Vodorod ko‘rsatkichi yoki pH, — miqdoriy ko‘rsatkich bo‘lib, suvli eritmalarning kislotaliligini ifodalaydi.

Son jihatdan vodorod ionlari konsentratsiyasi o‘nli logarifmining manfiy qiymatiga teng bo‘ladi:

${\displaystyle \mathrm{p}\mathrm{H}=-\lg a_{{\mathrm{H}}^{+}}.}$

Suvli eritmalar uchun (standart sharoitlarda):

• pH < 7 — kislotali eritmaga mos keladi;
• pH = 7 — neytral eritmaga mos keladi;
• pH > 7 — asosli eritmaga mos keladi^{[manba 513 kundan beri ko‘rsatilmagan]}.

Vodorod ko‘rsatkichini kislota-asos indikatorlari yordamida aniqlash yoki potensiometrik pH-metr bilan o‘lchash mumkin^{[manba 513 kundan beri ko‘rsatilmagan]}.

Vodorod ko‘rsatkichi haqidagi tasavvurlarning shakllanishiga ionlar nazariyasi asos soldi. U vodorod ionlari va gidroksid ionlari konsentratsiyalari orasidagi bog‘liqlikni aniqladi, Nernst tenglamasi esa shu konsentratsiyalarni hisoblash imkonini berdi. M. Le Blan kashfiyoti tufayli elektr yurituvchi kuchni (EYK) galvanik elementlarda o‘lchab, konsentratsiyani tajribada aniqlash mumkin bo‘ldi. Taxminan o‘sha davrda Arrenius, Y. Y. Viys, F. Kolraush va A. Geydveyler suvning dissotsiatsiya konstantasi (ion ko‘paytmasi) uchun 1,1·10⁻¹⁴—1,41·10⁻¹⁴.

Keyinchalik P. Sili bufer eritmalarini o‘rganish va amalda qo‘llashga asos bo‘lgan ilmiy ish yozdi. O. Fernbax va L. Yuben katalitik faolligi o‘zgarayotgan, solod ekstraktidan tayyorlangan fermentni kuzatib, bufer sig‘imi tushunchasiga yaqinlashdilar. Ular kislota yoki asos unga faqat ma’lum konsentratsiyadan yuqori bo‘lganda ta’sir qilishini payqashdi. Ammo olimlar buning sababini kislotaning tabiatida (aralashmada mono- va bifosfatlarning mavjudligida), S. Syorensen esa vodorod ionlari konsentratsiyasida deb hisobladi. Syorensen o‘z farazini isbotlash uchun eritmaning kislotaliligini ishonchli o‘lchash usuliga va vodorod ionlari konsentratsiyasi aniq ma’lum bo‘lgan eritma tayyorlash imkoniyatiga muhtoj edi (Syorensenning kremniy-fosfatli bufer eritmalari). Hisoblashni osonlashtirish uchun Syorensen pH birliklarini taklif qildi. Olim, shuningdek, vodorod ko‘rsatkichini ${\displaystyle -\lg c_H}$ sifatida 1909-yilda, ${\displaystyle -\lg a_H}$ sifatida esa 1924-yilda kiritdi.

Bu ko‘rsatkichning ahamiyatini birinchi bo‘lib biokimyogarlar e’tirof etdilar. Mazkur masalaga bag‘ishlangan ilk monografiya 1914-yildagi «Vodorod ionlari konsentratsiyasi haqida» («Die Wasserstoffionkon-zentration») asari bo‘ldi. Vodorod ko‘rsatkichi tushunchasining analitik jihatlarini yoritgan birinchi kitob esa I. Koltgoffning 1921-yilda nashr etilgan «Rangli indikatorlardan foydalanish» («Der Gebrauch von Farbindicator») monografiyasi edi.

25 °C da (standart sharoitlarda) [H⁺] · [OH⁻] = 10⁻¹⁴ bo‘lgani uchun bu haroratda pH + pOH = 14 bo‘ladi.

Kislotali eritmalarda [H⁺] > 10⁻⁷ bo‘lgani uchun kislotali eritmalarda pH < 7, asosli eritmalarda pH > 7, neytral eritmalarda esa pH 7 ga teng bo‘ladi. Yuqoriroq haroratlarda suvning elektrolitik dissotsiatsiya konstantasi ortadi va suvning ion ko‘paytmasi ham oshadi. Shu bois neytral eritmada pH < 7 bo‘lib qoladi (bu H⁺ hamda OH⁻ ionlari konsentratsiyalari bir vaqtda ortadi); harorat pasayganda esa neytral eritmaning pH qiymati oshadi^{[manba 513 kundan beri ko‘rsatilmagan]}.

${\displaystyle \mathrm{p}{K}_{\mathrm{a}}=-\lg \left(K_{\mathrm{a}}\right)}$ — kislotalilik konstantasining ko‘rsatkichi.

Eritmalarning pH qiymatini aniqlash uchun bir nechta usul keng qo‘llanadi. Vodorod ko‘rsatkichini indikatorlar yordamida taxminan baholash, pH-metr bilan aniq o‘lchash yoki kislota-asos titrlash orqali analitik usulda aniqlash mumkin.

1. Vodorod ionlari konsentratsiyasini taxminiy baholashda kislota-asos indikatorlari — organik bo‘yoqlar keng qo‘llanadi. Ularning rangi muhitning pH qiymatiga bog‘liq. Eng mashhur indikatorlarga lakmus, fenolftalein, metil apelsini (metiloranj) va boshqalar kiradi. Indikatorlar ikki xil rangli shaklda — kislotali yoki asosli shaklda bo‘lishi mumkin. Har bir indikatorning rangi muayyan kislotalilik oralig‘ida o‘zgaradi; bu oraliq odatda 1-2 pH birligini tashkil etadi.
2. pH ni o‘lchashning ishchi oralig‘ini kengaytirish uchun universal indikator deb ataladigan, bir nechta indikator aralashmasidan iborat vositadan foydalaniladi. Universal indikator kislotali muhitdan asosli muhitga o‘tishda qizil rangdan sariq, yashil, ko‘k orqali binafsha rangga qadar izchil o‘zgaradi. Loyqa yoki rangli eritmalarda indikator yordamida pH ni aniqlash qiyin.
3. Maxsus asbob — pH-metr — yordamida indikatorlarga qaraganda pH ni kengroq diapazonda va aniqroq o‘lchash mumkin. pH ni aniqlashning ionometrik usuli millivoltmetr-ionometr yordamida EYKni o‘lchashga asoslanadi. Bunda galvanik zanjir tarkibiga maxsus shisha elektrod kiradi; uning potensiali atrofdagi eritmada H⁺ ionlari konsentratsiyasiga bog‘liq. Bu usul qulay va juda aniq bo‘lib, ayniqsa indikator elektrodi tanlangan pH oralig‘ida kalibrlangandan so‘ng yaxshi natija beradi. Shuningdek, u shaffof bo‘lmagan va rangli eritmalarning ham pH qiymatini o‘lchash imkonini bergani uchun keng qo‘llanadi.
4. Analitik hajmiy usul — kislota-asos titrlash — ham eritmaning kislotaliligini aniq aniqlash imkonini beradi. Konsentratsiyasi ma’lum bo‘lgan eritma (titrant) tekshirilayotgan eritmaga tomchilab qo‘shiladi. Ular aralashganda kimyoviy reaksiya sodir bo‘ladi. Ekvivalentlik nuqtasi — titrant miqdori reaksiyani to‘liq yakunlash uchun aynan yetarli bo‘ladigan payt — indikator yordamida qayd etiladi. So‘ng qo‘shilgan titrant eritmasining konsentratsiyasi va hajmini bilgan holda eritmaning kislotaliligi hisoblanadi^{[manba 513 kundan beri ko‘rsatilmagan]}.
5. pH ni o‘lchaydigan asboblar bo‘lmaganda, antotsianlarning suvli ekstraktlaridan foydalanish mumkin. Ular gullar, mevalar, barglar va poyalarga rang beradigan o‘simlik pigmentlaridir. Tuzilishining asosini piran halqasidagi kislorodi erkin valentlikka ega bo‘lgan flaviliy kationi tashkil etadi. Masalan, sianidin qizg‘ish-binafsha rangda bo‘ladi, biroq pH o‘zgarganda uning rangi ham o‘zgaradi: pH<3 da eritmalar qizil, pH 7-8 da binafsha, pH>11 da esa havorang bo‘ladi. Kislotali muhitda antotsianlar odatda turli tus va jadallikdagi qizil rangda, ishqoriy muhitda esa ko‘k rangda bo‘ladi. Bunday o‘zgarishlarni quyidagi o‘simliklarning rangli sharbatlariga kislota yoki ishqor qo‘shish orqali kuzatish mumkin: qoraqat, gilos, osh lavlagisi yoki qizilbosh karam.

Haroratning pH qiymatlariga ta’siri vodorod ionlarining (H⁺) turlicha dissotsiatsiyalanishi bilan izohlanadi va tajribadagi xato hisoblanmaydi. Harorat ta’sirini pH-metrning elektron tizimi yordamida bartaraf etib bo‘lmaydi^{[manba 513 kundan beri ko‘rsatilmagan]}.

Tirik organizmlarda kislota-asos gomeostazi — biologik suyuqliklar, to‘qimalar va a’zolar pH qiymatining doimiy saqlanishini anglatadi. Inson organizmida bu ko‘rsatkich fermentativ reaksiyalarning tezligi va yo‘nalishiga, demak, modda almashinuvi jarayonlariga ham ta’sir qiladi.

• Beyts R. pH ni aniqlash. Nazariya va amaliyot (rus tilida) / Ingliz tilidan akad. B. P. Nikolskiy va prof. M. M. Shuls. — 2-nashr. — Leningrad: Ximiya, 1972.
• Vasilyev, V. P.. Analitik kimyo. 2 kitobda. 1-kitob : Titrimetrik va gravimetrik tahlil usullari : Kimyo-texnologiya mutaxassisliklari talabalari uchun darslik (rus tilida). — 6-nashr, o‘zgarishsiz. — Moskva: Drofa, 2007. — 366, [2] bet. : rasmlar bilan. — 3000 nusxa. — ISBN 978-5-358-03521-8 (1-kitob). — ISBN 978-5-358-03520-1.