Koordinatsion son (kimyo va kristallografiyada) — eng yaqin joylashgan zarrachalar (ionlar yoki atomlar) sonini ifodalovchi ko‘rsatkich; u qo‘llanadigan tuzilmalar — molekula yoki kristall.
Kimyoda koordinatsion son
Kimyoda koordinatsion son tushunchasi kompleks birikmalar kimyosi rivojlanishi bilan paydo bo‘lgan. Bu tushuncha ligandlar (atomlar, molekulalar, ionlar) egallagan koordinatsion o‘rinlar sonini anglatadi. Ular kompleks hosil qiluvchining birinchi koordinatsion (ichki) sferasini tashkil etadi.
Masalan, kompleks tuz — kaliy geksatsianoferrat(III) K3[Fe(CN)6] birikmasida Fe3+ ionining koordinatsion soni 6 ga teng, sis-dixlorodiamminplatina(II) (Peyrone tuzi) Pt(NH3)2Cl2 birikmasida esa markaziy atom atrofidagi ligandlar 4 ta koordinatsion o‘rinni egallaydi.
Molekulalardagi koordinatsion son tushunchasi markaziy atomni tavsiflashda ham qo‘llanadi, ayniqsa, unga kimyoviy bog‘langan eng yaqin atomlar soni valentligining son qiymatiga teng bo‘lmagan hollarda. Masalan, nitrat kislota molekulasida markaziy azot atomining rasmiy valentligi 4, oksidlanish darajasi +5, koordinatsion soni esa 3 ga teng.
Koordinatsion son tushunchasi suyuqliklar va amorf jismlarning tuzilishini tavsiflashda ham qo‘llanadi. Bu holda koordinatsion son yaqin tartiblanganlik o‘lchovi bo‘lib, atomning eng yaqin qo‘shnilari o‘rtacha sonini bildiradi. Uning qiymati kasr son ham bo‘lishi mumkin.
Kristallografiyada koordinatsion son
Kristallokimyoda koordinatsion son — markaziy zarrachadan bir xil masofada joylashgan eng yaqin bir turdagi zarrachalar (ionlar yoki atomlar) sonini bildiradi; bu tushuncha kristall panjara tuzilishini tavsiflaydi. Kristalldagi eng yaqin atomlar yoki ionlar markazlarini tutashtiruvchi to‘g‘ri chiziqlar koordinatsion ko‘pyoqlikni hosil qiladi; mazkur atom shu ko‘pyoqlik markazida joylashadi.
Brave panjaralarida barcha tugunlar uchun koordinatsion son bir xil bo‘ladi. Eng yaqin qo‘shnilar soni modda zarrachalarining qanchalik zich joylashganini ko‘rsatadi. Koordinatsion son qancha katta bo‘lsa, joylashish zichligi shuncha yuqori bo‘ladi va moddaning xossalari metallarnikiga shuncha yaqinlashadi. Panjaraning ushbu parametriga birinchi, ikkinchi (eng yaqin qo‘shnilardan keyingi qo‘shnilar), uchinchi va hokazo koordinatsion zarracha guruhlari mos keladi.
Oddiy kubik panjara uchun koordinatsion son olti, hajmda markazlashgan kubik panjara (HMK) uchun — 8, yoqlarda markazlashgan kubik panjara (YMK) va geksagonal zich joylashgan panjara uchun esa — 12.
Manbalar
- Koordinatsion son / M. P. Shaskolskaya // Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov. — 3-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1969—1978.
