Ochiq kalitli kriptografik tizim (ya’ni assimetrik shifrlash, assimetrik shifr turi) — shifrlash va/yoki elektron imzo (EI) tizimi bo‘lib, unda ochiq kalit ochiq (ya’ni himoyalanmagan, kuzatish mumkin bo‘lgan) kanal orqali uzatiladi hamda elektron imzoni tekshirish va xabarni shifrlash uchun ishlatiladi. Elektron imzoni yaratish va xabarni shifrdan chiqarish uchun yopiq kalit qo‘llanadi. Hozirgi vaqtda ochiq kalitli kriptografik tizimlar turli tarmoq protokollarida, xususan, TLS va undan oldingi SSL (HTTPS asosini tashkil etuvchi), shuningdek, SSH. Quyidagi tizimlarda ham qo‘llanadi: PGP, S/MIME.
Ochiq kalitli kriptotizim g‘oyasi
Umumiy tamoyillar
Ochiq kalitli assimetrik shifrlash quyidagi tamoyillarga asoslanadi:
- Juda katta ikkita son juftligini (ochiq va yopiq kalitni) shunday hosil qilish mumkinki, ochiq kalit ma’lum bo‘lsa ham, yopiq kalitni maqbul vaqt ichida hisoblab topib bo‘lmaydi. Bunda kalitlarni yaratish mexanizmi hammaga ma’lum bo‘ladi.
- Xabarni ochiq kalit yordamida shunday shifrlashga imkon beruvchi ishonchli usullar mavjudki, uni faqat yopiq kalit bilan shifrdan chiqarish mumkin. Shifrlash mexanizmi hammaga ma’lum bo‘ladi.
- Ikkala kalit egasi yopiq kalitni hech kimga oshkor qilmaydi, ammo ochiq kalitni aloqa qiluvchi tomonlarga beradi yoki uni ommaga e’lon qiladi.
Agar kalitlar egasiga shifrlangan xabar yuborish zarur bo‘lsa, jo‘natuvchi avval ochiq kalitni olishi kerak. U xabarini qabul qiluvchining ochiq kaliti yordamida shifrlab, ochiq kanallar orqali qabul qiluvchiga (kalitlar egasiga) yuboradi. Bunda xabarni yopiq kalit egasidan boshqa hech kim shifrdan chiqara olmaydi.
Natijada xabarlarni ishonchli shifrlash mumkin bo‘ladi, shifrdan chiqarish kaliti esa hammadan, hatto xabar jo‘natuvchilardan ham sir saqlanadi.
Bu tamoyilni posilka yuborishdagi «qulf — qulf kaliti» misoli bilan tushuntirish mumkin. A ishtirokchida o‘ziga tegishli qulf va uning kaliti bor. Agar A ishtirokchi B ishtirokchidan maxfiy posilka olmoqchi bo‘lsa, o‘z qulfini unga oshkora beradi. B ishtirokchi maxfiy posilkani shu qulf bilan qulflab, A ishtirokchiga yuboradi. Posilkani olgan A ishtirokchi qulfni o‘z kaliti bilan ochib, jo‘natmani oladi.
Qulf uzatilganini bilish yoki posilkani tutib olish ehtimoliy hujumchiga hech qanday foyda bermaydi: qulfning kaliti faqat A ishtirokchida bo‘lgani uchun posilkani ochib bo‘lmaydi.
Bir tomonlama funksiya yordamida amalga oshirish
Ochiq kalitli kriptografiya g‘oyasi bir tomonlama funksiyalar g‘oyasi bilan chambarchas bog‘liq. Bular shunday funksiyalarki, ma’lum bo‘lganda qiymatini topish ancha oson, lekin qiymatini orqali aniqlash maqbul vaqt ichida imkonsizdir.
Ammo bir tomonlama funksiyaning o‘zi amaliy foydalanish uchun yetarli emas: uning yordamida xabarni shifrlash mumkin, biroq shifrdan chiqarib bo‘lmaydi. Shu sababli ochiq kalitli kriptografiyada maxfiy yo‘lga (trapdoor) ega bir tomonlama funksiyalardan foydalaniladi. Maxfiy yo‘l — xabarni shifrdan chiqarishga yordam beradigan ma’lum bir sir. Ya’ni shunday mavjudki, va ma’lum bo‘lsa, ni hisoblash mumkin. Masalan, soatni ko‘plab mayda qismlarga ajratib tashlasangiz, uni yana ishlaydigan holatda yig‘ish juda qiyin. Ammo yig‘ish bo‘yicha yo‘riqnoma (maxfiy yo‘l) bo‘lsa, bu vazifani oson hal qilish mumkin.
Axborot qabul qiluvchisi ochiq kalit va «maxfiy yo‘l»ni (boshqacha aytganda, kalitning ochiq va yopiq qismlarini) hosil qiladi. So‘ng ochiq kalitni jo‘natuvchiga yuborib, «maxfiy yo‘l»ni o‘zida saqlaydi. Jo‘natuvchi axborotni ochiq kalit asosida shifrlaydi: bunday shifrlangan axborotni faqat ochiq kalit ham, «maxfiy yo‘l» ham mavjud bo‘lgandagina oson shifrdan chiqarish mumkin. Funksiya atamalarida aytganda, qabul qiluvchi «maxfiy yo‘l»li funksiyani hosil qiladi, so‘ng funksiyaning parametrlari haqidagi ma’lumotni jo‘natuvchiga uzatadi (bunda funksiya parametrlari ma’lum bo‘lsa ham, «maxfiy yo‘l»ni maqbul vaqt ichida aniqlab bo‘lmaydi). Shundan so‘ng jo‘natuvchi shifrlangan xabarni hosil qiladi, qabul qiluvchi esa orqali, ni bilgan holda, ni ajratib oladi (bu yerda — dastlabki shifrlanmagan xabar).
Misollar
Ochiq kalitli kriptografiyaning g‘oya va usullarini tushunishga quyidagi misol yordam beradi: foydalanuvchilar ulanadigan masofaviy kompyuterda parollarni saqlash. Tarmoqdagi har bir foydalanuvchining o‘z paroli bor. Tizimga kirayotganda u foydalanuvchi nomini ko‘rsatadi va maxfiy parolini kiritadi. Ammo parol masofaviy kompyuter diskida saqlansa, kimdir uni o‘qib olishi (buni ayniqsa kompyuter ma’muri oson bajarishi) va maxfiy axborotdan foydalanishi mumkin. Bu muammoni hal qilish uchun bir tomonlama funksiya ishlatiladi. Maxfiy parol yaratilganda kompyuterda parolning o‘zi emas, balki parol va foydalanuvchi nomiga qo‘llangan funksiyaning natijasi saqlanadi. Masalan, Alisa ismli foydalanuvchi «GLADIOLUS» parolini o‘ylab topdi. Bu ma’lumotlarni saqlashda (ALISA_GLADIOLUS) funksiyaning natijasi hisoblanadi; natija ROMASHKA qatori bo‘lsin. Tizimda aynan shu qator saqlanadi. Natijada parollar fayli quyidagi ko‘rinishga ega bo‘ladi:
| Ism | (ism_parol) |
|---|---|
| ALISA | ROMASHKA |
| BOB | NARTSISS |
Endi tizimga kirish quyidagicha bo‘ladi:
| Ism: | ALISA |
|---|---|
| Parol: | GLADIOLUS |
Alisa «maxfiy» parolini kiritganda, kompyuter funksiya ALISA_GLADIOLUS ga qo‘llanganda diskda saqlangan to‘g‘ri ROMASHKA natijasini berish-bermasligini tekshiradi. Ism yoki paroldagi hatto bitta harf o‘zgartirilsa ham, funksiya natijasi butunlay boshqacha bo‘ladi. Kompyuterda «maxfiy» parol hech qanday shaklda saqlanmaydi. Endi parollar faylini boshqa foydalanuvchilar ko‘rsa ham, maxfiylik buzilmaydi, chunki funksiyani amalda teskari hisoblash deyarli mumkin emas.
Oldingi misolda maxfiy yo‘lsiz bir tomonlama funksiya ishlatilgan, chunki shifrlangan xabardan dastlabki xabarni tiklash talab etilmagan. Keyingi misolda esa «maxfiy yo‘l», ya’ni boshqalar uchun olish qiyin bo‘lgan axborot yordamida dastlabki xabarni tiklash mumkin bo‘lgan sxema ko‘rib chiqiladi. Matnni shifrlash uchun bir necha qalin jilddan iborat katta telefon abonentlari ma’lumotnomasidan foydalanish mumkin (undan istalgan shahar aholisining telefon raqamini topish juda oson, ammo telefon raqamiga qarab abonentni topish deyarli imkonsiz). Shifrlanadigan xabardagi har bir harf uchun shu harf bilan boshlanadigan ism tanlanadi. Shunday qilib, har bir harfga abonentning telefon raqami mos qo‘yiladi. Masalan, yuboriladigan «KOROBKA» («quti») xabari quyidagicha shifrlanadi:
| Xabar | Tanlangan familiya | Shifrmatn |
|---|---|---|
| K | Korolyov | 5643452 |
| O | Orexov | 3572651 |
| R | Ruzayeva | 4673956 |
| O | Osipov | 3517289 |
| B | Baturin | 7755628 |
| K | Kirsanova | 1235267 |
| A | Arsenyeva | 8492746 |
Shifrmatn ma’lumotnomadan tanlangan tartibda yozilgan telefon raqamlari ketma-ketligidan iborat bo‘ladi. Shifrdan chiqarishni qiyinlashtirish uchun kerakli harf bilan boshlanadigan ismlarni tasodifiy tanlash lozim. Demak, dastlabki xabarni raqamlarning ko‘plab turli ro‘yxatlari (shifrmatnlar) yordamida shifrlash mumkin.
Bunday shifrmatnlarga misollar:
| Shifrmatn 1 | Shifrmatn 2 | Shifrmatn 3 |
|---|---|---|
| 1235267 | 5643452 | 1235267 |
| 3572651 | 3517289 | 3517289 |
| 4673956 | 4673956 | 4673956 |
| 3517289 | 3572651 | 3572651 |
| 7755628 | 7755628 | 7755628 |
| 5643452 | 1235267 | 5643452 |
| 8492746 | 8492746 | 8492746 |
Matnni shifrdan chiqarish uchun raqamlar o‘sish tartibida tuzilgan ma’lumotnoma bo‘lishi kerak. Ana shu ma’lumotnoma faqat qabul qiluvchiga ma’lum bo‘lgan «maxfiy yo‘l» (dastlabki matnni tiklashga yordam beradigan sir) vazifasini bajaradi. Har ikkala ma’lumotnoma ma’lumotlarisiz matnni umumiy holda shifrdan chiqarib bo‘lmaydi, lekin shifrlash uchun faqat birinchi ma’lumotnomaning o‘zi yetarli. Qabul qiluvchi ikkala ma’lumotnomani oldindan bemalol tayyorlab, jo‘natuvchiga shifrlash uchun faqat birinchisini berishi mumkin.
Ochiq kalitli shifrlash sxemasi
Faraz qilaylik, — kalitlar fazosi, va — mos ravishda shifrlash va shifrdan chiqarish kalitlari. — ixtiyoriy kalit uchun shifrlash funksiyasi bo‘lib, shartni qanoatlantiradi. Bu yerda , bunda — shifrmatnlar fazosi, , bunda — xabarlar fazosi.
— shifrdan chiqarish funksiyasi. Uning yordamida dastlabki xabarni topish mumkin. Shifrmatn : , — shifrlash funksiyalari to‘plami, — unga mos shifrdan chiqarish funksiyalari to‘plami. Har bir juftlik shunday xossaga egaki, ma’lum bo‘lsa ham, tenglamani yechish mumkin emas. Ya’ni berilgan ixtiyoriy shifrmatn uchun xabarni topib bo‘lmaydi. Demak, ma’lum bo‘lsa ham, unga mos shifrdan chiqarish kalitini aniqlab bo‘lmaydi; bu kalit — . bir tomonlama funksiya hisoblanadi, — maxfiy yo‘l.
Quyida A shaxsdan B shaxsga axborot uzatish sxemasi ko‘rsatilgan. Ishtirokchilar jismoniy shaxslar, tashkilotlar va boshqalar bo‘lishi mumkin. Biroq tushunishni osonlashtirish maqsadida axborot almashinuvi ishtirokchilarini odatda inson sifatida tasavvur qilishadi va ko‘pincha Alisa hamda Bob deb atashadi. Alisa va Bobning xabarlarini tutib olib, shifrdan chiqarishga harakat qiladigan ishtirokchi esa odatda Yeva deb nomlanadi.

- Bob kalitlar juftligini tanlaydi va shifrlash kaliti ni (ochiq kalitni) ochiq kanal orqali Alisaga yuboradi, shifrdan chiqarish kaliti (yopiq kalit) esa himoyalangan holda maxfiy saqlanadi (uni ochiq kanal orqali uzatmaslik kerak).
- Bobga xabar yuborish uchun Alisa ochiq kalit : , — hosil bo‘lgan shifrmatn.
- Bob shifrmatn ga teskari o‘zgartirish ni qo‘llab, uni shifrdan chiqaradi; bu o‘zgartirish .
Ilmiy asoslar
Assimetrik shifrlarning rivojlanishiga «Zamonaviy kriptografiyadagi yangi yo‘nalishlar» nomli maqola asos soldi. Uning mualliflari — Uitfild Diffi va Martin Xellman; maqola 1976-yilda nashr etilgan. Ralf Merklning ochiq kalitni tarqatishga oid ishidan ilhomlanib, ular ochiq kanal yordamida maxfiy kalitlarni hosil qilish usulini taklif qildilar. Eksponensial kalit almashinuvi deb ataladigan bu usul keyinchalik Diffi — Xellman kalit almashinuvi nomini oldi va aloqa kanalining autentifikatsiyadan o‘tgan foydalanuvchilari o‘rtasida umumiy maxfiy kalitni yaratishga imkon beruvchi birinchi e’lon qilingan amaliy usul bo‘ldi. 2002-yilda Xellman Merklning ochiq kalitli kriptografiya ixtirosiga qo‘shgan hissasini e’tirof etib, uni «Diffi — Xellman — Merkl» algoritmi deb atashni taklif qildi. Xuddi shu sxema Malkolm Uilyamson (ingl. Malcolm J. Williamson) tomonidan 1970-yillarda ishlab chiqilgan, lekin 1997-yilgacha sir saqlangan. Merklning ochiq kalitni tarqatish usuli 1974 yilda ixtiro qilingan va 1978-yilda e’lon qilingan; u «Merkl jumboqlari» deb ham ataladi.
Aynan 1977-yilda olimlar — Ronald Rivest, Adi Shamir va Leonard Adleman — Massachusets texnologiya institutida sonni ko‘paytuvchilarga ajratish masalasiga asoslangan shifrlash algoritmini ishlab chiqdilar. Tizim ularning familiyalari bosh harflari bilan nomlandi (RSA — Rivest, Shamir, Adleman). Xuddi shu tizim 1973-yilda Klifford Koks (ingl. Clifford Cocks) tomonidan, Hukumat aloqa shtab-kvartirasida (GCHQ) ishlayotgan paytda ixtiro qilingan. Biroq bu ish faqat markazning ichki hujjatlarida saqlangani sababli uning mavjudligi 1977-yilgacha ma’lum bo‘lmagan. RSA shifrlash uchun ham, raqamli imzo yaratish uchun ham yaroqli bo‘lgan birinchi algoritmga aylandi.
Umuman, mashhur assimetrik kriptotizimlar bir tomonlama funksiyalar va maxfiy yo‘lga ega funksiyalarni yaratishga imkon beradigan murakkab matematik masalalardan biriga asoslanadi. Masalan, Merkl — Xellman va Xor — Rivest kriptotizimlari «ryukzak masalasi»ga asoslanadi.
Ochiq kalitli kriptotizimlarni yaratishning asosiy tamoyillari
- Dastlab murakkab masalani olamiz. Nazariy jihatdan uni yechish qiyin bo‘lishi kerak: masalaning barcha yechim variantlarini uning hajmiga nisbatan polinomial vaqt ichida ko‘rib chiqishga imkon beradigan algoritm bo‘lmasligi kerak. Aniqrog‘i, bu masalani yechadigan ma’lum polinomial algoritm bo‘lmasligi kerak, deyish to‘g‘riroq. Chunki hozirgacha birorta masala uchun bunday algoritm umuman mavjud emasligi isbotlanmagan.
- Murakkab masaladan oson qismmasalani ajratib olish mumkin. Uni polinomial vaqtda, yaxshisi, chiziqli vaqtda yechish imkoniyati bo‘lishi kerak.
- «Aralashtirib va chayqatib», masalani dastlabkisiga umuman o‘xshamaydigan yangi masalaga aylantiramiz. masalasi hech bo‘lmaganda dastlabki murakkab .
- masalasidek ko‘rinishi kerak. Uni shifrlash kaliti sifatida qanday qo‘llash mumkinligi oshkora tushuntiriladi. Ammo dan qanday qilib olish maxfiy yo‘l sifatida sir saqlanadi.
- Kriptotizim shunday tuziladiki, qonuniy foydalanuvchi bilan kriptotahlilchining shifrdan chiqarish algoritmlari sezilarli darajada farq qiladi. Ikkinchisi -masalani yechsa, birinchisi maxfiy yo‘ldan foydalanib, -masalani yechadi.
Bir nechta ochiq kalitli kriptografiya
- Quyidagi misolda Alisa xabarni faqat Bob o‘qiy oladigan qilib shifrlashi, Bob esa uni faqat Alisa shifrdan chiqara oladigan qilib shifrlashi mumkin bo‘lgan sxema ko‘rsatilgan.
Jadvalda ko‘rsatilganidek taqsimlangan 3 ta , , kalit mavjud bo‘lsin.
| Shaxs | Kalit |
|---|---|
| Alisa | |
| Bob | |
| Kerol | |
| Deyv | , |
| Ellen | , |
| Frank | , |
Shunda Alisa xabarni kalit bilan shifrlashi, Ellen esa uni , kalitlar yordamida shifrdan chiqarishi mumkin; Kerol xabarni kalit bilan shifrlaydi, Deyv esa uni , kalitlar bilan shifrdan chiqaradi. Agar Deyv xabarni kalit bilan shifrlasa, uni Ellen, kalit bilan shifrlasa, Frank o‘qiy oladi. Har ikkala va kalit bilan shifrlasa, xabarni Kerol o‘qiydi. Qolgan ishtirokchilar ham shunga o‘xshash ish tutadi.
| Quyidagi kalit bilan shifrlanadi | Quyidagi kalit bilan shifrdan chiqariladi |
|---|---|
| va | |
| va | |
| va | |
| , | |
| , | |
| , |
- Endi guruh tarkibini oldindan bilmasdan ham agentlar guruhiga xabar yuborish mumkin.
Dastlab Alisa, Bob va Keroldan iborat uch agentli to‘plamni ko‘rib chiqamiz. Alisaga va , Bobga esa va , Kerolga esa va kalitlari beriladi. Endi yuboriladigan xabar kalit bilan shifrlansa, uni faqat Alisa va kalitlarini ketma-ket qo‘llab o‘qiy oladi. Bobga xabar yuborish kerak bo‘lsa, u kalit bilan, Kerolga yuborilsa, kalit bilan shifrlanadi. Agar xabarni Alisa va Kerolning ikkalasiga yuborish kerak bo‘lsa, shifrlash uchun quyidagi kalitlardan foydalaniladi: va .
Bu sxemaning afzalligi shundaki, uni amalga oshirish uchun faqat bitta xabar va n ta kalit kerak bo‘ladi (n ta agentli sxemada). Agar har bir agentga alohida xabar yuborilsa, ya’ni har bir agent (jami n ta) va har bir xabar uchun alohida kalitlar qo‘llansa, agentlarning barcha turli qismto‘plamlariga xabar yuborish uchun ta kalit zarur bo‘ladi.
Bunday sxemaning kamchiligi shundaki, xabar yuboriladigan agentlar qismto‘plamini (ularning ismlari ro‘yxati ancha uzun bo‘lishi mumkin) ham barchaga uzatish kerak. Aks holda, har bir agent mosini topish uchun kalitlarning barcha kombinatsiyalarini tekshirib chiqishga majbur bo‘ladi. Bundan tashqari, agentlar kalitlar haqidagi katta hajmdagi ma’lumotlarni saqlashlari kerak.
Ochiq kalitli algoritmlarning kriptotahlili
Bir qarashda ochiq kalitli kriptotizim shifrlash kalitini uzatish uchun xavfsiz kanal talab qilmaydigan mukammal tizimdek ko‘rinadi. Bunda ikki qonuniy foydalanuvchi kalit almashish uchun uchrashmasdan ham ochiq kanal orqali muloqot qilishi mumkindek tuyuladi. Afsuski, bu unday emas. Rasmda faol tutib oluvchi sifatida harakat qilayotgan Yeva shifrlash tizimini buzmasdan ham unga aralashib, Bobga mo‘ljallangan xabarni shifrdan chiqarishi mumkinligi ko‘rsatilgan.

Bu modelda Yeva ochiq kalitni, ya’ni Bob Alisaga yuborgan kalitni tutib oladi. So‘ng va kalitlar juftligini yaratadi va o‘zini Bob sifatida ko‘rsatib, Alisaga ochiq kalitni yuboradi. Alisa uni Bobning ochiq kaliti deb o‘ylaydi. Yeva Alisadan Bobga yuborilgan shifrlangan xabarlarni tutib olib, o‘zining maxfiy kaliti bilan shifrdan chiqaradi, so‘ng Bobning ochiq kaliti bilan qayta shifrlab, Bobga jo‘natadi. Natijada ishtirokchilar uchinchi shaxs borligini, u xabarni tutib olishi yoki uni soxta xabar bilan almashtirishi mumkinligini sezmaydi. Bu ochiq kalitlarni autentifikatsiya qilish zarurligini ko‘rsatadi. Buning uchun odatda sertifikatlar ishlatiladi. PGP tizimidagi taqsimlangan kalit boshqaruvi bu muammoni kafillar yordamida hal qiladi.[ishonchli bo‘lmagan manba][manba 4865 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Hujumning yana bir turi — ochiq kalit ma’lum bo‘lganda yopiq kalitni hisoblab topish (quyidagi rasm). Kriptotahlilchi shifrlash algoritmi ni biladi va uni tahlil qilib, ni topishga urinadi. Agar kriptotahlilchi A shaxsdan B shaxsga yuborilgan bir nechta c shifrmatnni tutib olgan bo‘lsa, bu jarayon osonlashadi.

Ko‘pchilik ochiq kalitli kriptotizimlar katta sonlarni ko‘paytuvchilarga ajratish (faktorizatsiya) masalasiga asoslanadi. Masalan, RSA ochiq kalit sifatida ikkita katta tub sonning ko‘paytmasi bo‘lgan n sonidan foydalanadi. Bunday algoritmni buzishning murakkabligi katta sonni tub ko‘paytuvchilarga ajratish, ya’ni faktorizatsiya masalasining qiyinligi bilan bog‘liq. Bu masalani amalda yechish mumkin, sonlarni ko‘paytuvchilarga ajratish jarayoni esa yildan yilga tezlashmoqda. Quyida «Kvadratik elak» algoritmi yordamida ko‘paytuvchilarga ajratish ko‘rsatkichlari keltirilgan.
| Yil | O‘nlik xonalar soni (ko‘paytuvchilarga ajratilgan sonda) | Ko‘paytuvchilarga ajratish 512 bitli son uchun necha marta qiyinroq |
|---|---|---|
| 1983 | 71 | > 20 mln |
| 1985 | 80 | > 2 mln |
| 1988 | 90 | 250 ming |
| 1989 | 100 | 30 ming |
| 1993 | 120 | 500 |
| 1994 | 129 | 100 |
Bu masalani potensial ravishda yechish uchun zarur qurilma — Shor algoritmini bajarishga qodir yetarlicha kuchli kvant kompyuteri.
Assimetrik shifrlashning ko‘plab usullarida kriptotahlil natijasida aniqlangan kriptografik mustahkamlik algoritmni ishlab chiquvchilar nazariy baholash asosida ko‘rsatgan qiymatlardan ancha farq qiladi. Shu sababli ko‘plab mamlakatlarda ma’lumotlarni shifrlash algoritmlaridan foydalanish qonun bilan tartibga solinadi. Xususan, Rossiyada davlat va tijorat tashkilotlarida faqat davlat sertifikatidan o‘tgan shifrlash dasturlaridan foydalanishga ruxsat etiladi. Sertifikatlovchi idoralar jumlasiga FSB, FSTEK.
Tizimning xususiyatlari
Qo‘llanilishi
Ochiq kalitli kriptotizim algoritmlaridan quyidagi maqsadlarda foydalanish mumkin:
- uzatilayotgan va saqlanayotgan axborotni himoyalashning mustaqil vositasi sifatida;
- kalitlarni taqsimlash vositasi sifatida (odatda ochiq kalitli kriptotizim algoritmlari yordamida hajmi kichik kalitlar tarqatiladi, katta axborot oqimlari esa boshqa algoritmlar yordamida uzatiladi);
- foydalanuvchilarni autentifikatsiya qilish vositasi sifatida.
Afzalliklari
Assimetrik shifrlarning simmetrik shifrlarga nisbatan afzalliklari:
- maxfiy kalitni oldindan himoyalangan kanal orqali uzatish shart emas;
- sir saqlanishi kerak bo‘lgan shifrdan chiqarish kaliti faqat bitta tomonga ma’lum bo‘ladi (simmetrik kriptografiyada bunday kalit ikkala tomonga ham ma’lum bo‘lib, ikkalasi ham uni sir saqlashi kerak);
- katta tarmoqlarda assimetrik kriptotizimdagi kalitlar soni simmetrik tizimdagiga nisbatan ancha kam bo‘ladi.
Kamchiliklari
Assimetrik shifrlash algoritmlarining simmetrik shifrlashga nisbatan kamchiliklari:
- algoritmga o‘zgartirish kiritish qiyinroq;
- kalitlar uzunroq bo‘ladi — quyidagi jadvalda simmetrik algoritm kaliti uzunligi va unga teng kriptografik mustahkamlikka ega RSA kalitining uzunligi taqqoslangan:
| Simmetrik kalit uzunligi, bit | RSA kaliti uzunligi, bit |
|---|---|
| 56 | 384 |
| 64 | 512 |
| 80 | 768 |
| 112 | 1792 |
| 128 | 2304 |
- kalitlar juftligi yordamida shifrlash va shifrdan chiqarish bir xil matnni simmetrik algoritm bilan shifrlash va shifrdan chiqarishga qaraganda ikki-uch tartib sekinroq bajariladi;
- hisoblash resurslari ancha ko‘p talab etiladi. Shu sababli amalda assimetrik kriptotizimlar boshqa algoritmlar bilan birgalikda qo‘llanadi:
- elektron raqamli imzo — ERI — yaratishda xabar avval xeshlanadi, assimetrik kalit yordamida esa faqat xesh-funksiya;
- ning nisbatan kichik natijasi imzolanadi; shifrlash uchun esa ular gibrid kriptotizimlar shaklida qo‘llanadi. Bunda katta hajmdagi ma’lumotlar simmetrik shifr yordamida seans kalitida shifrlanadi, assimetrik shifr orqali esa faqat seans kalitining o‘zi uzatiladi.
Assimetrik shifrlarning turlari
- RSA (Rivest — Shamir — Adleman)
- DSA (raqamli imzo algoritmi — Digital Signature Algorithm)
- ElGamal (El-Gamal shifrlash tizimi)
- Diffie-Hellman (Diffi — Xellman kalit almashinuvi)
- ECDSA (elliptik egri chiziqlarga asoslangan raqamli imzo algoritmi — Elliptic Curve Digital Signature Algorithm) — raqamli imzo yaratish uchun ochiq kalitli algoritm.
- GOST R 34.10-2012
- Rabin
- Luc
- McEliece
- Uilyams kriptotizimi
Adabiyotlar
- A. Salomaa Ochiq kalitli kriptografiya. — M.: «Mir», 1995. — 318 bet — ISBN 5-03-001991-X.
- A. J. Menezes, P. C. van Oorschot, S. A. Vanstone. Amaliy kriptografiya qo‘llanmasi (Handbook of Applied Cryptography). — 1997. — ISBN 0-8493-8523-7.
- B. Shnayer Amaliy kriptografiya. Protokollar, algoritmlar va C tilidagi dastur kodlari = Amaliy kriptografiya. Protokollar, algoritmlar va C tilidagi dastur kodlari (Applied Cryptography. Protocols, Algorithms and Source Code in C). — M.: «Triumf», 2002. — 816 bet — 3000 nusxa — ISBN 5-89392-055-4.