Mashhur ixtirochi va sanoatchi Alfred Bernhard Nobel 21-oktabr 1833-yilda muhandis Emmanuel Nobel-kichik (1801—1872) va Karolina Andriyetta Nobel^[ingl.] (1805—1889) oilasida Shved-norveg ittifoqida (Stokgolm, Shvetsiya) tug‘ilgan. Alfred ota tomondan shved olimi Ulof Rudbek-kattaning avlodi edi. Oilada jami 8 farzand bo‘lib, Alfred uchinchi o‘g‘il edi. U bolaligidan texnikaga, jumladan, portlovchi moddalarga qiziqqan. Biroq oila qashshoqlikda yashagan va farzandlardan faqat Alfred hamda uning ikki akasi — Robert va Lyudvig Nobellar voyaga yetgan. Alfred besh yoshga to‘lganida otasi Sankt-Peterburgga (Rossiya imperiyasi) ko‘chib borib, mashinasozlik zavodini tashkil etdi. Uning ishi asta-sekin rivojlandi va 1842-yilda rafiqasi hamda ikki o‘g‘li ham Sankt-Peterburgga ko‘chib o‘tdi. Alfred universitetda o‘qimagan, balki xususiy muallimlar va oliy ma’lumotli ustozlardan ta’lim olgan. O‘n yetti yoshida u shved, rus, fransuz, ingliz va nemis tillarida erkin so‘zlasha olgan, shuningdek, ingliz adabiyoti, she’riyat, kimyo va fizikaga.

Emmanuel o‘g‘li kimyoviy mashinasozlik sohasida xorijda bilim olishi uchun uni ikki yilga chet elga yubordi. Safar davomida Nobel Parijga (Fransiya) borib, fransuz kimyogari Teofil-Jyul Peluz va uning shogirdi Askanio Sobrero bilan tanishdi. Sobrero bundan uch yil oldin nitroglitserinni kashf etgan edi. Vataniga qaytgach, Alfred otasining fabrikasiga ishga kirdi va korxona 1859-yilda bankrot bo‘lguncha shu yerda ishladi. Sobrерoning kashfiyotidan ilhomlangan Alfred nitroglitserin bilan tajribalar o‘tkaza boshladi va shu orqali organik kimyo Nikolay Zinin professori e’tiborini tortdi. Qrim urushi tugaganidan so‘ng Emmanuel Nobelning ishlari orqaga ketdi va u Shvetsiyaga qaytishga qaror qildi. Robert va Lyudvig esa oilaviy biznesdan qolgan mablag‘ va imkoniyatlarni saqlab qolish uchun Rossiya imperiyasida qoldilar. Ular muvaffaqiyat qozonib, Rossiya janubida neft sanoatini rivojlantirishni davom ettirdilar. Alfred 1863-yilda vataniga qaytdi. U yerda nitroglitserindan portlovchi modda sifatida foydalanish ustida ishladi. Biroq u o‘tkazgan portlashlardan birida Sankt-Peterburgda tug‘ilgan ukasi Emil halok bo‘ldi, shundan so‘ng mamlakat hukumati bu modda ishlab chiqarilishini xavfli deb topdi. Olim tushkunlikka tushmadi va o‘sha yili ommaviy ishlab chiqarishni qayta yo‘lga qo‘ydi.

Nitroglitserinning xavfini kamaytirish maqsadida Alfred turli qo‘shimchalar ustida ishladi. Biroz vaqt o‘tib, nitroglitserinni kizelgur (diatomit) bilan aralashtirdi. Hosil bo‘lgan aralashmadan tayoqchalar yasadi va uni ishga tushirish uchun yoqiladigan kapsula hamda pilikdan iborat detonatorni ham ishlab chiqdi. 1867-yilda Alfred ixtirosini o‘n yil muddatga patentlab, unga dinamit deb nom berdi. Bu ixtiro portlatish, tunnel qazish va boshqa qurilish ishlari xarajatlarini sezilarli darajada kamaytirdi. 1875-yilda Nobel portlovchi jelatinni (eskirgan nomi — gelignit), eng kuchli brizant portlovchi moddalardan birini ixtiro qildi. O‘n ikki yildan so‘ng esa ballistit poroxini patentladi. Bu porox Ulug‘ Vatan urushi davrida M-13 reaktiv snaryadlari va zalp bilan o‘t ochuvchi reaktiv tizimlarda ishlatilgan. Dinamit va detonator kapsulalari qurilish sohasida katta talabga ega bo‘ldi. Shu tufayli Alfred 90 ta turli hududda, 20 mamlakatda zavodlar qurib, katta boylik orttirdi. Vafot etgan paytida Alfredning 355 ta patenti bor edi.

Alfred Nobel umrining katta qismida sog‘lig‘i bilan bog‘liq muammolardan aziyat chekkan. 1888-yilda uning akasi Lyudvig davolanayotgan paytida Kannda (Fransiya) vafot etdi. Fransuz gazetalaridan biri uni Alfred bilan adashtirib, nekrologni «O‘lim savdogari vafot etdi» sarlavhasi bilan e’lon qildi (frans. Le marchand de la mort est mort). Bu holat Alfredni qattiq o‘ylantirdi. Umrining oxirida u stenokardiyadan, fabrikalarida doimiy yuz beradigan, ko‘pincha qurbonlarga sabab bo‘lgan portlashlar, buning oqibatidagi yomon obro‘, shuningdek, patent huquqlarining buzilishi va sud jarayonlari unda tez-tez tushkunlik holatlarini keltirib chiqargan. Fransiya hukumati bilan kelishmovchiliklardan so‘ng Nobel 1891-yilda San-Remoga (Italiya) ko‘chib o‘tdi va 10-dekabr 1896-yilda uyida miyasiga qon quyilishi oqibatida osoyishta vafot etdi.

O‘limi yaqinlashayotganini his qilgan Nobel bir necha bor vasiyatnoma yozdi. Butun dunyoda tinchlikni qo‘llab-quvvatlashni istab, Alfred vafotidan keyin boyligini qanday taqsimlash haqida o‘yladi. 27-noyabr 1895-yilda Parijdagi Shved-norveg klubida u uchinchi va so‘nggi vasiyatnomasini tuzdi. Unga ko‘ra, boyligining asosiy qismini fizika, kimyo, fiziologiya yoki tibbiyot, , adabiyot va tinchlik sohalarida «o‘tgan yil davomida insoniyatga eng katta foyda keltirganlarga» Nobel mukofotlarini berish uchun ajratdi. Vasiyatnoma shubha bilan kutib olindi va butun dunyo e’tiborini tortdi, chunki o‘sha davrda ilm-fan va xayriya uchun bunday mablag‘ ajratish odatiy hol emas edi. Alfredning oilasi bunday qarorga qarshi chiqdi, Nobel o‘z vasiyatida ko‘rsatgan mukofot beruvchi tomonlar esa uning talablarini bajarishni istamadi. Umuman olganda, Nobel aktivlarining 94 foizini, ya’ni 31 million shved kronasini (taxminan 201 million AQSH dollari, 2024-yil qiymatida) Nobel mukofotlarini ta’sis etishga ajratdi. Storting vasiyatnomani faqat 26-aprel 1897-yilda ma’qulladi. Oxir-oqibat vasiyat ijrochilari — kotib Ragnar Sulman^[ingl.] va huquqshunos Rudolf Lillekvist Nobelning mol-mulkini boshqarish hamda mukofot sovrindorlariga mablag‘ topshirish uchun Nobel jamg‘armasiga asos soldilar.

«Mening barcha ko‘char va ko‘chmas mol-mulkim vasiyat ijrochilari tomonidan likvid mablag‘larga aylantirilib, shu yo‘l bilan to‘plangan kapital ishonchli bankka joylashtirilishi lozim. Investitsiyalardan olinadigan daromad jamg‘armaga tegishli bo‘lib, u bu mablag‘ni har yili o‘tgan yil davomida insoniyatga eng katta foyda keltirganlarga mukofot sifatida taqsimlaydi. Mazkur foiz daromadlari beshta teng qismga bo‘linadi: bir qismi fizika sohasida eng muhim kashfiyot yoki ixtiro qilgan shaxsga; ikkinchisi kimyo sohasida eng muhim kashfiyot yoki takomillashtirishni amalga oshirgan shaxsga; uchinchisi fiziologiya yoki tibbiyot sohasida eng muhim kashfiyot qilgan shaxsga; to‘rtinchisi idealistik yo‘nalishdagi eng buyuk adabiy asarni yaratgan shaxsga; beshinchisi esa xalqlarni birodarlashtirish, qullikni tugatish yoki mavjud armiyalar sonini kamaytirish va tinchlik kongresslarini tashkil etishga ko‘maklashish yo‘lida eng katta hissa qo‘shgan shaxsga beriladi. Fizika va kimyo sohasidagi mukofotlarni Shvetsiya Qirollik fanlar akademiyasi, fiziologiya va tibbiyot sohasidagilarni Stokgolmdagi Qirollik Karolinska instituti, adabiyot bo‘yicha mukofotni Stokgolmdagi Shvetsiya akademiyasi, tinchlik mukofotini esa Norvegiya Stortingi tomonidan tayinlangan besh kishilik qo‘mita topshirishi lozim. Mening alohida istagim shuki, mukofot berishda nomzodlarning millati e’tiborga olinmasin va mukofotga ular skandinaviyalik bo‘ladimi yoki yo‘qmi, eng munosib shaxs sazovor bo‘lsin».

Asl matn (shved.)

Öfver hela min återstående realiserbara förmögenhet förfogas på följande sätt: kapitalet, af utredningsmännen realiserade till säkra värdepapper, skall utgöra en fond, hvars ränta årligen utdelas som prisbelöning åt dem, som under det förlupne året hafva gjort menskligheten den största nytta. Räntan delas i fem lika delar som tillfalla: en del den som inom fysikens område har gjort den vigtigaste upptäckt eller uppfinning; en del den som har gjort den vigtigaste kemiska upptäck eller förbättring; en del den som har gjort den vigtigaste upptäckt inom fysiologiens eller medicinens domän; en del den som inom litteraturen har producerat det utmärktaste i idealisk rigtning; och en del åt den som har verkat mest eller best för folkens förbrödrande och afskaffande eller minskning af stående armeer samt bildande och spridande af fredskongresser. Prisen för fysik och kemi utdelas af Svenska Vetenskapsakademien; för fysiologiska eller medicinska arbeten af Carolinska institutet i Stockholm; för litteratur af Akademien i Stockholm samt för fredsförfäktare af ett utskott af fem personer som väljas af Norska Stortinget. Det är min uttryckliga vilja att vid prisutdelningarne intet afseende fästes vid någon slags nationalitetstillhörighet sålunda att den värdigaste erhåller priset, antingen han är Skandinav eller ej

Birinchi Nobel mukofotlari 1901-yilda topshirilgan. Fizika sohasida bu mukofotni birinchi bo‘lib nemis olimi Vilgelm Konrad Rentgen o‘z nomi bilan atalgan nurlarni kashf etgani uchun olgan. XIX asrning so‘nggi o‘n yilliklarida ko‘plab kimyogarlar ilm-fanga ulkan hissa qo‘shgan edi. Nobel qo‘mitasi kimyo bo‘yicha mukofot berishda ushbu olimlarni qanday navbat bilan taqdirlash masalasiga duch keldi. Mukofot uchun 20 ta nomzodlik taklifi ko‘rib chiqildi, ulardan o‘n bittasi niderlandiyalik kimyogar Yakob Xendrik Vant-Hoffga tegishli edi. Yakunda u kimyoviy dinamika va eritmalardagi osmotik bosim qonunlarini kashf etgani uchun kimyo bo‘yicha Nobel mukofotini oldi. Adabiyot sohasida 25 ta nomzod ko‘rsatildi va Shvetsiya akademiyasi tanlagan nomzod — Syulli-Pryudom bo‘ldi tanladi. Shvetsiyalik 42 nafar yozuvchi, rassom va adabiyotshunos mukofotlash qaroriga qarshi chiqdi, chunki ular mukofotni Genri Jeyms, Genrik Ibsen yoki Lev Nikolayevich Tolstoy olishini kutgan edilar. Ayrim adabiyotshunoslar Pryudomni o‘rtamiyona shoir deb hisoblab, mukofotni tanqid qildilar. Amerikalik ingliz tili professori Berton Feldman^[ingl.] buni akademiya a’zolarining aksariyati Viktoriya davri adabiyotini afzal ko‘rgani va shuning uchun uni tanlagani bilan izohladi. Fiziologiya va tibbiyot sohasida birinchi mukofot nemis shifokori va immunologi Emil Adolf fon Beringga o‘sha paytlarda minglab insonlarning hayotiga zomin bo‘lgan difteriyani davolash uchun zardob bilan davolash usulini ishlab chiqqani sababli berildi. Birinchi Nobel tinchlik mukofoti shveysariyalik tadbirkor Jan Anri Dyunanga uning asoschilikdagi xizmati uchun (u Xalqaro Qizil Xoch va Qizil Yarim Oy harakatinini yaratgan), shuningdek, fransuz siyosatchisi Frederik Passiga esa xalqaro tinchlik konferensiyalari, diplomatiya va hakamlik sohasidagi faol ishlari uchun topshirildi.

1907-yil dekabrda qirol Oskar II vafot etdi. Qirollik saroyida motam e’lon qilingani bois Nobel mukofotlarini topshirish munosabati bilan bayram tadbirlari o‘tkazilmadi, biroq sovrindorlar mukofotlarini olishdi. Birinchi jahon urushi (1914—1918) davomida Shvetsiya va Norvegiyada Nobel tantanalari bekor qilindi. Faqat 1917-yildagi marosim istisno bo‘lib, unda Xalqaro Qizil Xoch qo‘mitasi Nobel tinchlik mukofotiga sazovor bo‘ldi. Urushdan so‘ng mukofotlar keyingi yil iyun oyida topshirilgan. 1920-yilda ham tadbir iyunda o‘tkazilishi kerak edi, ammo valiahd malika Margarita Konnautskayaning vafoti tufayli qirollik oilasi motam sabab yana tantanada qatnashmadi. Shu munosabat bilan taqdirlash va bayram marosimlari dekabrga qaytarildi. 1924-yilda sovrindorlar tantanada qatnasha olmagani uchun tadbir yana bekor qilindi.

1939—1943-yillarda Nobel tantanalari Ikkinchi jahon urushi boshlangani uchun bekor qilindi. 1940-yilda Storting Nobel qo‘mitasining uch a’zosi Norvegiyaning fashistlar Germaniyasi tomonidan bosib olinishi tufayli muhojirlikda yashagan; bosqin 1945-yilgacha davom etgan. Qolgan a’zolar va ularning o‘rinbosarlari qo‘mita faoliyatini davom ettirdilar. Storting yangi a’zolarni saylay olmagani sabab Nobel jamg‘armasi amaldagi a’zolardan o‘z vazifalarini davom ettirishni so‘radi. Urushdan sal oldin Adolf Gitler olimlar Rixard Kun, Adolf Butenandt va Gerxard Domagkka mukofotlarini olishni taqiqladi, biroq ular mukofotlarni biroz keyinroq oldilar. Ikkinchi jahon urushi paytida Shvetsiya rasman betaraf bo‘lsa-da, mukofotlar muntazam topshirilmadi. 1939-yilda Nobel tinchlik mukofoti rasman berilmadi. 1940—1942-yillarda esa hech bir yo‘nalishda mukofot topshirilmadi, chunki Norvegiya hali ham Germaniya bosqini ostida edi. Keyingi yili adabiyot va tinchlik mukofotlaridan tashqari boshqa mukofotlar berildi, ammo ayrim sovrindorlar ularni faqat 1944-yilda oldilar.

1944-yil yanvarda Norvegiya bosh vaziri va kollaboratsionist Vidkun Kvisling hamda uning hukumati Norvegiyadagi Nobel qo‘mitasi faoliyatini nazoratga olishga, shuningdek, Nobel instituti binosini egallashga intildi. Shvetsiya Tashqi ishlar vazirligi va Nobel instituti direktori bilan maslahatlashuvlardan so‘ng Nobel jamg‘armasi vakillari Nobel instituti Shvetsiya mulki ekanini e’lon qildi. Norvegiyada qolgan qo‘mita a’zolari mavjud sharoitda o‘z ishlarini davom ettira olmasliklarini yozma ravishda tasdiqladilar. Oslodagi Shvetsiya bosh konsuli avvalroq Nobel instituti hududidagi idoraga ko‘chgan bo‘lib, institut binosi va vazifalarini boshqarishni o‘z zimmasiga oldi. O‘sha yili ham tantanali tadbirlar o‘tkazilmadi. 1944—1945-yillarda Nobel jamg‘armasi muhojirlikdagi Nobel qo‘mitasi a’zolari bilan birga 1945-yilgi tinchlik mukofotiga nomzodlar ko‘rsatilishini ta’minladi.

1968-yilda o‘zining uch yuz yilligi munosabati bilan Shvetsiya banki yangi mukofot — «Alfred Nobel xotirasiga bag‘ishlangan iqtisodiyot fanlari bo‘yicha Shvetsiya milliy banki mukofoti» (shved. Sveriges Riksbanks pris i ekonomisk vetenskap till Alfred Nobels minne) ushbu bankning moliyaviy majburiyatlariga asoslangan holda ta’sis etildi. Bu mukofot Shvetsiya Qirollik fanlar akademiyasi tomonidan 1901-yildan beri berib kelinayotgan Nobel mukofotlari bilan bir xil qoidalar asosida topshiriladi. Iqtisodiyot mukofoti umumiy ro‘yxatga kiritilgach, jamg‘arma boshqaruvi bundan buyon yangi mukofotlar qo‘shilmasligini bildirdi. Sovrindorlarni tanlash tartibi avvalgidek qoldi. Akademiya har yili o‘rtacha yuz nafar turli nomzodga oid 250 ga yaqin tavsiyanoma oladi. Bu mukofot Alfred Nobelning 1895-yilgi vasiyatiga ko‘ra ta’sis etilgan beshta Nobel mukofotiga kirmaydi, ammo Nobel jamg‘armasi uni boshqa Nobel mukofotlari qatori boshqaradi va tilga oladi. Mukofotning birinchi sovrindorlari norvegiyalik va niderlandiyalik iqtisodchilar Ragnar Frish va Yan Tinbergen bo‘lib, ular iqtisodiy jarayonlarni tahlil qilish uchun dinamik modellarni birgalikda ishlab chiqqani va qo‘llagani uchun taqdirlangan. 2024-yil holatiga ko‘ra, Alfred Nobel xotirasiga bag‘ishlangan iqtisodiyot mukofotini 96 kishi olgan.

Nobel vasiyatnomasida besh yo‘nalish vakillariga mukofot ajratilishi ko‘zda tutilgan:

1. Fizika;
2. Kimyo;
3. Fiziologiya yoki tibbiyot;
4. Adabiyot;
5. Butun dunyoda tinchlik o‘rnatishga ko‘maklashish.

Har yili sentabrda tegishli Nobel qo‘mitalari turli mamlakatlarning minglab olimlari, akademiklari va universitet professorlariga kelgusi yilgi Nobel mukofotiga nomzodlar ko‘rsatishni so‘rab shaxsiy taklifnomalar yuboradi. Odatda nomzodlar o‘z sohasidagi yetakchi olimlar bo‘lib, imkon qadar ko‘proq mamlakat va universitetlar vakillari qatnashishi ko‘zda tutiladi. Nomzodlik takliflari 1-fevralgacha qo‘mitalarga kelib tushadi va maxsus ekspertlar tomonidan o‘rganiladi. Nomzodlik shakllarini qaytarishning oxirgi muddati — mukofot beriladigan yilning 31-yanvari. Qo‘mitalar yakuniy nomzodlar ro‘yxatini tuzgach, ularni tegishli soha akademiyalariga yuboradi, masalan, fizika bo‘yicha nomzod Fanlar akademiyasidagi fizik olimlarga ko‘rib chiqish uchun taqdim etiladi. Akademiyalarning to‘liq tarkibi qo‘mita tavsiyasiga e’tiroz bildirishi mumkin va natijada qo‘mita nomzodlikni qaytarib olishi mumkin. Nomzodlar ismi oshkor qilinmaydi va ularga mukofotga ko‘rib chiqilayotgani aytilmaydi. Nomzodlikka oid barcha hujjatlar mukofot berilgan paytdan boshlab 50 yil davomida arxivda saqlanadi. Nizomga ko‘ra, mukofot uch qismga bo‘linishi, shuningdek, tashkilot yoki uyushmaga ham berilishi mumkin.

Bitta mukofot uchun eng ko‘pi bilan uch nafar sovrindor va ikkita turli ish tanlanishi mumkin. Qo‘mitalar nomzodlar orasidan tanlovni amalga oshirgach, o‘z tavsiyalarini mukofot topshiruvchi muassasalarga taqdim etadi. Oktabr oyida sovrindorlarni yakuniy tanlash uchun ovoz beriladi. Natijalar ovoz berish tugashi bilan darhol e’lon qilinadi. Nobel mukofotiga nomzodlarni ko‘rsatish huquqi mukofotni beruvchi tashkilotlarga tegishli bo‘lib, ular kim nomzod bo‘lishi mumkinligini belgilaydi.

Nobel mukofotlarini to‘rtta muassasa beradi:

• Shvetsiya Qirollik fanlar akademiyasi (kimyo, fizika va iqtisodiyot);
• Shvetsiya akademiyasi (adabiyot);
• Qirollik instituti Nobel assambleyasi (fiziologiya va tibbiyot);
• Norvegiya Nobel qo‘mitasi (tinchlik mukofoti).

Nobel konserti (shved. Nobels fredspriskonsert) har yili 11-dekabrda tinchlik bo‘yicha Nobel mukofoti sovrindorlari sharafiga taqdirlash marosimidan keyin o‘tkaziladi. Birinchi konsert 1994-yilda Oslodagi Milliy teatrda bo‘lib o‘tgan. Keyingi yili konsert takrorlanib, unda faqat mumtoz asarlar ijro etilgan. 1998-yilda konsert «Oslo Spektrum^[ingl.]», unda Norvegiya va boshqa mamlakatlar san’atkorlari ishtirokida turli musiqiy janrlar namoyish etildi. Dastlab ko‘rsatuvni Norvegiyaning turli mashhurlari yoki teleboshlovchilari olib borgan. 2000-yildan boshlab boshlovchilar asosan amerikaliklar bo‘lgan. 2015-yilda konsert «Oslo Spektrum»dan ko‘chirildi va yangi joy sifatida «Unity Arena».

Nobel jamg‘armasi nizomiga ko‘ra, har bir sovrindor mukofot olgan mavzusi bo‘yicha ommaviy ma’ruza o‘qishi shart. Mukofotni olganidan keyin olti oy ichida sovrindor o‘z yo‘nalishi bo‘yicha ma’ruza qilishi kerak. Biroq ayrim sovrindorlar bundan ham keyinroq ma’ruza qilgan. Masalan, AQSHning 26-prezidenti Teodor Ruzvelt 1906-yilda Nobel tinchlik mukofotini olgan, lekin ma’ruzasini faqat 1910-yilda, prezidentlik muddati tugaganidan so‘ng o‘qigan.

Shvetsiyada mukofotlarni topshirish marosimidan keyin an’anaga ko‘ra Stokgolm ratushasining Moviy zalida tantanali Nobel ziyofati o‘tkaziladi. Unda Shvetsiya qirollik oilasining barcha a’zolari ham qatnashadi. 1901—1902-yillarda ziyofat faqat erkaklar uchun tashkil etilgan. 1930-yillargacha tadbir Stokgolmdagi Grand Hotel mehmonxonasining Ko‘zguli zalida o‘tkazilgan. 1930-yilda esa tantanani yangi qurilgan Stokgolm ratushasining Oltin zalida o‘tkazishga qaror qilingan. Vaqt o‘tishi bilan ko‘proq joy talab etilgani sabab ziyofat Oltin zaldan qariyb 1300 mehmon sig‘adigan Moviy zalga ko‘chirildi. Norvegiyadagi Nobel ziyofati Stokgolmdagiga qaraganda kamroq dabdabali. U Oslodagi Grand Hotel mehmonxonasida o‘tkazilib, taxminan 250 mehmonni jamlaydi. Sovrindordan tashqari mehmonlar orasida Storting raisi, ba’zan Shvetsiya bosh vaziri, 2006-yildan esa Norvegiya qiroli va qirolichasi ham qatnashadi.

Nobel ziyofati — Nobel jamg‘armasi tomonidan tashkil etiladigan rasmiy tantanali tadbirdir. Mehmonlarning kiyinish tartibi — fraklar va kechki liboslar. Taomnoma tayyorlashda «Ratusha yerto‘lasi» (ratusha qoshidagi restoran) oshpazlari hamda qachondir «Yil oshpazi» unvonini olgan pazandalar qatnashadi. Sentabr oyida Nobel qo‘mitasi a’zolari taomnomaning uch xil variantini tatib ko‘rib, «Nobel dasturxoni»ga nimalar tortilishini hal qiladi. Faqat shirinlik — muzqaymoq bo‘lishi oldindan ma’lum, ammo 10-dekabr oqshomigacha uning qaysi turi tortilishini faqat cheklangan doiradagi kishilar biladi.

1960-yillardan buyon Nobel haftaligi doirasida Nobel mukofoti sovrindorlari «Nobel tafakkur egalari» (ingl. Nobel Minds) deb nomlangan teledastur ilmiy-ommabop xususiyatga ega bo‘lib, unda ilm-fan, tadqiqot va adabiyotga oid muhim masalalar muhokama qilinadi. Sovrindorlar o‘tmish xotiralari va Nobel mukofotini olishiga ta’sir ko‘rsatgan omillar haqida so‘zlaydi. 2024-yil dekabrda dasturda Jeffri Xinton (fizika bo‘yicha Nobel mukofoti sovrindori), Devid Beyker va Demis Xassabis (kimyo bo‘yicha sovrindorlar), Gari Ruvkun (fiziologiya va tibbiyot bo‘yicha sovrindor), shuningdek, Daron Ajemoglu va Jeyms A. Robinson (iqtisodiyot fanlari bo‘yicha sovrindorlar) qatnashdi. Tadbirning moderatori Zaynab Badaviy edi — BBC telekanali vakili.

Bir rivoyatga ko‘ra, Alfred Nobel dastlab matematika fanini mukofot beriladigan sohalar ro‘yxatiga kiritgan, keyinchalik esa uni chiqarib tashlab, o‘rniga tinchlik mukofotini qo‘ygan. Bu qarorning aniq sababi noma’lum. U bilan bog‘liq, dalillar bilan yetarlicha tasdiqlanmagan ko‘plab afsonalar bor. Ko‘pincha buni o‘sha davrning yetakchi shved matematigi Mittag-Leffler bilan bog‘lashadi: Nobel negadir uni yoqtirmagan emish. Bunga sabab sifatida matematikning Nobelning bo‘lajak rafiqasiga xushomad qilgani yoki Stokgolm universiteti uchun xayriya mablag‘ini tinimsiz so‘ragani aytiladi. O‘sha paytda Shvetsiyaning eng ko‘zga ko‘ringan matematiklaridan bo‘lgan Mittag-Leffler ayni mukofot uchun asosiy da’vogar ham sanalgan.

Boshqa taxminga ko‘ra, Nobelning Anna Dezri ismli sevgilisi bo‘lgan, keyinroq u Frans Lemarjni sevib qolib, unga turmushga chiqqan. Frans diplomatning o‘g‘li bo‘lib, o‘sha vaqtda matematik bo‘lishni rejalashtirgan.

Nobel jamg‘armasi ijroiya qo‘mitasi direktorining so‘zlariga ko‘ra: «Arxivlarda bu haqda birorta ham ma’lumot yo‘q. Ehtimol, matematika shunchaki Nobelning qiziqish doirasiga kirmagan. U o‘ziga yaqin sohalar uchun mukofotlar ta’sis etishni vasiyat qilgan». Shunday ekan, olib qochilgan bo‘lajak kelinlar va yoqimsiz matematiklar haqidagi hikoyalarni afsona yoki latifa deb tushunish kerak.

Matematika sohasidagi Nobel mukofotining «muqobillari» sifatida Filds mukofoti va Abel mukofoti, informatika sohasida esa Tyuring mukofoti tan olinadi. Abel mukofoti gumanitar yo‘nalishdagi Xolberg mukofotini.

Votren Lyud nomidagi xalqaro geografiya mukofoti o‘zini geografiya sohasidagi Nobel mukofotiga muqobil deb ta’riflaydi. Shu ma’noda Votren Lyud mukofoti ommaviy axborot vositalari va rasmiy manbalarda tez-tez tilga olinadi.

Musiqa sohasidagi Polar Music Prize mukofoti har yili musiqiy asarlarni yaratish yoki ommalashtirishdagi favqulodda yutuqlar uchun beriladi. Odatda mumtoz musiqa sohasidan bir kishi va ommabop musiqa vakillaridan yana bir kishi taqdirlanadi. Nobel mukofoti singari ushbu mukofot ham sovrindorga Stokgolmda Shvetsiya qiroli Karl XVI Gustav tomonidan shaxsan topshiriladi. Mukofot 1989-yilda ABBA guruhining sobiq prodyuseri va menejeri Stig Anderson tomonidan Nobel mukofotining musiqiy muqobili sifatida ataylab ta’sis etilgan. Dastlab Anderson bevosita Nobel jamg‘armasiga murojaat qilib, musiqaga oid rasmiy nominatsiyani yaratishni moliyalashtirishga tayyorligini bildirgan, ammo muloyim rad javobini olgan. Shundan so‘ng u Shvetsiya Qirollik musiqa akademiyasi qoshida maxsus mukofot jamg‘armasini tashkil etdi. Mukofot ilk bor 1992-yilda topshirildi. Shu xususiyatlari sabab Polar Music Prize matbuotda norasmiy ravishda «musiqa bo‘yicha Nobel mukofoti» deb ataladi. Har bir g‘olibga 1 mln shved kronasi (taxminan $120 mingga teng) beriladi.

Har yili Yaponiya san’at assotsiatsiyasining faxriy homiysi, imperator hazrati oliylari shahzoda Xitati «Imperatorlik mukofoti (Praemium Imperiale)» nomli beshta mukofotni topshiradi. Uning ta’kidlashicha, bu mukofotlar Nobel qo‘mitasi nominatsiyalaridagi bo‘shliqni to‘ldiradi. Mukofotlar san’atning besh yo‘nalishida — rassomlik, haykaltaroshlik, me’morchilik, musiqa, teatr/kino sohalarida maxsus tayyorlangan medal, diplom va pul mablag‘idan iborat. Mukofot miqdori 15 million iyena, ya’ni 195 ming dollardir.

Har yili Me’morchilik sohasidagi yutuqlar uchun Pritsker mukofoti.

• Xalqaro Qizil Xoch qo‘mitasi — 1917, 1944 va 1963-yillarda uch marta tinchlik mukofotini olgan.
• BMT Qochoqlar ishlari bo‘yicha Oliy komissari boshqarmasi — 1954 va 1981-yillarda ikki marta tinchlik mukofotini olgan.

1903-yilda Pyer Kyuri va uning rafiqasi Mariya Sklodovskaya-Kyuri fizika bo‘yicha Nobel mukofotini oldilar. Eri vafotidan keyin Mariya 1911-yilda ikkinchi Nobel mukofotiga — kimyo bo‘yicha mukofotga sazovor bo‘ldi. 1935-yilda ularning katta qizi Iren Jolio-Kyuri ham turmush o‘rtog‘i Frederik Jolio-Kyuri bilan birgalikda kimyo bo‘yicha Nobel mukofotini oldi. Shu tariqa Iren Jolio-Kyuri avvalgi Nobel mukofoti sovrindorlarining farzandi bo‘lgan birinchi Nobel sovrindoriga aylandi.

1915-yilda U. G. Bregg o‘g‘li U. L. Bregg bilan birgalikda fizika bo‘yicha Nobel mukofotini oldi.

1922-yilda Nils Bor fizika bo‘yicha Nobel mukofotiga sazovor bo‘ldi. 1975-yilda uning o‘g‘li Oge Bor ham fizika bo‘yicha Nobel mukofotini oldi.