
O‘g‘itlar — o‘simliklarni oziqlantirish va tuproq unumdorligini oshirish uchun ishlatiladigan moddalardir. Ularning samarasi o‘simliklarning me’yorida o‘sishi va rivojlanishi uchun zarur bo‘lgan, ammo yetishmayotgan bir yoki bir nechta kimyoviy komponentni yetkazib berishi bilan bog‘liq.
O‘g‘itlarning tasnifi
O‘g‘itlarni quyidagi belgilariga ko‘ra tasniflash mumkin:
- kelib chiqishiga ko‘ra (mineral va organik);
- o‘g‘itning agregat holatiga ko‘ra (suyuq, yarim suyuq, qattiq);
- ta’sir qilish usuliga ko‘ra (bevosita va bilvosita);
- tuproqqa solish usuliga ko‘ra: asosiy, ekishdan oldingi, qo‘shimcha oziqlantirish, tuproq ichiga solish, tuproq yuzasiga solish;
- o‘simliklarni oziqlantirish usuliga ko‘ra: ildiz orqali oziqlantirish, ildizdan tashqari oziqlantirish (barg orqali).
Mineral o‘g‘itlar
Mineral o‘g‘itlar tuproqdagi fosfor (P), kaliy (K), azot (N) kabi oziq moddalari zaxirasini to‘ldirish uchun qo‘llanadi. Agar bu o‘g‘itlar alohida-alohida solinsa, ular oddiy (ammiakli selitra (N), superfosfat (P), kaliy xlorid (K)) deb ataladi.
O‘g‘itlarni solishda ularning aralashmalaridan ham foydalanish mumkin, biroq bu solishga tayyorlash jarayonini ancha murakkablashtiradi va dalaga bir tekis taqsimlanish sifatini pasaytiradi. Shu sababli murakkab o‘g‘itlar (nitrofoskalar (fosfor, azot va kaliy) hamda ammofos (fosfor va azot)).
Azotli o‘g‘itlar
Ular uch xil shaklda ishlab chiqariladi: ammoniyli (ammoniy sulfat), nitratli (ammiakli selitra), amidli (karbamid). Azotning shakli o‘g‘itni qo‘llash muddati va usulini belgilaydi. Ammoniy shaklidagi azot tuproq kuchsiz kislotali bo‘lganda ildizlar tomonidan ancha oson o‘zlashtiriladi va ma’lum vaqt tuproqda ushlanib qoladi. Uni bahorda ham, kech kuzda ham solish mumkin. Nitrat shaklidagi azot tuproqda ushlanib qolmaydi, balki eritma holida bo‘ladi. Shu sababli bunday o‘g‘itni faqat erta bahordan yozning o‘rtalarigacha qo‘llash mumkin. Bu o‘g‘it o‘simliklar tomonidan oson o‘zlashtiriladi va yozgi qo‘shimcha oziqlantirish uchun juda mos keladi. Amidli o‘g‘itlarga karbamid kiradi. Undagi azot, ayniqsa harorat yuqori bo‘lganda, tezda ammoniy shakliga o‘tadi. Bu tez ta’sir qiluvchi o‘g‘itdir. Qo‘shimcha oziqlantirishda ishlatiladi va tuproqni biroz kislotalaydi.
Fosforli o‘g‘itlar
Eruvchanlik darajasiga ko‘ra: suvda eriydigan (superfosfat — oddiy va qo‘shaloq); yarim eruvchan — suvda erimaydi, ammo kuchsiz kislotalarda eriydi (pretsipitat); suvda qiyin eriydigan, ammo kuchsiz kislotalarda eriydigan (fosforit uni). Suvda eriydigan o‘g‘itlar har qanday tuproqda qo‘llanadi. Bunda ularni suv bilan yaxshilab aralashtirish shart emas. Yarim eruvchan va qiyin eruvchan o‘g‘itlar asosan kislotali tuproqlarga solinadi. Ular tuproqning kislotaligi ta’sir qilgandan keyingina o‘simliklar o‘zlashtira oladigan holatga o‘tadi. Bunday o‘g‘itlar tuproq bilan aralashtirishga harakat qilingan holda oldindan solinadi.
Kaliyli o‘g‘itlar
Mineral o‘g‘it sifatida konsentrlangan xloridli (kaliy xlorid) va sulfatli (kaliy tuzi) tuzlar qo‘llanadi. Ularning barchasi suvda yaxshi eriydi. Kaliy tuproqning chuqur qatlamlariga ancha sekin, lekin fosforga qaraganda tezroq kirib boradi. Gil va qumoq tuproqlarda kaliyli o‘g‘itlarni mayda ildizlarning asosiy qismi rivojlanadigan qatlamlarga solish kerak. Bu kaliyning ildizlarga tez yetib borishini ta’minlaydi. Qumli tuproqlarda kaliy miqdori gilli tuproqlardagidan kamroq, shuning uchun bunday joylarda kaliyli o‘g‘itlarga ehtiyoj yuqoriroq bo‘ladi. Yengil va torfli tuproqlarga kuzda kaliyli o‘g‘it solish maqsadga muvofiq emas, chunki kaliy yuvilib ketishi mumkin.
Ohakli o‘g‘itlar
Qishloq xo‘jaligida tuproqni ohaklash uchun ishlatiladigan turli ohakli materiallar. Ular o‘simliklar uchun zararli bo‘lgan tuproq kislotaligini kamaytiradi va uni kalsiy bilan boyitadi. Tuproqqa kuzda asosiy chuqur ishlov berish paytida solinadi. Qo‘llashning ikki usuli bor: tuproq bilan aralashtirish va ekish chuqurlariga joylashtirish.
Ohakli o‘g‘itlar sifatida quyidagilar ishlatiladi: so‘ndirilgan ohak, maydalangan ohaktosh, ohakli tuflar, mergellar, dolomit uni, bo‘r, torf kuli, lavlagidan shakar olish jarayonidagi chiqindilar, o‘simliklar uchun zararli birikmalar bo‘lmagan ohak saqlovchi kimyo sanoati chiqindilari, 2—3 mm gacha maydalangan eski suvoq.
Tuproqqa solishdan oldin qattiq ohakli tog‘ jinslari maydalanadi. So‘ndirilmagan ohakni tuproqni ohaklashdan oldin bo‘laklarini kukunga aylantirish uchun 3—4 chelak suvni 100 kg ohakka hisoblab so‘ndiriladi. Yengil qumli tuproqlardagi magniy zaxirasini to‘ldirish uchun dolomit va dolomitli ohaktosh ishlatiladi.
Xlor saqlovchi o‘g‘itlar
Oltingugurt — sulfatli o‘g‘itlar tarkibiga kiradigan, o‘simliklar uchun zarur elementdir. Xlor esa ularga kerak emas. Xloridli o‘g‘itlarni kuzda nisbatan yuqori me’yorlarda solish ma’qul. Kuzgi yomg‘ir va bahorgi suvlar ta’sirida ularning tarkibidagi xlor tuproqning chuqur qatlamlariga yuvilib ketadi va o‘simliklarga zarar yetkazmaydi. Bu o‘g‘itlarni oz miqdorda bahorda ham qo‘llash mumkin.
Mikroo‘g‘itlar
Mikroo‘g‘itlardan foydalanishda me’yorni aniq belgilash juda muhim, chunki ularning nafaqat yetishmasligi, balki ortiqcha miqdori ham o‘simliklarga zararli. Mikroo‘g‘itlarni to‘g‘ri qo‘llash o‘simliklarni ayrim kasalliklardan (olmaning po‘kak dog‘lanishi, rozetka kasalligi va boshqalardan) himoya qiladi, ularning o‘sishi va rivojlanishiga, meva tugishiga (urug‘lanish va meva hosil bo‘lish jarayonlarini kuchaytiradi), hosildorlikka hamda mevalarning sifatiga ta’sir ko‘rsatadi.
Mikroo‘g‘it sifatida do‘kon va bozorlardan sotib olish mumkin bo‘lgan sof kimyoviy tuzlar ishlatiladi. Bundan tashqari, sanoatda alohida mikroelementlar qatorini o‘z ichiga olgan oddiy va kompleks o‘g‘itlar ham ishlab chiqariladi: bor yoki marganes qo‘shilgan superfosfat; ammofos tarkibida rux bo‘lgan va boshqalar.
Mevachilik amaliyotida ayrim mineral oziqa elementlarini mevali o‘simliklarga bevosita barglari orqali berish mumkinligi anchadan buyon ma’lum. Ildizdan tashqari bunday oziqlantirish tuproqqa solingan tegishli o‘g‘itga qaraganda tezroq ta’sir qiladi, biroq ta’siri kamroq davom etadi. Mevali daraxtlarni mikroelementlar bilan ta’minlashning eng yaxshi usuli — ularga tegishli tuzlarning eritmalarini purkashdir. Bunday purkashni kechqurun, havo bulutli bo‘lganda amalga oshirish ma’qul: shunda eritma barglarga singib ulgurmasidan qurib qolmaydi («Ildizdan tashqari oziqlantirish» bo‘limiga qarang).
Oddiy o‘g‘itlar
Organik o‘g‘itlar
Organik o‘g‘itlarning eng keng tarqalgan turlari — biogumus, chirindi, torf, dengiz suvo‘tlaridan olingan ekstrakt (konsentrat), go‘ng, guano, qush axlati, kompost, sapropel, kompleks organik o‘g‘itlar. Kompost va go‘ng kabi organik o‘g‘itlar boshqa xo‘jalik yurituvchi bozor subyektlarining ishlab chiqarish jarayonlariga bog‘liq bo‘lmagan holda, mahalliy sharoitda tayyorlanishi va ishlatilishi mumkin. Shu bois ularning amalda qancha ishlatilganini statistik hisobga olish juda noaniq bo‘ladi.

«Organik o‘g‘itlar» biologik kelib chiqishiga ko‘ra, ya’ni tirik organizmlardan yoki ilgari tirik bo‘lgan materiallardan olingan o‘g‘it sifatida ushbu toifaga kiritiladi. Bundan tashqari, organik o‘g‘itlarni «organik dehqonchilik» va «ekologiyaga ijobiy ta’sir ko‘rsatuvchi» bog‘dorchilik (tomorqachilik) talablari va ehtiyojlariga mos mahsulot sifatida ham tavsiflash mumkin. Bular oziq-ovqat va o‘simlik yetishtirishdagi o‘zaro bog‘liq yondashuvlar bo‘lib, sintetik o‘g‘itlar va pestitsidlardan foydalanishni sezilarli darajada cheklaydi yoki qat’iy taqiqlaydi. Savdo mahsuloti sifatidagi «organik o‘g‘itlar» odatda organik materiallarni hamda ularga qo‘shilishi mumkin bo‘lgan, iste’mol qilish uchun xavfsiz kukunsimon tabiiy minerallar, dengiz hayvonlarining qobiqlari (qisqichbaqa, langust, omar) va yem uni yoki suvo‘tlar kabi boshqa tayyorlangan mahsulotlarni (masalan, laminariya), yetishtirilgan mikroorganizmlar hamda ularning hayot faoliyati mahsulotlarini o‘z ichiga oladi. Tasnifga ko‘ra, bunday savdo mahsulotlari kompleks organik-mineral-bakterial o‘g‘itlar qatoriga kiradi.

Organik kelib chiqishli o‘g‘itlar (atamaning dastlabki agrotexnik ma’nosida — hayvonot chiqindilari, o‘simlikchilik chiqindilari, kompost va tozalangan oqova suv cho‘kindilari, ya’ni biologik kelib chiqishli qattiq moddalar). Go‘ngdan tashqari, hayvonlardan olinadigan materiallar qayta ishlangan mol so‘yish korxonalari chiqindilarini ham o‘z ichiga olishi mumkin: qayta ishlangan qondan olingan un, suyak uni, qush patidan tayyorlangan un, teri xomashyosi, tuyoq, shox va boshqa qismlar. Organik tarkibiy qismlarning ayrimlari, masalan, tozalangan oqova suv cho‘kindilari, kimyoviy-bakteriologik ko‘rsatkichlari bo‘yicha to‘liq mos kelsa-da, jamoatchilikning salbiy munosabati tufayli soha tomonidan rad etilishi mumkin. Boshqa tomondan, to‘g‘ri marketing targ‘iboti natijasida aynan shunday materiallardan innovatsion «organik o‘g‘it»ning tarkibiy qismlaridan biri sifatida foydalanish, aksincha, ekologiyaga ijobiy yondashuv tamoyillariga muvofiq deb keng jamoatchilik tomonidan ma’qullanishi mumkin. Ularning nomlanishi yoki tarkibidan qat’i nazar, bunday mahsulotlarning aksariyatida boshqa turdagi o‘g‘itlarga qaraganda oziq moddalar konsentratsiyasi pastroq bo‘ladi. Ular tuproqning unumdor qatlamini tiklash yoki shakllantirish imkonini berishi, shuningdek, «tabiiy», «ekologik» sabzavotchilik va bog‘dorchilikni sinab ko‘rmoqchi bo‘lganlarga mo‘ljallanishi mumkin.
Qadoqlangan holda sotiladigan tuproqning unumdor qatlamini yaxshilovchi mahsulot sifatida ko‘pincha torfdan foydalaniladi. Ko‘mirning bu noodatiy shakli tuproqni havolantirish va suvni shimib olish xususiyati hisobiga uning holatini yaxshilaydi, ammo o‘zi o‘simliklar uchun oziqaviy qiymatga ega emas. Shuning uchun bunday mahsulotni ushbu maqolaning boshida berilgan o‘g‘it ta’rifiga ko‘ra o‘g‘it deb hisoblab bo‘lmaydi. Tuproqqa qo‘shilgan maydalangan kokos po‘chog‘i, daraxt po‘stlog‘i, maydalangan yog‘och qirindisi va taxta tilish korxonalarining qipig‘i torfga o‘xshash (ammo aynan bir xil bo‘lmagan) ta’sir ko‘rsatadi. Oziqaviy qiymati cheklanganligi sababli ular ham tuproqning «yaxshilovchilari» yoki «tuzilmasini o‘zgartiruvchi qo‘shimchalar» hisoblanadi. Ayrim organik qo‘shimchalar tuproqdagi oziq moddalar miqdoriga teskari ta’sir ko‘rsatishi mumkin: taxta tilish korxonalaridan chiqqan yangi yog‘och chiqindilari chirib ulgurmaguncha tuproq tarkibidagi oziq moddalarni o‘zlashtirib olishi va tuproq kislotaligini pasaytirishi mumkin. Shu bilan birga, kompost kabi organik tuzilma yaxshilovchilari kation almashinuvini yaxshilash yoki mikroorganizmlarning ko‘payishini rag‘batlantirish orqali tuproqdagi oziq moddalarning o‘zlashtirilishini oshirishi mumkin. Mikroorganizmlar esa, o‘z navbatida, bir qator oziq moddalarning o‘simliklar uchun mavjudligini ko‘paytiradi.
Boshqa turlari
Bundan tashqari, quyidagi toifalar ham ajratiladi:
- organik-mineral o‘g‘itlar
- mikroo‘g‘itlar
- bakterial o‘g‘itlar
- uzoq muddat ta’sir qiluvchi o‘g‘itlar.
- tuproq hosil qiluvchi (gumus hosil qiluvchi) o‘g‘itlar
Bevosita xo‘jaliklarning o‘zida olinadigan o‘g‘itlar mahalliy o‘g‘itlar deb ataladi (go‘ng, kompost, torf, kul), kimyo korxonalarida tayyorlanadiganlari esa sanoat o‘g‘itlaridir.
So‘nggi vaqtlarda o‘simliklarning karbonat angidrid konsentratsiyasiga bog‘liqligi ham tadqiqot mavzusiga aylanmoqda. Karbonat angidrid o‘simliklarning mahsuldorligini oshirish uchun qo‘llanadi, xususan, issiqxonalarda.
O‘g‘itlarning ta’siri
O‘g‘itlar tuproq unumdorligini oshiradi.
O‘g‘itlarni tejash uchun aniq dehqonchilikning turli texnologiyalari, masalan, tabaqalashtirib o‘g‘itlash qo‘llanadi.
Rossiya agrosanoat majmuasining o‘g‘itlarga ehtiyoji
Rosstat ma’lumotlariga ko‘ra, Rossiyada qishloq xo‘jaligi korxonalari tomonidan solingan mineral o‘g‘itlar miqdori 100 % oziq moddalarga qayta hisoblaganda 1990-yilda 9,9 mln t, 2010-yilda esa 1,9 mln t ni tashkil etgan; shunday qilib, 20 yil ichida mineral o‘g‘itlardan foydalanish hajmi 5 baravar kamaygan. So‘nggi yillarda mineral o‘g‘itlardan foydalanish yana o‘sa boshlagan va 2019-yilda 2016-yilga nisbatan 17,6 % ga ko‘paygan.
Rossiya dehqonlari 2022-yilda 1993-yildan buyon rekord miqdorda — ta’sir etuvchi modda hisobida 5 mln tonna mineral o‘g‘it sotib oldi. Bu mineral o‘g‘itlarni qo‘llash darajasini mamlakat bo‘yicha o‘rtacha 60 kg/1 ga ekin maydonigacha oshirish imkonini berdi (2021-yilda — 55 kg/1 ga). Ilmiy asoslangan o‘g‘itlash ehtiyoji taxminan 80 kg/1 ga ni tashkil etadi.