Birikish reaksiyalari

Birikish reaksiyalari (ingl. addition reaction) — organik kimyoda yuz beradigan kimyoviy reaksiyalar bo‘lib, ularda bir kimyoviy birikma boshqa kimyoviy birikmaning karrali (qo‘sh yoki uch) bog‘lariga birikadi. Birikish uglerod–uglerod bog‘i yoki uglerod–geteroatom bog‘i bo‘yicha amalga oshishi mumkin. Birikish reaksiyalari inglizcha «Ad» belgisi bilan ifodalanadi.

Birikish reaksiyalarining uglerod–uglerod bog‘i bo‘yicha umumiy ko‘rinishi:

−𝖢|=𝖢|−+ 𝖷−𝖸→−𝖢𝖷| −𝖢𝖸| −


−𝖢≡𝖢−+ 𝖷−𝖸→−𝖢𝖷=𝖢𝖸−


Birikish reaksiyalarining uglerod–kislorod bog‘i bo‘yicha umumiy ko‘rinishi:

−𝖢|=𝖮+ 𝖷−𝖸→−𝖢𝖸| −𝖮𝖷


Odatda, birikish sodir bo‘ladigan reagent substrat deb ataladi, boshqa reagent esa («Х-Y») — hujum qiluvchi reagent deb ataladi.

Birikish reaksiyasiga misol — etilenning bromlanishi:

Birikish reaksiyalari ko‘pincha qaytar bo‘lib, ajralish reaksiyalari bilan qarama-qarshi jarayonlar juftligini tashkil etadi. Shu sababli bunday birikish–ajralish reaksiyalari juftligining mexanizmi umumiy ekanini hisobga olish kerak.

Hujum qiluvchi zarrachaning tabiati va reaksiya mexanizmiga ko‘ra nukleofil, elektrofil, radikal yoki sinxron birikish turlari farqlanadi.

Nukleofil birikish reaksiyalari

Nukleofil birikish reaksiyalarida hujum qiluvchi zarracha nukleofil bo‘lib, u manfiy zaryadlangan yoki erkin elektron juftiga ega bo‘lgan zarrachadir.

Nukleofil birikish reaksiyalarining umumiy ko‘rinishi:

𝖱′−𝖢𝖱″=𝖢𝖱‴−𝖱⁗+𝖸−→𝖱′−𝖢𝖱′'−−𝖢𝖱‴𝖸−𝖱⁗+𝖷+→𝖱′−𝖢𝖱″𝖷−𝖢𝖱‴𝖸−𝖱⁗

Nukleofil birikish reaksiyalari quyidagicha belgilanadi: «AdN».

Nukleofil birikish reaksiyalari С=С bog‘i bo‘yicha juda kam uchraydi; eng keng tarqalgan va amaliy jihatdan muhim holat — С=O bog‘i bo‘yicha birikish:

Присоединение к карбонильным соединениям

Nukleofil birikish reaksiyalari uchun eng keng tarqalgan mexanizm — yuqorida ko‘rsatilgan ikki bosqichli bimolekulyar AdN2 : dastlab nukleofil karrali bog‘ga sekin birikib, karbanion hosil qiladi; ikkinchi bosqichda esa unga elektrofil zarracha tez hujum qiladi.

Elektrofil birikish reaksiyalari

Elektrofil birikish reaksiyalarida hujum qiluvchi zarracha elektrofil bo‘ladi, ya’ni musbat zaryadlangan (elektron tanqis) zarracha; ko‘pincha bu proton H+.

Elektrofil birikish reaksiyalarining umumiy ko‘rinishi:

𝖱′−𝖢𝖱″=𝖢𝖱‴−𝖱⁗+𝖷+→𝖱′−𝖢𝖱′'+−𝖢𝖱‴𝖷−𝖱⁗+𝖸−→𝖱′−𝖢𝖱″𝖸−𝖢𝖱‴𝖷−𝖱⁗

Elektrofil birikish reaksiyalari quyidagicha belgilanadi: «AdE».

Elektrofil birikish reaksiyalari to‘yinmagan uglevodorodlar orasida keng tarqalgan: alkenlar, alkinlar va diyenlar.

Bunday reaksiyalarga alkenlarning gidratlanishi misol bo‘ladi:

Присоединение воды к алкенам

Elektrofil birikish uglerod–geteroatom bog‘i bo‘yicha ham ancha keng tarqalgan. Bunda ko‘pincha С=O bog‘i ishtirok etadi:

Elektrofil birikish reaksiyalari uchun eng keng tarqalgan mexanizm — yuqorida ko‘rsatilgan ikki bosqichli bimolekulyar AdE2 : dastlab elektrofil karrali bog‘ga sekin birikib, karbokation hosil qiladi; ikkinchi bosqichda esa karbokation nukleofil hujumga uchraydi.

Radikal birikish reaksiyalari

Radikal birikish reaksiyalarida hujum qiluvchi zarrachalar erkin radikallar hisoblanadi.

Radikal birikish reaksiyalari quyidagicha belgilanadi: «AdR».

Erkin radikallar manbai mavjud bo‘lganda, odatda, elektrofil birikish reaksiyalari o‘rniga radikal birikish reaksiyalari sodir bo‘ladi:

Sinxron birikish reaksiyalari

Ba’zi hollarda karrali bog‘ga birikish ikkala atomning bir vaqtda hujum qilishi orqali sodir bo‘ladi. Bunda qaysi atom birinchi bo‘lib hujum qilganini aniqlab bo‘lmaydi. Bunday mexanizm sinxron birikish deb ataladi. Sinxron birikish reaksiyalari natijasida siklik mahsulotlar hosil bo‘ladi, shu sababli ular ko‘pincha siklobirikish reaksiyalari deb ataladi.