Avtorizatsiya (ingl. authorization «ruxsat berish; vakolat berish») — muayyan shaxs yoki shaxslar guruhiga ma’lum harakatlarni bajarish huquqlarini berish, shuningdek, ushbu harakatlarni bajarishga urinish vaqtida mazkur huquqlarni tekshirish (tasdiqlash) jarayonidir. Bunga bunday huquqlarni boshqa shaxsga o‘tkazish ham kiradi.
Ko‘pincha biror shaxs haqida «bu amalni bajarish uchun avtorizatsiyadan o‘tgan» degan ibora ishlatiladi. Bu uning ushbu amalni bajarishga huquqi borligini anglatadi. Avtorizatsiyani autentifikatsiya bilan adashtirmaslik kerak. Autentifikatsiya — foydalanuvchining yoki ma’lumotlarning haqiqiyligini tekshirish tartibi. Masalan, foydalanuvchi kiritgan parolning ma’lumotlar bazasidagi hisob qaydnomasiga tegishli parolga mosligini tekshirish, xatning raqamli imzosini shifrlash kaliti yordamida tekshirish yoki faylning nazorat yig‘indisini uning muallifi ko‘rsatgan qiymat bilan solishtirish shular jumlasidandir. Avtorizatsiya esa qonuniy foydalanuvchilar autentifikatsiyadan muvaffaqiyatli o‘tganidan keyin tizimdagi turli resurslardan foydalanish huquqlarini boshqaradi.
Axborot texnologiyalarida avtorizatsiya va kirishni boshqarish
Axborot texnologiyalarida avtorizatsiya orqali kirish huquqlari axborot resurslari va ma’lumotlarni qayta ishlash tizimlariga nisbatan belgilanadi. Buning uchun avtorizatsiyaning turli usullari qo‘llanadi va ularni uch turga ajratish mumkin:
Diskretsion kirishni boshqarish
Diskretsion (tanlov asosidagi) boshqaruv (DAC) qo‘llanganda obyektlar, ma’lumotlar yoki funksiyalardan foydalanish huquqi aniq belgilangan subyektlarga — foydalanuvchilar yoki foydalanuvchilar guruhlariga beriladi. Masalan, user_1 foydalanuvchisiga file_1 faylini o‘qishga ruxsat berilgan, biroq unga yozish taqiqlangan. Har bir obyektning o‘z egasi bo‘ladi va aynan shu ega unga kirish huquqlarini belgilaydi. Bundan tashqari, tizimda barcha subyektlar uchun kirish huquqlarini belgilash vakolatiga ega maxsus subyekt — superfoydalanuvchi mavjud. Har qanday subyekt o‘ziga berilgan huquqlarni boshqa subyektlarga o‘tkazishi mumkin. Bunday kirish usuli zamonaviy operatsion tizimlarda ishlatiladi. Ularda avtorizatsiya uchun ko‘pincha vakolatlar va kirishni boshqarish ro‘yxatlaridan (ACL).
Mandatli kirishni boshqarish
Mandatli kirish (MAC) axborotni maxfiylik darajalariga, foydalanuvchilarni esa ushbu axborotga kirish ruxsati darajalariga ajratishga asoslanadi. Mandatli kirishning asosiy afzalligi obyekt egasining huquqlarini cheklashidir. Subyektlarning o‘zlari yaratgan obyektlarga nisbatan huquqlari ularning ruxsat darajasiga bog‘liq bo‘ladi. Shu sababli ular bu huquqlarni ruxsatsiz foydalanuvchilarga tasodifan ham, ataylab ham bera olmaydi. FSTEK talablariga ko‘ra, mandatli kirishni boshqarish Rossiya Federatsiyasining davlat sirlarini himoya qilishga mo‘ljallangan yuqori 1В va 1Б sinf tizimlarini diskretsion modelga asoslangan quyi sinf himoya tizimlaridan farqlovchi asosiy belgidir. Mandatli kirishni boshqarish ayrim operatsion tizimlarda, jumladan, Ubuntu, SUSE Linux, FreeBSDda ham qo‘llanadi. Bundan tashqari, ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlarida ishlatiladi. Ba’zan diskretsion kirishni boshqarish bilan birgalikda qo‘llanadi.

Rollarga asoslangan kirishni boshqarish
Tanlov asosidagi kirish siyosatining rivojlangan shakli — rollarga asoslangan kirishni boshqarish (RBAC) bo‘lib, unda tizim obyektlariga kirish huquqi har bir vaqtda subyektning roli va obyektlardan foydalanish xususiyatlarini hisobga olgan holda belgilanadi. Rollar foydalanuvchilarga tushunarli bo‘lgan kirishni cheklash qoidalarini belgilash imkonini beradi. Bu yondashuv diskretsion boshqaruvning subyektlar bilan obyektlarni bog‘lash xususiyatini ham, mandatli boshqaruvning rol o‘zgarganda fayllar guruhiga kirish huquqlari ham o‘zgarishi xususiyatini ham o‘zida mujassam etadi. Shu bilan birga, bu tur avvalgilariga qaraganda moslashuvchanroq bo‘lib, ularning ishlashini modellashtira oladi. Hozir RBAC yagona tizim yoki ilova doirasida foydalanuvchilar imtiyozlarini boshqarish uchun keng qo‘llanadi. Bunday tizimlar qatoriga Microsoft Active Directory, SELinux, FreeBSD, Solaris, Oracle MBBT, PostgreSQL 8.1, SAP R/3, Lotus Notes va boshqa ko‘plab tizimlar kiradi.
Kirishni boshqarishning boshqa turlari
- Kontekstga asoslangan kirishni boshqarish (CBAC)
- Panjarasimon tuzilmaga asoslangan kirishni boshqarish (LBAC)
- Atributlarga asoslangan kirishni boshqarish (ABAC)
Veb-avtorizatsiyaning parolsiz usuli
Maxsus qurilmalarni talab qilmaydigan, veb-resurslarda avtorizatsiyadan o‘tish yoki ro‘yxatdan o‘tishning eng mashhur «oddiy» usullari — smart-kartalar, barmoq izlari va ko‘z to‘r pardasini skanerlash qurilmalari va hokazolardir.
Rolli avtorizatsiya
Himoyalash usullari: autentifikatsiya va rolli avtorizatsiya.
Ikki faktorli avtorizatsiya
Identifikatsiya va autentifikatsiya algoritmlari ikki faktorli avtorizatsiya paytida axborot tizimlarida qo‘llanadi.
Mesh-tarmoqlarda autentifikatsiya va avtorizatsiyani ta’minlash usullari
Himoyalangan tunnel ulanishi va autentifikatsiyani ta’minlovchi asosiy mexanizmlar VPN mijozi TINC asosida.
Bank sohasida qo‘llanilishi

Bank sohasida «avtorizatsiya» atamasi karta orqali operatsiyani amalga oshirish uchun kartani chiqargan bankdan yoki uning nomidan ish yurituvchi boshqa yuridik shaxsdan (masalan, protsessing kompaniyasidan) ruxsat olish jarayonini anglatadi. Avtorizatsiya so‘rovida bank kartasi, karta orqali xarid qilish yoki naqd pul yechib olish summasi haqidagi ma’lumotlar bo‘ladi. Avtorizatsiyaga ijobiy javob kelishi bank kartasi haqiqiyligini va undagi mablag‘ qoldig‘i zarur operatsiyani bajarishga yetishini bildiradi. Salbiy javob esa to‘lov tizimidagi nosozlik yoki karta hisobida mablag‘ yetishmasligi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Operatsiya bajarilgach, elektron qurilma chek chiqaradi.
Moliya sohasida avtorizatsiya bank, to‘lov, kredit va boshqa kartalardan foydalanilganda amalga oshiriladi. Avtorizatsiya bank belgilagan, ruxsat olish talab etilmaydigan summa — avtorizatsiyasiz limitdan oshilganda amalga oshiriladi. Magnit tasmali bank kartasi hisob haqida ma’lumot saqlamagani sababli, undan foydalanishda avtorizatsiya talab qilinadi. Avtorizatsiya avtomatik tarzda (POS-terminal yordamida), ancha kam hollarda esa ovoz orqali bajarilishi mumkin.
Bankomat va to‘lov terminallarida mijozlarni avtorizatsiyadan o‘tkazish paytida firibgarlikning oldini olish maqsadida mijozlar avtorizatsiyasini onlayn kuzatadigan dastur yaratishning sun’iy intellekt asosiga qurilgan algoritmi taklif etilgan. Bunda umumilmiy usullar (kuzatish, taqqoslash), ma’lumotlarni qayta ishlashning iqtisodiy-statistik usullari (guruhlash, taqqoslash, biznesga ta’sirni tahlil qilish (BIA)) hamda sabab-oqibat tahlili qo‘llangan. Texnik xizmat ko‘rsatishdan ko‘zlangan maqsad esa — ishonchlilik.
Bankomat foydalanuvchilarini avtorizatsiyadan o‘tkazishda o‘z-o‘zini o‘rganuvchi mashina tizimlaridan foydalanish.
Rossiya Federatsiyasi Markaziy bankining «Kredit tashkilotlari tomonidan bank kartalarini chiqarish tartibi to‘g‘risida…»gi 23-П-sonli nizomi
Biznesda qo‘llanilishi
Biznesda — litsenziya berish (masalan, vakolatli yoki avtorizatsiyalangan avtomobil dileri).
Tarjimada qo‘llanilishi
Muallif tomonidan tasdiqlangan tarjima — tarjima turi, ya’ni asl asar muallifi ko‘rib chiqqan va ma’qullagan yoki uning roziligi bilan bajarilgan tarjima. Publitsistik yoki badiiy asar tarjimasining bu turida tarjimon tarjima matnining muallifiga aylanadi. Bunday tarjima asl asarga odatiy moslashtirish va uslubiy qayta ishlash chegarasidan ancha tashqariga chiqadigan sezilarli o‘zgartirishlar kiritilishi bilan farqlanadi. Tarjimon o‘z ijodiy usullaridan foydalanishi, qahramonlar tarkibini o‘zgartirishi va hatto asar syujetini qayta qurishi mumkin.
Ommaviy Wi-Fi tarmoqlarida qo‘llanilishi
Ommaviy Wi-Fi tarmoqlarida SMS orqali avtorizatsiya.
Adabiyotlar
- Richard E. Smit. Autentifikatsiya: parollardan ochiq kalitlargacha = Authentication: From Passwords to Public Keys First Edition. — M.: «Vilyams», 2002. — B. 432. — ISBN 0-201-61599-1.
- V. G. Olifer, N. A. Olifer. Kompyuter tarmoqlari. Tamoyillar, texnologiyalar, protokollar = Computer Networks: Principles, Technologies and Protocols for Network Design. — 4-nashr. — M.: «Piter», 2010. — B. 943. — ISBN 978-5-4590-0920-0.