Eruvchanlik — moddaning boshqa moddalar bilan bir jinsli tizimlar — eritmalarni hosil qilish qobiliyatidir. Bunday eritmalarda modda alohida atomlar, ionlar, molekulalar yoki zarrachalar holida bo‘ladi. Eruvchanlik erigan moddaning konsentratsiyasi orqali, ya’ni uning to‘yingan eritmadagi miqdorini foizlarda yoki 100 g yoxud 100 sm³ (ml) erituvchiga nisbatan massa yoki hajm birliklarida (g/100 g yoki sm³/100 sm³) ifodalash bilan belgilanadi. Gazlarning suyuqlikdagi eruvchanligi harorat va bosimga bog‘liq. Suyuq va qattiq moddalarning eruvchanligi esa amalda faqat haroratga bog‘liq. Barcha moddalar erituvchilarda ma’lum darajada eriydi. Agar eruvchanlik o‘lchab bo‘lmaydigan darajada kichik bo‘lsa, modda erimaydigan deb hisoblanadi.

Moddalar eruvchanligining haroratga bog‘liqligi eruvchanlik egri chiziqlari yordamida ifodalanadi. Ushbu egri chiziqlar asosida turli hisob-kitoblar bajariladi. Masalan, to‘yingan eritma sovitilganda cho‘kmaga tushadigan modda massasini aniqlash mumkin.

Harorat pasayganda to‘yingan eritmadan qattiq moddaning ajralib chiqish jarayoni kristallanish deb ataladi. Kristallanish tabiatda juda muhim rol o‘ynaydi: ayrim minerallarning hosil bo‘lishiga olib keladi va tog‘ jinslarida kechadigan jarayonlarda ishtirok etadi.

Eruvchanlik xususiyatlari sifat va miqdoriy ko‘rsatkichlarga bo‘linadi.

Sifat ko‘rsatkichlari tadqiqotchining muayyan modda eruvchanligi haqidagi bahosini bildiradi: yaxshi eriydi, yomon eriydi, kam eriydi, erimaydi va hokazo. Shu sababli ular subyektiv hisoblanadi. SSSR Davlat farmakopeyasida dori vositalarining eruvchanligini ifodalashda ushbu baholarni yanada xolis qilishga urinilgan, biroq bu yondashuv keng tarqalmagan.

Miqdoriy ko‘rsatkichlar muayyan sharoitda ma’lum miqdordagi erituvchida erigan modda miqdorini bildiradi va odatda konsentratsiya birliklarida ifodalanadi (mol/l, g/100 g erituvchi, g/100 g eritma, g/kg erituvchi, mol ulushi va hokazo).

Sifat va miqdoriy eruvchanlik ko‘rsatkichlari ma’lumotnoma adabiyotlarida keltiriladi.

Eruvchanlikni sifat jihatidan baholashda ko‘pincha «o‘xshash o‘xshashda eriydi» degan empirik qoida qo‘llanadi. Turli manbalarda bu qoida biroz turlicha tushuntiriladi: qutbli moddalar qutbli erituvchilarda eriydi, tarkibida gidroksil guruhlari bo‘lgan moddalar esa gidroksil guruhlari mavjud erituvchilarda yaxshi eriydi va hokazo.

Eruvchanlik quyidagilarga bog‘liq:

• eriydigan moddaga,
• erituvchiga,
• haroratga,
• bosimga,
• erituvchi tarkibida boshqa moddalarning mavjudligiga.

Ko‘pchilik gazlarning eruvchanligi bosim oshganda ortadi, harorat oshganda esa kamayadi. Qattiq va suyuq moddalarning eruvchanligiga bosimning ta’siri gazlarga qaraganda kamroq seziladi. Harorat turli «eriydigan modda — erituvchi» tizimlariga turlicha ta’sir ko‘rsatadi, ammo aksariyat hollarda harorat oshishi bilan eruvchanlik ham ortadi (masalan, ko‘plab kalsiy tuzlarida buning aksi kuzatiladi). Eriyotgan modda ko‘pincha erituvchining qaynash haroratini oshirgani sababli atmosfera bosimida eruvchanlikni erituvchining odatdagi qaynash haroratidan yuqori haroratlarda ham o‘lchash mumkin. Yuqori bosim va haroratda eruvchanlik keskin ortishi mumkin (masalan, oddiy sharoitda deyarli erimaydigan uglevodorodlar va kvars yuqori bosim hamda haroratda suvda nisbatan yaxshi eriydi).

Erituvchida boshqa moddalarning mavjudligi eruvchanlikka kuchli ta’sir qilishi mumkin. Masalan:

1. qutbsiz moddalarning suvli eritmasiga tuzlar qo‘shilishi tuzlash (salting-out) ta’siri natijasida qutbsiz moddaning cho‘kmaga tushishiga olib kelishi mumkin,
2. suvda erigan kislorodning mavjudligi sirt oksidlanishi ta’siri tufayli simobning suvdagi eruvchanligiga kuchli ta’sir qiladi,
3. mutlaq etanolda juda oz miqdorda namlik bo‘lishi qutbsiz moddalarning eruvchanligini sezilarli darajada o‘zgartirishi mumkin.

Moddalarning erishi ko‘pincha eritmaning qizishi yoki sovishi bilan kechadi.

Eruvchanlikni o‘lchashning eng qadimgi usuli — moddani cho‘kma hosil bo‘lguncha eritish, hosil bo‘lgan aralashmani ma’lum haroratda ushlab turish, cho‘kmani ajratish va erigan modda miqdorini hisoblashdan iborat.

Hozirgi sharoitda eruvchanlikning juda kichik qiymatlarini o‘lchash uchun ko‘pincha xromatografik tizimlardan foydalaniladi.

Eruvchanlikni o‘lchashda unga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan barcha omillarni hisobga olish muhim.

• Kimyo ensiklopediyasi. — 4-jild. — M.: Bolshaya Rossiyskaya Ensiklopediya, 1995