Operatsion tizim

Operatsion tizim, qisq. OT (ingl. operating system, OS) — dasturiy taʼminot boʻlib, kompyuterlarni (shu jumladan, mikrokontrollerlarni) boshqaradi va ularda amaliy dasturlarni ishga tushirish imkonini beradi. U kompyuter bilan oʻzaro ishlash uchun dasturiy interfeysni taqdim etadi, amaliy dasturlarni boshqaradi hamda mavjud resurslarni, jumladan, amaliy dasturlar oʻrtasida taqsimlaydi. Ayrim operatsion tizimlar amaliy dasturlarning apparat taʼminoti bilan bevosita ishlashiga imkon beradi. Keng maʼnoda operatsion tizim deganda operatsion tizim yadrosi hamda uning ustida ishlaydigan dasturlar va foydalanuvchining kompyuter bilan ishlashi uchun interfeys taqdim etuvchi utilitalar majmui tushuniladi.

Odatdagi hisoblash tizimining mantiqiy tuzilishida operatsion tizim bir tomonda qurilmalar, ularning mikroarxitekturasi, mashina tili va, ehtimol, oʻziga xos (oʻrnatilgan) mikrodasturlari (drayverlari), ikkinchi tomonda esa amaliy dasturlar orasida joylashadi.

Dasturiy taʼminot ishlab chiquvchilariga operatsion tizim qurilmalar qanday qurilgani va ishlashining tafsilotlaridan mustaqil boʻlish imkonini beradi: u zarur boʻlgan eng kam funksiyalar toʻplamini taqdim etadi (qarang: amaliy dasturlarni dasturlash interfeysi).

Koʻpgina hisoblash tizimlarida operatsion tizim tizimli dasturiy taʼminotning asosiy, eng muhim (baʼzan esa yagona) qismidir. 1990-yillardan boshlab eng keng tarqalgan operatsion tizimlar Windows, Unix va UNIX-simon tizimlar.

Tarixi

Operatsion tizimlarning oʻtmishdoshlari sifatida xizmat dasturlari (yuklagichlar va monitorlar), shuningdek, tez-tez ishlatiladigan qismdasturlar kutubxonalarini hisoblash mumkin. Ular universal 1-avlod kompyuterlari paydo boʻlishi bilan ( 1940-yillarning oxiri) ishlab chiqila boshlangan. Xizmat dasturlari operatorning uskunalar bilan bajaradigan jismoniy amallarini kamaytirgan, kutubxonalar esa bir xil harakatlarni (masalan, kiritish-chiqarish amallarini bajarish, matematik funksiyalarni hisoblash va hokazolarni) qayta-qayta dasturlash zaruratini bartaraf etgan.

Aynan 1950—1960-yillarda operatsion tizimlarning funksiyalarini belgilovchi asosiy gʻoyalar shakllandi va amalda joriy etildi: paketli rejim, vaqtni taqsimlash va koʻp vazifalilik, vakolatlarni ajratish, real vaqt rejimi, fayl tuzilmalari va fayl tizimlari. Dastlabki operatsion tizimlardan biri GM-NAA I/O 1955-yilda IBM 704 kompyuteri uchun ishlab chiqilgan.

Paketli rejim

Qimmat hisoblash resurslaridan samarali foydalanish zarurati dasturlarni bajarishning «paketli rejimi» konsepsiyasini yuzaga keltirdi. Paketli rejim dasturlarni bajarish navbatini nazarda tutadi. Bunda tizim oldingi dastur tugashini kutmasdan navbatdagi dasturni tashqi maʼlumot tashuvchidan tezkor xotiraga yuklay oladi. Bu protsessorning bekor turib qolishiga yoʻl qoʻymaydi.

Vaqtni taqsimlash va koʻp vazifalilik

Paketli rejimning rivojlangan shakli ham protsessor vaqtini bir necha dastur oʻrtasida taqsimlashni talab qiladi.

Vaqtni taqsimlashga (koʻp vazifalilik va multiprogrammalashga) ehtiyoj kiritish-chiqarish qurilmalari sifatida teletayplar (keyinchalik esa elektron-nurli displeyli terminallar) keng tarqalganda ( 1960-yillar) yanada kuchaydi. Operatorning klaviaturadan maʼlumot kiritish (hatto ekrandan oʻqish) tezligi kompyuterning ularni qayta ishlash tezligidan ancha past boʻlgani sababli, kompyuterdan «yakka tartibda» (bitta operator bilan) foydalanish qimmat hisoblash resurslarining bekor turib qolishiga olib kelishi mumkin edi.

Vaqtni taqsimlash bitta (odatda) markaziy protsessor va tezkor xotira bloki koʻplab terminallarga ulangan «koʻp foydalanuvchili» tizimlarni yaratishga imkon berdi. Bunda ayrim vazifalar (masalan, operator maʼlumot kiritishi yoki tahrirlashi) muloqot rejimida, boshqalari (masalan, katta hajmli hisob-kitoblar) esa paketli rejimda bajarilishi mumkin edi.

Vakolatlarni ajratish

Koʻp foydalanuvchili tizimlarning tarqalishi vakolatlarni ajratish muammosini hal qilishni talab etdi. Buning maqsadi kompyuter xotirasidagi bir dastur boshqa dasturning bajarilayotgan kodini yoki maʼlumotlarini (ataylab yoki xato tufayli), shuningdek, tizimning oʻzini amaliy dastur orqali oʻzgartira olmasligini taʼminlash edi.

Operatsion tizimlarda vakolatlarni ajratishni protsessor ishlab chiquvchilari ham qoʻllab-quvvatladilar. Ular protsessor ikki rejimda ishlaydigan arxitekturalarni taklif qildilar: «real» (unda bajarilayotgan dastur kompyuterning butun manzil makonidan foydalana oladi) va «himoyalangan» (unda manzil makoniga kirish dastur ishga tushirilganda ajratilgan diapazon bilan cheklanadi).

Real vaqt rejimi

Universal kompyuterlardan ishlab chiqarish jarayonlarini boshqarishda foydalanish «real vaqt rejimi»ni joriy etishni, yaʼni dasturlarning bajarilishini tashqi fizik jarayonlar bilan sinxronlashtirishni talab qildi.

Real vaqt funksiyasining joriy etilishi ishlab chiqarish jarayonlariga xizmat koʻrsatish bilan bir vaqtda boshqa vazifalarni ham (paketli rejimda va/yoki vaqtni taqsimlash rejimida) bajaruvchi yechimlarni yaratishga imkon berdi.

Fayl tizimlari va tuzilmalari

Ketma-ket murojaat qilinadigan tashuvchilarning bosqichma-bosqich almashtirilishi (perfolentalar, perfokartalar va magnit lentalar) ixtiyoriy murojaatli saqlash qurilmalari bilan amalga oshdi (masalan, magnit disklar).

Fayl tizimi — tashqi xotira qurilmalarida maʼlumotlarni saqlash usuli.

Funksiyalari

Asosiy funksiyalar:

OS/360 aksariyat IBM kompyuterlarida 1966-yildan boshlab ishlatilgan; ular orasida NASAga insonni Oyga yuborishda yordam bergan kompyuterlar ham boʻlgan

Qoʻshimcha funksiyalar:

  • Vazifalarni parallel yoki shartli parallel bajarish ( koʻp vazifalilik).
  • Hisoblash tizimi resurslarini jarayonlar oʻrtasida samarali taqsimlash.
  • Turli jarayonlarning resurslarga kirish huquqlarini cheklash.
  • Ishonchli hisoblashni tashkil etish (bir hisoblash jarayoni boshqasidagi hisob-kitoblarga ataylab yoki xato tufayli taʼsir koʻrsata olmasligi); bu resurslarga kirishni cheklashga asoslanadi.
  • Jarayonlar oʻrtasidagi oʻzaro aloqa: maʼlumot almashish, oʻzaro sinxronlashtirish.
  • Tizimning oʻzini, shuningdek, foydalanuvchi maʼlumotlari va dasturlarini foydalanuvchilarning (qasddan yoki bilmasdan qilgan) yoxud ilovalarning harakatlaridan himoyalash.
  • Koʻp foydalanuvchili ish rejimi va kirish huquqlarini ajratish (qarang: autentifikatsiya, avtorizatsiya).

Tushunchasi

Operatsion tizimning ikki guruh taʼrifi mavjud: «uskunalarni boshqaruvchi dasturlar majmui» va «boshqa dasturlarni boshqaruvchi dasturlar majmui». Har ikkalasi ham aniq texnik maʼnoga ega boʻlib, operatsion tizim qaysi hollarda zarur boʻlishi masalasiga bogʻliq.

Hisoblash texnikasining ayrim qoʻllanish sohalarida operatsion tizim ortiqcha boʻladi. Masalan, koʻplab maishiy qurilmalar, avtomobillar (baʼzan bitta avtomobilda oʻntagacha) va eng sodda uyali telefonlarga oʻrnatilgan mikrokompyuterlar doimo faqat qurilma yoqilganda ishga tushadigan bitta dasturni bajaradi. Oddiy oʻyin pristavkalarining koʻpi ham ixtisoslashgan mikrokompyuter boʻlib, operatsion tizimsiz ishlay oladi: ular qurilma yoqilganda unga oʻrnatilgan «kartrij» yoki kompakt-diskka yozilgan dasturni ishga tushiradi.

Operatsion tizimlar quyidagi hollarda zarur:

  • maʼlumotlarni saqlashning universal mexanizmi kerak boʻlganda;
  • dasturlarni koʻp ishlatiladigan qismdasturlarga ega tizim kutubxonalari bilan taʼminlash uchun;
  • vakolatlarni taqsimlash uchun;
  • bitta kompyuterda bir necha dasturning «bir vaqtning oʻzida» bajarilishini taqlid qilish imkoniyati zarur boʻlganda;
  • alohida dasturlarning bajarilish jarayonlarini boshqarish uchun.

Shunday qilib, zamonaviy universal operatsion tizimlarni, avvalo, quyidagicha tavsiflash mumkin:

  • fayl tizimlaridan foydalanadigan (maʼlumotlarga kirishning universal mexanizmiga ega),
  • koʻp foydalanuvchili (vakolatlar ajratilgan),
  • koʻp vazifali (vaqt taqsimlanadigan).

Koʻp vazifalilik va vakolatlarni taqsimlash operatsion tizimning oʻz tarkibiy qismlarida maʼlum imtiyozlar iyerarxiyasini talab qiladi. Operatsion tizim tarkibida uch guruh komponent ajratiladi:

  • yadro: u vazifalarni rejalashtiruvchi mexanizmni, uskunalarni bevosita boshqaruvchi qurilma drayverlarini, tarmoq quyi tizimi va fayl tizimini oʻz ichiga oladi;
  • tizim kutubxonalari;
  • qobiq va utilitalar.

Tizimli (operatsion tizim tarkibidagi) va amaliy dasturlarning aksariyati protsessorning imtiyozsiz («foydalanuvchi») rejimida bajariladi hamda uskunalarga (zarur boʻlganda yadro va boshqa dasturlar resurslariga ham) faqat tizim chaqiriqlari orqali kirish imkonini oladi. Yadro imtiyozli rejimda ishlaydi: tizim (aniqrogʻi, uning yadrosi) uskunalarni boshqaradi deyilishining maʼnosi shu.

Operatsion tizim tarkibini belgilashda operatsion jihatdan yaxlitlik (oʻz-oʻziga yetarlilik) mezoni muhim: tizim oʻz komponentlaridan toʻlaqonli foydalanishga (shu jumladan, ularni oʻzgartirishga) imkon berishi kerak. Shuning uchun operatsion tizimning toʻliq tarkibiga turli dasturiy vositalar toʻplami ham kiritiladi: matn muharrirlaridan tortib kompilyatorlar, nosozliklarni tuzatish vositalari va bogʻlovchi dasturlargacha.

Yadro

Yadro — operatsion tizimning jarayonlar bajarilishini, hisoblash tizimi resurslarini boshqaradigan va jarayonlarga ushbu resurslardan muvofiqlashtirilgan holda foydalanish imkonini beradigan markaziy qismi. Asosiy resurslar — protsessor vaqti, xotira va kiritish-chiqarish qurilmalari. Fayl tizimidan foydalanish va tarmoq orqali oʻzaro aloqa ham yadro darajasida amalga oshirilishi mumkin.

Operatsion tizimning asosiy elementi sifatida yadro ilovalarning ishlashi uchun zarur hisoblash resurslariga kirishini taʼminlaydigan eng quyi abstraksiya darajasidir. Odatda yadro tegishli ilovalarning bajarilayotgan jarayonlariga jarayonlararo oʻzaro aloqa mexanizmlari va ilovalarning operatsion tizim chaqiriqlaridan foydalanishi orqali shunday kirish imkonini beradi.

Bu vazifa yadro arxitekturasi turi va uni amalga oshirish usuliga qarab farqlanishi mumkin.

Operatsion tizim yadrosining obyektlari:

Asosiy oilalar

Windows oilasi

UNIX oilasi

UNIX, operatsion tizimlarni standartlashtirish va POSIX

Taxminan 1960-yillarning oxiriga kelib sanoat hamda ilmiy-taʼlim jamoatchiligi yuqorida sanab oʻtilgan funksiyalarning barchasini yoki bir qismini amalga oshiruvchi koʻplab operatsion tizimlarni yaratdi. Ular orasida Atlas (Manchester universiteti), CTSS[ingl.] va ITS[ingl.] (Massachusets texnologiya instituti, MIT), THE (Eyndxoven texnologiya universiteti), RS4000 ( Orxus universiteti) va boshqalar bor edi (jami yuzdan ortiq turli operatsion tizim ishlatilgan).

Eng rivojlangan operatsion tizimlar, masalan, OS/360 (IBM), SCOPE ( CDC) hamda 1970-yillarda yakunlangan Multics (MIT va Bell Labs), koʻp protsessorli kompyuterlarda bajarilish imkoniyatini koʻzda tutgan.

Operatsion tizimlarni ishlab chiqishdagi eklektik yondashuv inqirozli holatlarni kuchaytirdi. Eng avvalo, yaratilayotgan tizimlarning haddan tashqari murakkabligi va kattaligi muammoga aylandi. Ularning miqyoslanishi yomon edi (sodda tizimlar katta hisoblash tizimlarining barcha imkoniyatlaridan foydalana olmas, rivojlangan tizimlar esa kichik kompyuterlarda samarasiz ishlar yoki umuman ishlamas edi). Tizimlar oʻzaro butunlay nomuvofiq boʻlib, ularni ishlab chiqish va takomillashtirish jarayonlari choʻzilib ketardi.

Dastlab 1969-yilda Ken Tompson bir necha hamkasbi (jumladan, Dennis Ritchi va Brayan Kernigan) bilan hamkorlikda yaratgan UNIX operatsion tizimi (dastlab UNICS deb atalgan; bu nom Multics nomiga ishora qilgan) avvalgi tizimlarning koʻplab xususiyatlarini birlashtirdi, biroq uni aksariyat oʻtmishdoshlaridan ajratib turuvchi bir qator jihatlarga ega edi:

  • sodda tushunchalar tizimi (ikkita asosiy tushuncha: hisoblash jarayoni va fayl);
  • komponentli arxitektura: «bitta dastur — bitta funksiya» tamoyili hamda yuzaga keladigan vazifalarni yechish uchun turli dasturlarni bogʻlashning kuchli vositalari («qobiq»);
  • yadroni (protsessorning «real» (imtiyozli) rejimida ishlaydigan kodni) va tizim chaqiriqlari sonini imkon qadar kamaytirish;
  • apparat arxitekturasidan mustaqillik va mashinaga bogʻliq boʻlmagan dasturlash tilida amalga oshirilish ( C dasturlash tili UNIX ishlab chiqilishining qoʻshimcha mahsuli boʻlgan);
  • fayllarni yagona tizimga keltirish.

UNIX, avvalo, dasturiy vositalar muhiti (ishlab chiqish muhiti) sifatidagi qulayligi tufayli dastlab universitetlarda, soʻngra sanoatda ommalashdi. Sanoat turli hisoblash tizimlarida ishlay oladigan va, buning ustiga, yangi ishlab chiqilgan istalgan apparat arxitekturasiga tez, eng kam mehnat bilan koʻchiriladigan yagona operatsion tizim andozasiga ega boʻldi.

1970-yillarning oxirida Berkli shahridagi Kaliforniya universiteti xodimlari UNIX dastlabki kodini, jumladan, TCP/IP protokollari bilan ishlash imkoniyatini takomillashtirdilar. Ularning ishlanmasi BSD (Berkeley Software Distribution) nomi bilan tanildi.

Xuddi shu arxitekturaning Bell Labs mualliflik huquqlaridan mustaqil versiyasini ishlab chiqish vazifasini Richard Stallman (GNU loyihasi asoschisi) ham oʻz oldiga qoʻydi.

UNIX arxitekturasining raqobatlashuvchi amalga oshirishlari tufayli u dastlab sanoatning amaldagi standartiga, keyinchalik esa rasman tan olingan ISO/IEC 9945 (POSIX) standartiga aylandi.

Faqat Single UNIX Specification spetsifikatsiyasiga mos tizimlargina UNIX nomidan foydalanish huquqiga ega. Bunday tizimlarga AIX, HP-UX, IRIX, Mac OS X, SCO OpenServer, Solaris, Tru64 va z/OS kiradi.

Operatsion tizimlar POSIX standartiga amal qilsa yoki unga asoslansa, «POSIX bilan mos» deb ataladi (koʻproq «UNIX-simon» yoki «UNIX oilasi» atamalari ishlatiladi, ammo bu The Open Group konsorsiumiga tegishli va faqat standartga qatʼiy mos operatsion tizimlarni belgilash uchun ajratilgan «UNIX» savdo belgisi maqomiga zid). Standartga moslik sertifikatini olish pullik boʻlgani sababli baʼzi tizimlar bu jarayondan oʻtmagan, biroq amalda POSIX bilan mos hisoblanadi.

UNIX-simon tizimlarga Bell Labs chiqargan UNIXning soʻnggi versiyasiga ( System V), Berkli universiteti ishlanmalariga ( FreeBSD, OpenBSD, NetBSD), Solaris asosiga ( OpenSolaris, BeleniX, Nexenta OS), shuningdek, Linux kiradi. Linuxning utilita va kutubxonalari GNU loyihasi tomonidan, yadrosi esa Linus Torvalds boshchiligidagi hamjamiyat tomonidan ishlab chiqilgan.

Operatsion tizimlarni standartlashtirishdan maqsad hisoblash tizimi yoki tarmogʻi rivojlanayotganda tizimning oʻzini yoxud uskunalarni almashtirishni osonlashtirish, amaliy dasturiy taʼminotni koʻchirishni yengillashtirish (standartga qatʼiy rioya qilish dasturlarning boshlangʻich kod darajasida toʻliq mosligini nazarda tutadi; standartning profillari va rivojlanishi tufayli baʼzan ayrim oʻzgartirishlar zarur boʻladi, biroq POSIX bilan mos tizimlar oʻrtasida dasturni koʻchirish muqobil tizimlar oʻrtasida koʻchirishga qaraganda oʻnlab va yuzlab baravar arzonroq), shuningdek, foydalanuvchilar tajribasining uzviyligini taʼminlashdir.

Ushbu standart tufayli internet aynan 1990-yillarda samarali rivojlandi.

Adabiyotlar

  • Gordeyev A. V. Operatsion tizimlar: oliy oʻquv yurtlari uchun darslik. — 2-nashr. — Sankt-Peterburg: Piter, 2007. — 416 bet. — ISBN 978-5-94723-632-3.
  • Denning P. J., Braun R. L. Operatsion tizimlar // Zamonaviy kompyuter. — Moskva, 1986.
  • Irtegov D. V. Operatsion tizimlarga kirish. — 2-nashr. — Sankt-Peterburg: BHV-SPb, 2007. — ISBN 978-5-94157-695-1.
  • Kernigan B. U., Payk R. U. UNIX — universal dasturlash muhiti = The UNIX Programming Environment. — Moskva, 1992.
  • Olifer V. G., Olifer N. A. Tarmoq operatsion tizimlari. — Sankt-Peterburg: Piter, 2009. — 669 bet. — ISBN 978-5-91180-528-9.
  • Stollings U. Operatsion tizimlar = Operating Systems: Internals and Design Principles. — Moskva: Vilyams, 2004. — 848 bet. — ISBN 0-1303-1999-6.
  • Tanenbaum E. S. Kompyuterlarning koʻp darajali tuzilishi = Structured Computer Organization. — Moskva: Mir, 1979. — 547 bet.
  • Tanenbaum E. S. Zamonaviy operatsion tizimlar = Modern Operating Systems. — 2-nashr. — Sankt-Peterburg: Piter, 2005. — 1038 bet. — ISBN 5-318-00299-4.
  • Tanenbaum E. Zamonaviy operatsion tizimlar. — 3-nashr. — Sankt-Peterburg : Piter, 2015. — 1120 bet. — («Computer science klassikasi» turkumi). — ISBN 978-5-496-00301-8. — WD Q115645152.
  • Tanenbaum E. S., Vudxall A. S. Operatsion tizimlar. Loyihalash va amalga oshirish = Operating Systems: Design and Implementation. — 3-nashr. — Sankt-Peterburg: Piter, 2007. — 704 bet. — ISBN 978-5-469-01403-4.
  • Shou A. Operatsion tizimlarni mantiqiy loyihalash = The Logical Design of Operating Systems. — Moskva: Mir, 1981. — 360 bet.
  • Reymond E. S. UNIX uchun dasturlash sanʼati = The Art of UNIX Programming. — Moskva: Vilyams, 2005. — 544 bet. — ISBN 5-8459-0791-8.
  • Mark G. Sobell. UNIX System V. A Practical Guide. — 3-nashr. — 1995.

Havolalar