioinformatikadaqoʻllanadigan algoritmlar boʻyicha tadqiqotlarga koʻra, Python C++ga qaraganda moslashuvchanroq, Java esa C++ unumdorligi va Python moslashuvchanligi oʻrtasidagi murosa yechimi sifatida baholangan.

Java va Pythonda barcha obyektlar uyumda (heap)yaratiladi, C++da esa ishlatilgan sintaksisga qarab obyektlarni uyumda ham, stekdaham yaratish mumkin. Xotiradagi maʼlumotga murojaat qilish usuli ham unumdorlikka taʼsir qiladi. C++ va Javada maʼlumotga xotiradagi doimiy siljishlar orqali, Pythonda esa xesh jadvallariorqali murojaat qilinadi. C++dagi koʻrsatkichlardan foydalanishni yangi boshlovchilar tushunishi qiyin boʻlishi mumkin; ularni toʻgʻri ishlatishni oʻrganish ham vaqt talab qiladi.

Go va Python tubdan farq qiladigan tillar boʻlsa-da, ular veb-ilovalarning server tomoni (backend) kabi umumiy qoʻllanish sohasi tufayli koʻpincha taqqoslanadi. Jeyson Kinkeyd taʼrifiga koʻra, Go «C++ kabi kompilyatsiya qilinadigan tillarning unumdorligi va xavfsizligini Python kabi dinamik tillarning ishlab chiqish tezligi bilan birlashtiradi». Bu fikr qisman toʻgʻri: Go boshidanoq qatʼiy statik tiplashga ega kompilyatsiya qilinadigan til sifatida loyihalangan boʻlib, samarali kompilyatsiya va dastur unumdorligini saqlagan holda dinamik tillarning imkon qadar koʻp imkoniyatlarini taqdim etishga intilgan.

Dinamik imkoniyatlar.
Python toʻliq dinamik til boʻlib, dastur ishlayotgan vaqtda uning deyarli barcha elementlari, jumladan, yangi tiplarni bir zumda yaratish va mavjudlarini oʻzgartirish mumkin. Go esa statik til boʻlib, undagi refleksiya imkoniyatlari ancha cheklangan va faqat ishlab chiqish vaqtida yaratilgan maʼlumot tiplari bilan ishlaydi. Go tilidagi kod generatsiyasi dinamik imkoniyatlarning qisman oʻrnini bosadi; bunga til sintaksisining soddaligi va zarur vositalar hamda tizim kutubxonalari yordam beradi. Go 1.18 versiyasiga umumlashtirilgan dasturlash (generics) vositalari ham qoʻshilgan.

Ikkala til ham interpretatsiya qilinadi va avval oraliq koʻrinishga kompilyatsiya qilinadi, keyin esa u bajariladi. Python uchun oraliq bayt-kod yaratiladi, Perl kompilyatori esa sintaktik daraxt hosil qiladi. Ikkalasida ham xotira avtomatik boshqariladi; ikkalasi skript tili sifatida va veb-ilovalar yaratishda qulay. Python uslubi kod yozishda dastur matnini yaxshiroq tushunishga, hatto unumdorlik hisobiga boʻlsa ham, ustuvorlik beradi. Perlda esa sintaksis erkinligi koʻproq, buning natijasida Perl kodini bu tilda ishlamaydigan dasturchilar uchun oʻqish qiyin boʻlib qolishi mumkin.

Python, MATLAB va R maʼlumotlarni qayta ishlashda hamda talabalarga matematika va statistika asoslarini oʻrgatishda ishlatiladi. R statistik hisoblashlar tili, MATLAB esa Python singari dasturlash tili deb qaralishi mumkin.

Python taʼsir koʻrsatgan tillar

Python juda ommabop dasturlash tili sifatida quyidagi tillarga taʼsir koʻrsatgan:

  • CoffeeScript uning sintaksisi Pythondan ilhomlangan.
  • ECMAScript/JavaScript Python tilidan iterator va generatorlarni oʻzlashtirgan.
  • Go, mafkuraviy jihatdan katta farqlarga qaramay, Python kabi dinamik tillardan ichki lugʻatlar, dinamik massivlar va kesimlarni olgan.
  • Groovy Python falsafasini Java.
  • Julia sifatida ham umumiy maqsadli dasturlashga mos keladigan til boʻlishi koʻzda tutilgan.
  • Nim chekinishlar tizimi va shunga oʻxshash sintaksisdan foydalanadi.
  • Ruby — Yukixiro Matsumoto, til yaratuvchisi, shunday degan: «Men Perldan kuchliroq va Pythondan koʻra obyektga koʻproq yoʻnaltirilgan skript tilini xohlardim. Shuning uchun oʻz tilimni yaratishga qaror qildim».
  • Swift tilini ishlab chiqishda Python va Objective-C, Rust, Haskell, Ruby, C#, CLU.

Tanqid

Past ishlash tezligi

Klassik Python, boshqa koʻplab interpretatsiya qilinadigan tillar singari, dasturlarning nisbatan sekin bajarilishi kamchiligiga ega. Vaziyatni qisman bayt-kodni keshlash (fayl kengaytmalari .pyc va 3.5 versiyasigacha .pyo) yaxshilaydi. Bunda interpretator har safar ishga tushganda modullar matnini sintaktik tahlil qilishga vaqt sarflamaydi.

Pythonning ayrim realizatsiyalari kompilyatorning orqa qismi sifatida yuqori unumli virtual mashinalardan foydalanadi. Masalan, PyPyRPythonga asoslangan; avvalroq yaratilgan shunday loyihalardan biri — Parrot. Shuningdek, LLVM kabi virtual mashinadan foydalanish Java realizatsiyalarida qoʻllangan yondashuvlarga oʻxshash natija berishi kutiladi; Java uchun past hisoblash unumdorligi muammosi asosan yengilgan. Biroq Pythonning dinamik tabiati dastur bajarilishida qoʻshimcha xarajatlarni muqarrar qiladi, bu esa texnologiyadan qatʼi nazar Python tizimlari unumdorligini cheklaydi. Shu sababli kodning tezlik muhim boʻlgan qismlarini yozish uchun past darajali tillardan foydalaniladi; ular bilan integratsiyani koʻplab dastur va kutubxonalar taʼminlaydi.

Shunga qaramay, Python uncha yuqori unumdorlikka ega boʻlmagan ayrim platformalarga ham moslashtirilgan.

Global interpretator qulfi (GIL)

GIL ostida oqimlar ishlashining sxematik tasviri. Yashil — GIL qulfini egallagan oqim, qizillar — bloklangan oqimlar

Pythondagi CPython (shuningdek, Stackless va PyPy) interpretatorlari oqimlar uchun xavfsiz boʻlmagan maʼlumotlardan foydalanadi. Turli oqimlardan bir vaqtning oʻzida oʻzgartirilganda maʼlumotlar buzilmasligi uchun global interpretator qulfi — GIL (Global Interpreter Lock) qoʻllanadi. Kod bajarilayotganda interpretator oqimi GILni egallab, belgilangan vaqt davomida (sukut boʻyicha 5 millisekund) bir qancha buyruqni bajaradi; soʻng qulfni boʻshatib, oʻzi toʻxtaydi va boshqa oqimlarga ishlash imkonini beradi. GIL kiritish-chiqarish vaqtida, sinxronlashtirish primitivlari holatini oʻzgartirish va tekshirishda hamda interpretator maʼlumotlariga tegmaydigan kengaytma kodlarini bajarishda ham boʻshatiladi, masalan, NumPy/SciPy. Natijada mavjud protsessor yadrolari sonidan qatʼi nazar, bir Python interpretatori jarayonida ayni vaqtda faqat bitta Python kod oqimi bajarilishi mumkin.

GIL tufayli yuzaga keladigan unumdorlik yoʻqotishlari dastur xususiyati va tizim arxitekturasiga bogʻliq. Koʻpchilik dasturlar bitta oqimda ishlaydi yoki bir necha oqimni ishga tushiradi; ulardan baʼzilari muayyan paytda kutish holatida boʻladi. Shaxsiy kompyuterlarda odatda protsessor yadrolari kam va ularda boshqa jarayonlar ham parallel ishlaydi. Shu bois shaxsiy kompyuterlarda GILning haqiqiy unumdorlik yoʻqotishi odatda kichik. Ammo server ilovalarida oʻnlab, yuzlab yoki undan koʻp parallel oqimlardan foydalanish qulay boʻlishi mumkin. Masalan, ommaviy xizmat koʻrsatish tizimida har bir oqim alohida foydalanuvchi soʻrovini qayta ishlaydi. 2010-yillarning oxiriga kelib serverlarda oʻnlab, hatto yuzlab protsessor yadrolari boʻlishi odatiy holga aylandi va ular oqimlarni jismonan bir vaqtda bajarishga qodir. Bunday sharoitda GIL koʻp yadroli tizim resurslaridan toʻliq foydalanishga toʻsqinlik qilib, umumiy unumdorlikni sezilarli pasaytirishi mumkin.

Gvido van Rossum GILni «unchalik yomon emas» deb hisoblagan va «boshqa birov» GILsiz, bir oqimli skriptlarni ham shu tezlikda ishlata oladigan Python realizatsiyasini taqdim etmaguncha u CPythonda qolishini aytgan.

Ishlab chiqish vazifalaridan biri — GILni optimallashtirish. GILdan voz kechish rejalashtirilgan, PEP 703 loyihasi mavjud; ayni paytda GILdan qutulishning quyidagi variantlari koʻrib chiqilgan:

  • Global qulf oʻrniga har bir obyektga kirishni alohida sinxronlashtiradigan interpretator varianti qulflarni tez-tez egallash va boʻshatish tufayli juda sekin ishlagan.
  • Oqimlarni operatsion tizim jarayonlari orqali amalga oshirish, masalan, multiprocessing moduli yordamida.
  • Oʻzgartiriladigan maʼlumotlardan birgalikda foydalanish va tashqi kodni chaqirishdan voz kechish. Bunda maʼlumotlar oqimlarda nusxalanadi, ularni sinxronlashtirish (zarur boʻlsa) dasturchining zimmasiga tushadi.
  • Oqimlarni mustaqil boshqarishni taʼminlovchi kutubxonalar.
  • CPythonda GILdan voz kechish boʻyicha PEP loyihasi bor.

9-yanvar 2023-yilda PEP 703 qabul qilindi. Unda GILni ixtiyoriy qilish taklif etildi. Python 3.13 versiyasida (uning chiqarilishi 2024-yil oktabriga rejalashtirilgan) interpretatorni yigʻish vaqtida GILni oʻchirishning tajribaviy parametri qoʻshildi. Keyingi bir necha reliz davomida Python interpretatorining GIL yoqilgan va oʻchirilgan (bir-biriga mos boʻlmagan ABI) — mavjud boʻladi. Kelajakda esa GILni dastur ishlayotgan vaqtda oʻchirish imkonini qoʻshish rejalashtirilgan.

Sintaksis va semantika

Python dizaynining eʼlon qilingan tamoyillaridan biri eng kam hayratlanish tamoyiliboʻlsa-da, tanqidchilar boshqa keng tarqalgan tillarga oʻrgangan dasturchilarni chalkashtirishi yoki hayron qoldirishi mumkin boʻlgan bir qator arxitektura qarorlariga ishora qiladilar. Jumladan:

  • Statik tiplanadigan tillardan farqli qiymat berish operatori. Pythonda qiymat berishda obyektning oʻzi emas, unga havola nusxalanadi. Oddiy oʻzgarmas tiplar bilan ishlaganda oʻzgaruvchiga qiymat berish uning qiymatini oʻzgartirgandek koʻrinadi, ammo aslida boshqa qiymatga havola bogʻlanadi. Masalan, int tipidagi oʻzgaruvchini 1 ga oshirganda havola almashadi, havola koʻrsatgan qiymat oshmaydi. Oʻzgaruvchan tiplar bilan ishlaganda esa havola orqali tarkibni oʻzgartirish mumkin. Shu sababli bir oʻzgaruvchiga boshqasining havolasi berilib, keyin ulardan biri oʻzgartirilsa, oʻzgarish ikkalasida ham aks etadi; ayniqsa roʻyxatlarda bu yaqqol seziladi. Kortejlar oʻzgarmas boʻlsa-da, oʻzgaruvchan obyektlarga havolalarni saqlashi mumkin, shu bois ularning ichki holati ham oʻzgarishi mumkin;
  • Ayrim «qisqartirilgan» operatorlarning, masalan, += operatorining toʻliq yozilishidan farqli ishlashi. Aksariyat tillarda qisqa shakl shunchaki toʻliq yozuvning semantik jihatdan aynan teng qisqartmasidir. x +=:
    >>> x = [1, 2]
    >>> y = x
    >>> x += [3, 4]
    >>> x
    [1, 2, 3, 4]
    >>> y
    [1, 2, 3, 4]
    
    Bundan foydalanilgan misol. Shunga oʻxshash misol: x = x +:
    >>> x = [1, 2]
    >>> y = x
    >>> x = x + [3, 4]
    >>> x
    [1, 2, 3, 4]
    >>> y
    [1, 2]
    
  • JavaScriptdagi kabi leksik koʻrinish sohasining qatʼiy talqini: oʻzgaruvchiga qiymat faqat funksiya oxirgi satrida berilsa ham, uning koʻrinish sohasi butun funksiyadir.
  • Sinf maydonlari bilan obyekt maydonlarini chalkashtirish: sinf maydonining joriy qiymati shu nomdagi obyekt maydonining boshlangʻich qiymati boʻlib xizmat qiladi, biroq obyekt yaratilganda emas, balki shu maydonga birinchi marta qiymat yozilganda.
    class Colored:
        color = "red"
    
    obj1 = Colored()
    print(obj1.color)        # выводится исходное значение поля КЛАССА
    Colored.color = "green"  # изменение поля КЛАССА
    print(obj1.color)        # выводится значение поля КЛАССА
    obj1.color = "blue"      # изменяется поле ОБЪЕКТА и фиксируется его значение
    Colored.color = "yellow" # изменение поля КЛАССА, которое уже не отразится на объекте
    print(obj1.color)        # выводится поле ОБЪЕКТА
    
    # Скрипт выведет: 
    red
    green
    blue
    
Yuqoridagi misolda Colored sinfidagi obj1 obyektining color maydoni uch marta chiqariladi. Bu maydonga qiymat yozilmaguncha sinf maydoniningjoriy qiymati, uchinchi marta esa obyekt maydonining qiymati chiqariladi. Obyekt maydoni birinchi marta qayta yozilguncha sinf maydoni bilan aloqaning saqlanishi kutilmagan holatga olib kelishi mumkin: dastur sinf maydonini oʻzgartirsa, shu nomdagi maydonlari hali qayta yozilmagan barcha obyektlar ham bilvosita oʻzgaradi.
  • Sukut boʻyicha obyekt qiymatiga ega parametrlarning xatti-harakatini oldindan sezish qiyin. Agar sukutdagi parametr qiymati uchun obyekt konstruktori koʻrsatilsa, statik obyekt yaratiladi va har bir chaqiruvda sukut boʻyicha unga havola uzatiladi. Bu topish qiyin boʻlgan xatolarga sabab boʻlishi mumkin.

Ichki sinflarni oʻzgartirish imkonsizligi

Masalan, Ruby va boshqa ayrim tillardan farqli ravishda, Pythonda int, str, float, list kabi ichki sinflarni oʻzgartirish imkoniyati yoʻq.

Realizatsiyalar

CPython

CPython — tilning asosiy realizatsiyasi. U C tilida yozilgan va turli platformalarga koʻchiriladi. Xotirani boshqarish havolalarni sanash va siklik havolalarni topadigan chiqindi yigʻuvchining birgalikdagi ishlashiga asoslangan. Til interpretatsiya qilinadigan deb hisoblansa-da, aslida u oraliq yuqori darajali bayt-kodga kompilyatsiya qilinadi va keyin stekli virtual mashinada bajariladi. Masalan, print() funksiyasini chaqirishni quyidagicha ifodalash mumkin:

  0           0 RESUME                   0
  1           2 PUSH_NULL
              4 LOAD_NAME                0 (print)
              6 LOAD_CONST               0 ('Hello World!')
              8 PRECALL                  1
             12 CALL                     1
             22 RETURN_VALUE

Tildagi nomlar kech bogʻlanadi, shuning uchun hali mavjud boʻlmagan oʻzgaruvchi, usul va atributlarga murojaat yozish mumkin; ular tegishli kod bajariladigan paytgacha eʼlon qilingan boʻlishi shart. Pythondagi har bir obyekt xesh jadvali bilan ifodalangan lugʻatga ega boʻlib, atribut nomlari ularning qiymatlariga shu orqali moslashtiriladi. Global oʻzgaruvchilar ham lugʻat orqali moslashtiriladi. Bir usul yoki atributga murojaat qilish bir necha lugʻatdan ketma-ket qidirishni talab qilishi mumkin.

PyPy

PyPy — Pythonning RPython (RPython — dinamik imkoniyatlari ancha cheklangan Python kichik toʻplami)da yozilgan realizatsiyasi. U yangi imkoniyatlarni oson sinashga imkon beradi. PyPy standart CPython xususiyatlaridan tashqari Stackless, Psycoimkoniyatlari, AST ni dastur ishlayotgan vaqtda oʻzgartirish va boshqa koʻplab imkoniyatlarni oʻz ichiga oladi. Loyihada Python kodini tahlil qilish va uni boshqa tillar hamda virtual mashinalarning bayt-kodlariga oʻgirish vositalari ham bor (C, LLVM, Javascript, 0.9.9 versiyasidan boshlab .NET). RPythonni C tiliga toʻliq avtomatik oʻgirish 0.9.0 versiyasidan boshlab mumkin boʻldi; natijada amaliy foydalanish uchun yetarli tezlikka erishildi (JIT oʻchirilganda CPythondan 2—3 marta sekinroq; JIT 0.9.9 versiyasi uchun). Odatda PyPy ichki JIT kompilyatori bilan tarqatiladi va uning yordamida CPythondan ancha tez ishlashi mumkin.

Jython

Jython — Python kodini bayt-kodga Javamuhitida bajarish uchun kompilyatsiya qiladigan realizatsiya. Bu kodni JVMbajarishi mumkin. Shuningdek, Java tilida yozilgan sinfniPython moduli sifatida import qilish mumkin.

Boshqa realizatsiyalar

Boshqa realizatsiyalar ham mavjud.

  • Numba[inglizcha] — NumPy qoʻllab-quvvatlashiga ega LLVM asosidagi JIT kompilyator.
  • PyS60 — Pythonning smartfonlar uchun yaratilgan, Nokia kompaniyasiga tegishli Series 60platformasida ishlovchi realizatsiyasi. Hozirda qoʻllab-quvvatlanmaydi.
  • IronPython — .NET Framework va Monouchun Python realizatsiyasi. Python dasturlarini MSILga kompilyatsiya qiladi va shu orqali .NET tizimi bilan toʻliq integratsiyani taʼminlaydi.
  • Stackless — C tilida yozilgan Python realizatsiyasi. Bu toʻliq mustaqil realizatsiya emas, balki CPython uchun tuzatishlar CPython uchun tuzatishlar toʻplamidir. Koʻp oqimli dasturlash uchun kengroq imkoniyatlar va ancha chuqurroq rekursiyani qoʻllab-quvvatlaydi..
  • Python for .NET — .NET uchun yana bir Python realizatsiyasi. IronPythondan farqli ravishda, Python kodini MSILga kompilyatsiya qilmaydi, faqat C#tilida yozilgan interpretatorni taqdim etadi. Python kodidan .NET yigʻilmalaridan foydalanishga imkon beradi.
  • Jython — JVM dan bajarilish muhiti sifatida foydalanadigan Python realizatsiyasi. Javakutubxonalaridan bevosita foydalanishga imkon beradi.
  • TinyPy — Pythonning ixcham versiyasi. CPython imkoniyatlarining ayrimlari amalga oshirilmagan.
  • MicroPython — operativ xotirasi kam boʻlgan oʻrnatilgan tizimlar uchun Python 3 realizatsiyasi.
  • Brython — mijoz tomonidagi JavaScriptda yozilgan realizatsiya boʻlib, brauzer skriptlarini Python 3 da yozishga imkon beradi.
  • QPython — Android uchun Python realizatsiyasi. Loyiha hali sinov bosqichida, biroq zarur kutubxonalarning ayrimlari allaqachon QPythonga koʻchirilgan. Interaktiv rejimda ishlash ham mumkin. Qpython3 ham mavjud.

Pythonning ixtisoslashgan kichik toʻplamlari va kengaytmalari

Python asosida bir nechta ixtisoslashgan kichik toʻplamlar yaratilgan; ular asosan mashina kodiga statik kompilyatsiya qilishga moʻljallangan. Quyida ulardan ayrimlari keltirilgan.

  • RPython — PyPy loyihasi doirasida yaratilgan, dastur bajarilishida dinamik imkoniyatlari va boshqa ayrim funksiyalari boʻlmagan kuchli cheklangan Python realizatsiyasi. RPython kodini turli til yoki platformalarga — C, JavaScript, Lisp, .NET, LLVM— kompilyatsiya qilish mumkin. PyPy interpretatori RPython tilida yozilgan.
  • Cython — Pythonning RPython realizatsiyasiga nisbatan kamroq cheklangan varianti. Cython C tilidagi tiplar bilan statik tiplash imkoniyatlarini kengaytiradi va tiplari koʻrsatilgan hamda koʻrsatilmagan kodlarni erkin aralashtirishga imkon beradi. U kengaytma modullar yozish uchun moʻljallangan va C tilidagi kodga kompilyatsiya qilinadi.
  • Nuitka — barcha Python kodini C tiliga yoki bajariluvchi fayllarga oʻgirish imkonini beradi.

Dasturlash vositalari

Interaktiv rejim

Xuddi Lisp va Prologtillari singari, Python klaviaturadan kiritilgan operatorlar darhol bajarilib, natijasi ekranga chiqariladigan interaktiv rejimda ishlashi mumkin (REPL). Bu rejim tilni oʻrganishda ham, professional dasturlashda ham kodning kichik qismlarini tez sinash uchun qulay, chunki darhol teskari aloqa beradi. Bundan tashqari, interpretatordan koʻp funksiyali kalkulyator sifatida foydalanish mumkin.

  • Pythonning etalon realizatsiyasida matnli terminalda ishlovchi ichki interaktiv interpretator bor; u barcha asosiy amallarni bajarishga imkon beradi. Interaktiv rejimda sozlagich pdb va yordam tizimi mavjud (u help()orqali chaqiriladi). U hujjat satrlari boʻlgan barcha modul, sinf va funksiyalar uchun ishlaydi:
>>> from math import * # импорт математических функций
>>> help(cos) # помощь по функции cos
Help on built-in function cos in module math:

cos(x, /)
    Return the cosine of x (measured in radians).
  • IPython — BSD litsenziyasi asosida tarqatiladigan, kengaytirilgan introspeksiya va qoʻshimcha buyruqlarni taqdim etuvchi platformalararo interaktiv qobiqdir. Jumladan, u tizim buyruq qobigʻida bajarilgan buyruqlar natijalarini Python kodiga uzatish imkonini beradi. Kodni rang bilan ajratish va avtomatik toʻldirishni qoʻllab-quvvatlaydi.
  • BPython — standart Python buyruq qobigʻini qoʻshimcha modullar bilan kengaytiradi. Sintaksisni rangli ajratish, variantlar taklifi bilan kodni avtomatik toʻldirish, avtomatik tekislash, Pastebinbilan integratsiya, kiritilgan matnni faylga saqlash, oʻchirilgan satrni tiklash va funksiyalar parametrlarini taklif qilish imkoniyatlarini beradi.

Python uchun deyarli barcha IDElar tezkor sinash uchun REPL rejimini qoʻllab-quvvatlaydi.

IDE

IDLE

Python dasturlarini yaratish uchun bir nechta maxsus IDE muhit mavjud.

  • Eric — Pythonda yozilgan, toʻliq imkoniyatli Python kod muharriri va IDE. U platformalararo Qtfreymvorkiga asoslangan; tahrirlash komponenti sifatida QScintillaishlatiladi. Eric loyihalarni yuritish, xatolarni tuzatish, profillash, kodni refaktoring qilish hamda Subversion va Gitkabi mashhur versiyalarni boshqarish tizimlari bilan ishlash imkonini beradi. Uni plaginlar yordamida kengaytirish mumkin; plaginlar repozitoriysiga bevosita muhitdan kiriladi. Bepul tarqatiladi, GNU GPL v3 litsenziyasi.
  • PyCharm — JetBrainskompaniyasining Python uchun toʻliq funksiyali IDEsi. Windows, macOS va Linuxda mavjud, bepul Community va pullik Professional variantlari bor.
  • Wing IDE[inglizcha] — AQSHning Wingwarekompaniyasi ishlab chiqargan Python IDElar turkumi. U «Wing 101», «Wing Personal», «Wing Pro» variantlaridan iborat. Dastlabki ikkitasi bepul, uchinchisi pullik. Pro versiyasi professional ishlash uchun zarur vositalarga, jumladan, loyihalarni qoʻllab-quvvatlash, versiyalarni boshqarish tizimlari, kod boʻylab kengaytirilgan navigatsiya, kod tahlili, refaktoring va Djangobilan ishlash imkoniyatlariga ega. Bepul versiyalar funksiyalari kamroq va boshqa bepul Python IDElar imkoniyatlaridan oshmaydi.
  • Spyder — Python uchun ochiq kodli, bepul, MIT litsenziyasiasosida tarqatiladigan IDE. Windows, Mac OS X va Linuxda ishlaydi. Uning oʻziga xos jihati — maʼlumotlar ilmi (data science)uchun moʻljallanganligi: unda SciPy, NumPy, Matplotlib kabi kutubxonalar bilan ishlash qulay. Spyder Anacondapaket menejeri tarkibida tarqatiladi. Umuman olganda, u odatiy IDE xususiyatlariga ega: sintaksisni rangli ajratadigan muharrir, kodni avtomatik toʻldirish va hujjatlar koʻruvchisi mavjud.
  • Thonny — koʻp platformali bepul IDE, MIT litsenziyasiasosida tarqatiladi va Tartu universitetining Informatika instituti tomonidan Estoniyadaqoʻllab-quvvatlanadi. «Yangi boshlovchilar uchun Python IDE» sifatida taqdim etiladi; Python interpretatori bilan birga toʻliq tayyor holda, administrator huquqisiz oʻrnatiladi va qoʻshimcha sozlamasiz ishlaydi. Oʻqitishga moʻljallangan: ifodalarni hisoblash va funksiyalarni chaqirish tartibini aniqroq koʻrsatadi, sintaksis xatolarini dinamik ajratadi va sodda paket menejeriga ega. Professional ishlatishda imkoniyatlari yetarli emas, masalan, loyihalar bilan ishlash hamda versiyalarni boshqarish tizimlari bilan integratsiya mavjud emas.
  • IDLE — Python tarkibiga oʻrnatilgan IDE. Juda sodda va imkoniyatlari cheklangan.

Bundan tashqari, Pythonni qoʻllab-quvvatlovchi plaginlar universal IDElar, masalan, Eclipse, KDevelop, Visual Studio Code va Microsoft Visual Studiouchun ham mavjud. Koʻplab mashhur matn muharrirlarida sintaksisni rangli ajratish, kodni avtomatik toʻldirish va dasturlarni ishga tushirish hamda sozlash vositalarini ulash imkoniyati bor.

Qoʻllanilishi

Python asosida ishlaydi (Python Powered)

Python — barqaror va keng tarqalgan til. U koʻplab loyihalarda turli vazifalarda: asosiy dasturlash tili yoki ilovalarni kengaytirish va birlashtirish vositasi sifatida ishlatiladi. Pythonda juda koʻp loyihalar amalga oshirilgan; kelajakdagi dasturlar prototiplarini yaratishda ham faol qoʻllanadi.

Python oʻrganish uchun oson til boʻlib, dastlabki dasturlash tili sifatida eng koʻp oʻrgatiladigan tillardan biridir. Jumladan, bolalarga dasturlashni oʻrgatishda ishlatiladi. Birinchi til sifatida juda mos, chunki undagi dasturlar odamlar fikrlashga odatlangan tabiiy tilga yaqin, toʻgʻri dastur yozish uchun esa kalit soʻzlar juda oz talab qilinadi. Boshqa tillarda, masalan, C++turli sintaktik konstruksiya va til elementlari juda koʻp; shu sababli algoritmlarni oʻrganish oʻrniga ularga eʼtibor qaratishga toʻgʻri keladi.

Ochiq manba kodli ilova boʻlgan Python interpretatori dunyo boʻylab ishlatiladi va Linux asosidagi operatsion tizimlar, shuningdek, Applekompyuterlari bilan birga tarqatiladi. Python yakka dasturchilar orasida ommabop, shu bilan birga yirik kompaniyalar uni jiddiy tijoriy mahsulotlar yaratishda ham ishlatadi. Pythonda Reddit va YouTube yozilgan. Dropbox ham Pythondan faol foydalanadi. Dinamik tiplashdagi murakkabliklar va ulkan kod bazasi sababli kompaniya ochiq Mypy loyihasi orqali statik tiplashga oʻtgan. Python Facebook va Instagramloyihalarida ham keng ishlatiladi. Koʻplab kompaniyalar apparat qurilmalarini sinashda Pythonni ishlatadi, jumladan, Intel, ,, Hewlett-Packard va IBM. Industrial Light & Magic va Pixar uni animatsion filmlar yaratishda ishlatadi.

Tildan Google kompaniyasi qidiruv tizimida faol foydalanadi; YouTube esa asosan Python yordamida yozilgan. Bundan tashqari, Google 2010-yildan Pythonni ishlab chiqishni va PyPIni — Python paketlarini tarqatishning asosiy tizimini — qoʻllab-quvvatlab keladi.

Pythonning kuchli tomonlari modulliligi va boshqa dasturlash tillari bilan integratsiya qilish imkoniyatidir. Bu yirik va murakkab ilovalar hamda tizimlar uchun ham muhim. Koʻplab loyihalar skript yozish uchun Python dasturiy interfeysini taqdim etadi. Masalan, 3D modellashtirish muhitlari: Autodesk Maya, Blender va Houdini, shuningdek, ochiq kodli geografik axborot tizimi QGIS. AQSH Milliy xavfsizlik agentligi maʼlumotlar tahlili uchun Pythondan foydalanadi, NASA esa undan ilmiy vazifalarda foydalanadi. NASA ishlatadigan vositalardan biri — tarmoqlarni grafik modellashtirishga moʻljallangan erkin GNS3[inglizcha]dasturi. U korporativ muhitda ham oʻzini yaxshi koʻrsatgan va texnologiya kompaniyalarida, masalan, Intelkompaniyasida ishlatiladi. 3D printerlarda chop etish uchun 3D modellarni qatlamlarga ajratadigan mashhur bepul dastur ham Pythonda yozilgan: Cura dasturi ham Pythonda yozilgan..

Python NumPy, SciPy va MatPlotLib paketlari bilan ilmiy hisoblashlar uchun universal muhit sifatida keng qoʻllanadi. U Matlabkabi mashhur maxsus tijoriy paketlarning muqobili boʻlib, oʻxshash imkoniyatlarni taqdim etadi va undan foydalanishni boshlash osonroq.

Turli yoʻnalishlarga oid koʻplab vositalari va katta maʼlumotlar bilan ishlash qulayligi sababli Python sunʼiy intellekt va mashinaviy oʻrganish sohalarida foydalanish uchun eng yaxshi dasturlash tili deb baholanadi.

Python interpretatoridan operatsion tizimning buyruq fayllarini yozishga moʻljallangan kuchli buyruq qobigʻi va skript tili sifatida foydalanish mumkin. Python skriptlaridan tashqi dasturlarga oson murojaat qilish hamda tizimni boshqarish kutubxonalari mavjudligi uni tizim maʼmurchiligi uchun qulay vositaga aylantiradi. U Linuxda bu maqsadda juda keng ishlatiladi: Python odatda tizim bilan birga tarqatiladi, koʻplab distributivlarda oʻrnatuvchilar va tizim utilitalarining grafik interfeyslari aynan Pythonda yozilgan. Boshqa Unix tizimlarida, jumladan, Solaris va macOS. operatsion tizimlarini boshqarishda ham ishlatiladi. Til hamda kutubxonalarining platformalararo mosligi turli tipdagi operatsion tizimlar ishlatiladigan aralash muhitlarda tizim boshqaruvi vazifalarini bir xil usulda avtomatlashtirish uchun jozibali imkoniyat yaratadi.

Umumiy maqsadli til sifatida Python deyarli barcha sohalarda qoʻllanadi. Amalda har qanday yirik kompaniya undan joriy vazifalar, sinovlar, boshqaruv yoki dasturiy mahsulotlar ishlab chiqishda u yoki bu usulda foydalanadi. Til, ayniqsa, maʼlumotlar tahlilchilari va mashinaviy hamda chuqur oʻrganish muhandislari orasida ommabop.

Adabiyotlar

Havolalar