Domen nomi — aniqlash uchun xizmat qiladigan, ma’muriy mustaqillik birliklari hisoblangan hududlarning Internet tarmog‘idagi yuqoriroq ierarxiya pog‘onasidagi hudud tarkibida qo‘llanadigan ramziy nomdir. Bunday hududlarning har biri domen deb ataladi. Turli darajadagi domenlar majmui to‘liq domen nomini — muayyan veb-saytning noyob manzilini tashkil etadi. Internetning umumiy nomlar makoni aynan DNS — domen nomlari tizimi yordamida ishlaydi. Domen nomlari internet tugunlari va ularda joylashgan tarmoq resurslarini (veb-saytlar, elektron pochta serverlari va boshqa xizmatlarni) inson uchun qulay shaklda manzillash imkonini beradi.
Tarix
Domen nomlari tizimi 1984-yildan beri mavjud. 1990-yilda Internetdan tijorat maqsadida foydalanish boshlanganidan 1997-yilgacha Internetdan foydalanadigan kompyuterlarning umumiy soni 10 milliondan oshdi. 1997-yilga kelib qariyb 1 million domen nomi ro‘yxatdan o‘tkazilgan edi.
Tarmoq nomlari va manzillarini taqsimlash hamda hisobga olish zarurati Internet paydo bo‘lgan dastlabki davrlardayoq yuzaga kelgan. Bu vazifaga ilk bor Jon Postel — 1960-yillarning oxirida Internetning dastlabki namunasi bo‘lgan ARPANET tarmog‘i ustidagi ishlarga jalb etilgan aspirant duch kelgan. 1983-yilda uning ishtirokida ierarxik domen nomlari tizimi — DNS ishlab chiqildi. 1988-yilda manzillarni taqsimlash uchun notijorat «Internet manzil makoni ma’muriyati» (IANA) tashkil etildi va unga Postel rahbarlik qildi. Manzillarni taqsimlashning texnik boshqaruvi Janubiy Kaliforniya universiteti negizida amalga oshirilgan, ARPANET loyihasidagi kabi buyurtmachi esa AQSH Mudofaa vazirligi edi. 1991-yildan bu vazifani Network Solution Inc (NSI) kompaniyasi bajara boshladi; 1995-yilda u domen nomlarini ro‘yxatdan o‘tkazish uchun haq olishga ruxsat oldi.
1998-yil yanvarida Jon Postel o‘z tashabbusi bilan operatorlar bilan birgalikda DNS ildiz zonasining manba manzilini (a.root-servers.net) NSI serveridan IANA tarkibidagi serverga o‘zgartirdi. Bundan maqsad ildiz zonasi ustidan nazoratni IANA doirasidagi nodavlat tashkilotlar bilan hukumatlar tasarrufida qolgan to‘rtta DNS ildiz serveri o‘rtasida taqsimlash edi. Shundan so‘ng AQSH hukumati Posteldan bu harakatni bekor qilishni talab qildi, aks holda unga «Internet bilan ishlashni umrbod taqiqlash» bilan tahdid qildi. Postel bu talabga bo‘ysundi. Tajriba davomida DNS faoliyati buzilmadi.
Oradan bir hafta o‘tgach, AQSH Savdo vazirligining Milliy telekommunikatsiya va axborot boshqarmasi «Internet manzillarini texnik boshqarishni takomillashtirish bo‘yicha taklif»ni e’lon qildi. Unda DNS ildiz zonasini nazorat qilish uchun maxsus notijorat nodavlat tashkilot tuzish zarurligi aytilgan edi. Postel ushbu tashkilotni (ICANN) tuzishda faol ishtirok etdi va uning birinchi texnik direktori bo‘lishi kerak edi, biroq 1998-yil oktabrida vafot etdi.
ICANN korporatsiyasi domenlarni ro‘yxatdan o‘tkazishning taqsimlangan tizimini joriy qila boshladi. Tizim akkreditatsiyadan o‘tgan ro‘yxatga oluvchilarning domen nomlari reyestrlariga erkin kirishi tamoyiliga asoslanadi. Bu qadam raqobatli domen bozorining shakllanishiga zamin yaratdi. Hozir umumiy foydalanishdagi domen zonalarida 900 dan ortiq akkreditatsiyalangan ro‘yxatga oluvchi faoliyat yuritmoqda. Natijada ro‘yxatdan o‘tgan domenlar soni sezilarli darajada oshib, 350 milliondan ham ortdi.
2015-yil oxiriga kelib Internetdagi domen nomlarining umumiy soni 299 milliondan oshdi. Ularning 137,8 millioni milliy domen zonalarida joylashgan bo‘lib, shundan 5 163 428 tasi .ru zonasiga tegishli edi; .com va .net zonalarida esa 135,2 million domen nomi mavjud edi.
2021-yil oxirida barcha domen zonalarida 364,6 million domen nomi mavjud edi. Shulardan .com va .net zonalarida 172,1 million domen nomi ro‘yxatdan o‘tgan: .com zonasida 158,6 million, .net zonasida esa 13,5 million domen nomi bor edi. Mamlakat kodiga ega domen nomlarining umumiy ro‘yxatdan o‘tish soni 152,9 millionni tashkil etdi (2021-yil uchinchi choragi oxirida).
To‘liq domen nomining tuzilishi

To‘liq domen nomi bevosita domen nomi va u tarkibiga kiradigan barcha yuqori darajadagi domenlar nomlaridan iborat bo‘lib, ular nuqtalar bilan ajratiladi. Masalan, ru.wikipedia.org. to‘liq nomi uchinchi darajali ru domenini anglatadi. U ikkinchi darajali domen wikipedia tarkibiga kiradi, bu domen esa yuqori darajali domen org tarkibiga, u esa nomsiz ildiz domen . (nuqta) tarkibiga kiradi. Kundalik nutqda «domen nomi» deganda ko‘pincha aynan to‘liq domen nomi tushuniladi.
FQDN (inglizcha fully qualified domain name so‘zlarining qisqartmasi — «to‘liq aniqlangan domen nomi», ba’zan «to‘liq domen nomi» shaklida ham yuritiladi) — domen nomi bo‘lib, uni aniqlashda hech qanday noaniqlik bo‘lmaydi. U DNS.
ierarxiyasidagi barcha ota domenlar nomini o‘z ichiga oladi. DNS tizimida va ayniqsa zona fayllarida FQDN oxiriga nuqta qo‘yiladi (masalan, example.com.), ya’ni u . nomli bo‘lmagan ildiz domenni ham o‘z ichiga oladi.
FQDN bilan oddiy domen nomi o‘rtasidagi farq ikkinchi, uchinchi va undan keyingi darajadagi domenlar nomlanganda namoyon bo‘ladi. FQDN hosil qilish uchun nom tarkibida yuqoriroq darajadagi domenlar albatta ko‘rsatilishi kerak. Masalan, «sample» domen nomi hisoblanadi, ammo uning to‘liq domen nomi (FQDN) beshinchi darajadagi domen nomi ko‘rinishida bo‘ladi — sample.gtw-02.office4.example.com., bunda:
sample— beshinchi daraja;gtw-02— to‘rtinchi daraja;office4— uchinchi daraja;example— ikkinchi daraja;com— birinchi (yuqori) daraja;.(точка)— nolinchi (ildiz) daraja.
Domenlarning DNS yozuvlarida (yo‘naltirish, pochta serverlari va boshqa maqsadlar uchun) har doim FQDN ishlatiladi. Amaliyotda ko‘pincha to‘liq domen nomi ildiz domen oldidagi so‘nggi nuqtasiz yoziladi, masalan, sample.gtw-02.office4.example.com.
Domen zonasi
Domen zonasi — muayyan domenga kiruvchi, ma’lum darajadagi domen nomlari majmui. Masalan, wikipedia.org zonasi ushbu domendagi barcha uchinchi darajali domen nomlarini qamrab oladi. «Domen zonasi» atamasi asosan texnik sohada, DNS serverlarini sozlashda (zonani qo‘llab-quvvatlash, zonani delegatsiya qilish va zonani uzatish) ishlatiladi.
Statistika
«Habr» portalida e’lon qilingan 2025-yilgi tahliliy sharhga ko‘ra, yuqori darajali domen nomlarining (TLD) umumiy soni 364,3 millionga yetgan va 40,2 % ga oshgan. Bu o‘sish so‘nggi 10 yil ichida yuz bergan. .com va .net domenlari yetakchiligicha qolmoqda, ammo milliy domenlar (ccTLD) hamda yangi umumiy yuqori darajali domenlar (new gTLD) ko‘payayotgani sababli ularning ulushi asta-sekin kamaymoqda. Ayniqsa .shop, .online, .ai, .app zonalari hamda .me, .io va .tv kabi muayyan mavzuga bog‘langan milliy domenlar tez rivojlanmoqda. Belarusning .BY va .БЕЛ zonalarida 2022-yildan beri pasayish kuzatilmoqda, biroq 2024-yilda tiklanish imkoniyati paydo bo‘lgan.
Texnik jihat
Domen nomini IP-manzilga va aksincha, IP-manzilni domen nomiga o‘zgartirish uchun DNS.
tizimi xizmat qiladi. U ierarxik tuzilgan DNS serverlaridan iborat. Har bir server bitta yoki bir nechta domen zonasini boshqaradi va shu zonalarga oid so‘rovlarga javob beradi. Shuningdek, tizimga istalgan zona haqidagi so‘rovlarni qayta ishlovchi DNS rezolverlari (DNS resolvers) kiradi. Ko‘pincha zona boshqaruvchisi va rezolver vazifalari bitta dasturda birlashtiriladi. Masalan, keng tarqalgan BIND (Berkeley Internet Name Domain).
Domenlarning noyobligini ta’minlash va egalari huquqlarini himoya qilish uchun 1- va 2- (ayrim hollarda 3-) darajali domen nomlaridan faqat vakolatli ro‘yxatga oluvchilar orqali ro‘yxatdan o‘tkazilgandan so‘ng foydalanish mumkin. Ro‘yxatdan o‘tkazilgan domen egasi (ma’muri) haqidagi ma’lumotlar ko‘pincha to‘liq yoki qisman yashiriladi. Ochiq ma’lumotlarni WHOIS xizmati orqali olish mumkin. Ommaga taqdim etiladigan ma’lumotlarning hajmi va mazmunini tegishli domen zonasi reyestri belgilaydi.
Domen biznesi
Internet rivojlanishi bilan saytlarning esda qolarli, jozibador manzillari, ya’ni domenlar alohida qiymatga ega bo‘ldi. Ro‘yxatdan o‘tkazilgan domenlarning umumiy soni 250 milliondan oshadi. Shu bois bo‘sh, chiroyli va qisqa domen nomini topish juda qiyinlashdi. Domen nomlarini qayta sotish bozori shakllandi. Bu bozorga domenlarni ro‘yxatdan o‘tkazuvchi, ikkilamchi bozorda sotib oluvchi va sotuvchi, ro‘yxatdan o‘tgan domenlarda reklama joylashtiruvchi kompaniyalar, xosting xizmatlari, yuridik va huquqiy tashkilotlar va boshqalar kiradi. Domenlarning qariyb 30 % ida hech qanday ma’lumot yo‘q; ular faqat reklama havolalarini sotish uchun mavjud.
Domen biznesining rivojlanishida ilk T.R.A.F.F.I.C. domen konferensiyasi prezidenti va hammuassisi Rik Shvars (Rick Schwartz) katta rol o‘ynagan. U o‘zining birinchi LipService.com domen nomini 1995-yil dekabrida atigi $100 ga sotib olgan. Keyingi yili, 1996-yilda, eBet.com domen nomini ham $100 ga ro‘yxatdan o‘tkazib, 20 yildan so‘ng uni Network Solutions[ingl.] kompaniyasiga $1,35 millionga sotgan. 1997-yilda u porno.com domen nomini $42 000 ga sotib oldi, so‘ng reklama va qayta yo‘naltirishlardan $10 milliondan ortiq daromad oldi hamda 2015-yilda domenni $8 888 888 ga sotdi.
Taxminlarga ko‘ra, minglab kompaniyalar o‘z rasmiy saytining business.com domenida bo‘lishini istagan. Shu sababli 2007-yilda ushbu domen 360 million AQSH dollariga sotilgan. Hozirgi kunda gTLD va ayrim ccTLD zonalaridagi (jumladan, .ru) keng tarqalgan inglizcha birlikdagi otlarga mos keladigan domenlar, shuningdek, ko‘pi bilan uchta harf yoki raqamdan iborat domenlar tijoriy qiymatga ega. .com zonasida uch harfli domenlarni erkin ro‘yxatdan o‘tkazish imkoniyati tugagach,[manba 4923 kundan beri ko‘rsatilmagan] to‘rt harfli domenlarning ham barchasi qimmatli bo‘lib qoldi.
12-yanvar (2012-yil) sanasidan boshlab ICANN New gTLD dasturi doirasida .BRAND, .КОМПАНИЯ, .ГОРОД kabi nomlangan yuqori darajali domenlarni yaratish bo‘yicha arizalarni qabul qila boshladi. Mutaxassislarning fikricha, bunday shaxsiylashtirilgan domen biznes yoki brendni yangi bosqichga olib chiqishga yordam beradi.
Tashlab ketilgan domenlar (drop-domenlar)
Drop-domenlar deb odatda ro‘yxatdan o‘tkazish muddati tugab, yana bo‘shagan domen manzillariga aytiladi. Bunga domen egasining o‘z loyihasini davom ettirishni istamasligi yoki oddiy unutuvchanlik sabab bo‘lishi mumkin. So‘nggi holatdan kiberskvotterlar g‘arazli maqsadlarda faol foydalanadi: ular muddati tugagan domenlarni o‘z nomiga ro‘yxatdan o‘tkazib, keyin egalariga spekulyativ narxda qayta sotib olishni taklif qiladi.
Yuridik jihat
Dastlab domen nomlari tizimi manzillashning shunchaki qulayroq va oson eslab qolinadigan shakli edi. WWW tizimining rivojlanishi va internet biznesiga katta mablag‘ kiritilishi bilan domen nomlari muhim iqtisodiy qiymat kasb etdi. Har qanday mulk singari, ular ham huquqiy tartibga solishga muhtoj bo‘ldi.
Hozirgi vaqtda «domen nomi» atamasi keng tanilgan va tushunarli. Rossiya Federatsiyasi Fuqarolik kodeksining 5-kichik bandi, 2-bandi, 1484-moddasiga ko‘ra, domen nomi Internet tarmog‘ida manzillash usulidir. 15-band, 2-modda bilan belgilangan 149-FZ-sonli «Axborot, axborot texnologiyalari va axborotni himoya qilish to‘g‘risida»gi federal qonunga ko‘ra, domen nomi — Internetda joylashtirilgan axborotdan foydalanishni ta’minlash maqsadida saytlarni manzillash uchun mo‘ljallangan belgilar ketma-ketligidir. Domen nomi bitimlar obyekti bo‘lishi va korxonaning nomoddiy aktivlari tarkibiga kirishi mumkin.
Domenni ro‘yxatdan o‘tkazish tegishli shartnoma tuzilgandan so‘ng amalga oshiriladi. Ko‘pincha bu elektron shaklda bajariladi. Shartnomada domen joylashtiriladigan server va dasturiy ta’minot albatta ko‘rsatiladi. Tomonlarning javobgarligiga oid nizoli masalalar Rossiya qonunchiligi doirasida hal etiladi.
Internet milliy domenini muvofiqlashtirish markazining 05.10.2011-yildagi 2011-18/81-sonli qarori bilan tasdiqlangan .RU va .РФ domenlarida domen nomlarini ro‘yxatdan o‘tkazish qoidalariga muvofiq, «domen ma’muri» tushunchasi kiritilgan. Bu — domen nomi uning nomiga ro‘yxatdan o‘tkazilgan foydalanuvchi bo‘lib, u domen nomini ro‘yxatdan o‘tkazish shartnomasini tuzadi va domenni boshqaradi, ya’ni undan foydalanish tartibini belgilaydi.
Ko‘plab mamlakatlarda domen nomi nizoning predmeti bo‘lgan ko‘plab sud jarayonlari o‘tkazilgan. Ayrim domen zonalaridagi nizolar nafaqat sud tartibida, balki UDRP, ya’ni hakamlik sudini eslatadigan tartib.
Ayrim mutaxassislar domen nomi yangi individuallashtirish vositasi hisoblanish-hisoblanmasligi haqida bahslashadi. Xususan, Rossiyada domen nomi qonunchilikda individuallashtirish vositalari qatoriga kiritilmagan. Rossiya Federatsiyasi Fuqarolik kodeksining 5-kichik bandi, 2-bandi, 1484-moddasiga muvofiq, domen nomida tovar belgisidan foydalanish tovar belgisiga bo‘lgan mutlaq huquq doirasiga kiradi. Shu kodeksning 4-kichik bandi, 2-bandi, 1519-moddasiga ko‘ra, Internetda, jumladan domen nomida va boshqa manzillash usullarida tovarning kelib chiqish joyi nomini ko‘rsatish ushbu nomga bo‘lgan mutlaq huquq bilan tartibga solinadi. Biroq Rossiyaning ayrim huquqshunoslari Fuqarolik kodeksining to‘rtinchi qismi qabul qilinishidan oldin domen nomini mustaqil individuallashtirish vositasi deb hisoblagan. M. S. Azarov fikricha, hozir ham «domen nomi Rossiya Federatsiyasi Fuqarolik kodeksida nazarda tutilmagan, ammo qonunan ruxsat etilgan individuallashtirish vositasidir». Bunga qarama-qarshi nuqtayi nazarlar ham mavjud: ko‘pchilik domen nomlari farqlash xususiyatiga ega bo‘lmagani sababli ularni individuallashtirish vositasi deb hisoblab bo‘lmaydi.
Inson huquqlari bo‘yicha Yevropa sudi o‘z qarorida domen nomi egasi undan qanday foydalanishni mustaqil belgilash huquqiga ega ekanini qayd etgan. U domenida reklama yoki xizmatlar va/yoki tovarlar haqidagi saytni joylashtirishi, unga kirishni pulli yoki bepul qilishi, domen nomini ijaraga berishi, sotishi va hokazolarni amalga oshirishi mumkin. Shu sababli domen nomidan foydalanishga bo‘lgan mutlaq huquq iqtisodiy qiymatga ega va Inson huquqlari hamda asosiy erkinliklarni himoya qilish to‘g‘risidagi konvensiyaga 1-sonli protokolning 1-moddasi ma’nosida mulk huquqi hisoblanadi.
Domen nomlarining turlari
Mavzuli domenlar (gTLD)
Umumiy yuqori darajali domenlar (gTLD) uchun boshqaruvchi tashkilot — ICANN.
Xalqaro belgili domenlar (IDN)
Milliy alifbolar belgilarini o‘z ichiga olgan domen nomlari. Yuqori darajali IDN domenlarini boshqaruvchi va nazorat qiluvchi tashkilot — ICANN.
Milliy domenlar (ccTLD)
Milliy yuqori darajali domenlar (ccTLD) tegishli milliy ro‘yxatga oluvchilarga delegatsiya qilingan. Ular ro‘yxatdan o‘tkazish qoidalarini mustaqil ravishda yoki hukumat ko‘rsatmalariga muvofiq belgilaydi. Boshqaruvchi tashkilot — IANA.
Zaxiraga olingan domen nomlari
Mazkur RFC 2606 (Reserved Top Level DNS Names — «Zaxiraga olingan yuqori darajali DNS domen nomlari») misol sifatida (masalan, hujjatlarda) va sinov uchun ishlatilishi kerak bo‘lgan domen nomlarini belgilaydi. Ularga example.com, example.org va example.net, shuningdek, .test, .invalid va boshqalar ham kiradi.
Uzun domen nomlari
Domen nomining uzunligi ma’muriy va texnik sabablarga ko‘ra cheklanadi. Odatda domenlarni ro‘yxatdan o‘tkazish uchun 63 belgigacha ruxsat beriladi. Ayrim zonalarda uzunligi 127 belgigacha bo‘lgan domenlarni ro‘yxatdan o‘tkazish mumkin. Hozirgi vaqtda[qachon?] Ginnesning rekordlar kitobida «eng uzun» domen nomlari ro‘yxatga olinmaydi, chunki ularni yaratish alohida kuch talab qilmaydi.
Uzun domen nomlaridan reklama va e’tiborni jalb etish uchun foydalaniladi, masalan:
- llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwyll-llantysiliogogogoch.info — Llanvayr-Pullgvingill qishlog‘ining nomi; u Uelsda, Anglsi orolida joylashgan bo‘lib, nomi «Oq yong‘oqzor bilan qoplangan pasttekislikdagi, kuchli girdob yaqinidagi, Avliyo Tisilio cherkovi va qizil g‘or yonidagi Muqaddas Maryam cherkovi» degan ma’noni bildiradi. XIX asrgacha qishloq Llanfair Pwllgwyngyll (oq yong‘oqzor bilan qoplangan pasttekislikdagi Muqaddas Maryam cherkovi) deb atalgan. Temiryo‘llar qurilishi bilan aholi sayyohlarni jalb qilishga intilgan va 1880-yillarda qishloq nomi hozirgi uzun shakliga keltirilgan. 2005-yilda bu nom Ginnesning rekordlar kitobiga bir so‘zdan iborat eng uzun domen nomi sifatida kiritilgan.
- zzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzz.ru — «Runetdagi eng oxirgi domen».
- thelongestdomainnameintheworldandthensomeandthensomemoreandmore.com — «dunyodagi eng uzun domen nomi va yana bir oz, yana bir oz, yana ham ko‘proq». Ushbu nom bo‘yicha Ginnes kompaniyasiga so‘rov yuborilgan.
Adabiyotlar
- Venedyuxin, Aleksandr Anatolyevich. Domen urushlari (+CD). — Sankt-Peterburg: Piter, 2009. — 224 bet — 3000 nusxa — ISBN 978-5-388-00728-5.