Mobil ilova nima

Mobil ilova (so‘zma-so‘z tarjima, ingl. mobile application iborasidan olingan) yoki mobil qurilmalar uchun ilova, kundalik nutqda boshqa nomlar bilan ham ataladi (tarmoq ilovasi, onlayn yoki oflayn ilova, maxsus smartfon uchun ilova) — dasturiy mahsulot, amaliy dasturiy ta’minotning smartfonlar, planshetlar va boshqa mobil (ko‘chma, olib yuriladigan, cho‘ntak) qurilmalarda ishlashga mo‘ljallangan turi. U statsionar kompyuterga bog‘lanmasdan, yo‘l-yo‘lakay foydalanuvchining Butunjahon internet tarmog‘i bilan zarur aloqasini ta’minlaydi (yoki shu tarmoq orqali foydalanuvchi olib yuradigan qurilmaga yuklab olinib o‘rnatiladi). Dastlab mobil ilovalar elektron pochtani tezkor tekshirish uchun ishlatilgan, ammo mobil internet xizmatlariga talabning yuqoriligi ularning boshqa sohalarda ham keng qo‘llanishiga olib keldi. Masalan, mobil telefon o‘yinlari, GPS yoki GLONASS orqali geolokatsiya, muloqot, video tomosha qilish va internetdan foydalanish.

Dasturiy mahsulotlar mobil qurilmaning o‘ziga oldindan o‘rnatilgan bo‘lishi yoki raqamli tarqatish markazlari — onlayn ilovalar do‘konlaridan yuklab olinishi mumkin (bunday do‘konlar muayyan ilovalar ishlab chiqish muhitiga kirish nuqtasi ham bo‘lishi mumkin; uning asosida ma’lum bir mobil operatsion tizim yotadi). Shuningdek, ilovalar uchinchi tomonning savdo platformasi («marketpleys», ingl. Marketplace) orqali ham tarqatilishi mumkin. Bunday platforma uchinchi tomonlarga tayyor ilovalarni bepul yoki pullik joylashtirish uchun o‘z repozitoriysini taqdim etadi. Shu bilan birga, mazkur onlayn platformalarga kirishni ta’minlovchi dasturiy ta’minotning o‘zi ham mobil qurilma ilovasi bo‘lib, u oldindan o‘rnatilgan yoki yuklab olinadigan bo‘lishi mumkin. Ayni bir dasturiy mahsulot ishlab chiquvchilar tomonidan mobil qurilmalarning eng keng tarqalgan operatsion tizimlari uchun bir necha versiyada chiqarilishi mumkin (iOS, Android, Windows Phone va hokazo).

Inglizcha nomning qisqartmasi (ingl. App, ingl. Application so‘zidan) 2007-yildan boshlab ingliz tilida so‘zlashuvchi mamlakatlarda juda ommalashdi va 2010-yilda bu neologizm Amerika dialektologiya jamiyatining «Yil so‘zi» ro‘yxatiga kiritildi.

XXI asr boshlarida mobil ilovalar bozori asosan Google va Apple megakorporatsiyalarining duopoliyasi sifatida tavsiflanadi. Ular mos ravishda Android va iOS operatsion tizimlari orqali foydalanuvchilarning katta qismini jalb qilib, butun dunyo miqyosida ilova ishlab chiquvchilarning o‘z ekotizimlarini shakllantirdi.

Mobil ilovalar bozori 2020-yillarga kelib ancha rivojlandi va o‘sishda davom etmoqda. Android va iOS ilovalaridan olinadigan daromad 111 mlrd $ ga yetgan 2020-yilda bu ko‘rsatkich avvalgi yilga nisbatan 24 % yuqori bo‘ldi[manba 1425 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Ilovalardan olingan jami daromadning 65 % iOS hissasiga to‘g‘ri keldi (2020-yilda)[manba 1425 kundan beri ko‘rsatilmagan].

O‘yinlar ilovalardan olingan jami daromadning 71 % ini tashkil etdi (2020-yilda)[manba 1425 kundan beri ko‘rsatilmagan]. 2020-yilda iOS o‘yinlardan 47,6 mlrd dollar, Google Play esa 31,9 mlrd dollar daromad keltirdi; PUBG Mobile eng ko‘p daromad keltirgan o‘yin, TikTok esa eng ko‘p daromad keltirgan ilova bo‘ldi.

Ilovalar turlari

Mobil ilovalarni uchta kichik turga ajratish mumkin[manba 1425 kundan beri ko‘rsatilmagan]:

  • Nativ ilovalar — muayyan operatsion tizim yoki qurilma uchun dastlabdan yaratilgan, oldindan o‘rnatiladigan yoki yuklab olinadigan ilovalar (masalan, Apple qurilmasining dasturiy proshivkasi uchun yozilgan bunday ilova Android proshivkasidagi qurilmada ishlamaydi). Biroq ko‘pchilik dasturchilar odatda o‘z mahsulotlarini bir nechta operatsion tizimga mo‘ljallangan versiyalar to‘plami shaklida tayyorlaydi.
  • Veb-ilovalar — maxsus yaratilgan mobil brauzer yordamida mobil saytlarni ko‘rishga mo‘ljallangan yechimlar. Ular veb dasturlash texnologiyalari — HTML belgilash tili, CSS uslublar tili va ichki JavaScript yordamida ishlaydi. Afzalligi shundaki, ilovalar qurilmaning operatsion tizimiga bog‘liq emas, chunki ma’lumotlar asosan «bulutda» saqlanadi va Butunjahon internet tarmog‘i resurslari yordamida qayta ishlanadi. Kamchiligi esa tegishli nativ ilovalarga qaraganda sekinroq ishlashidir.
  • Gibrid ilovalar — yuqorida tavsiflangan ikki yondashuvni birlashtiruvchi ilovalar. Gibrid ilovalar WebView komponenti yordamida yaratiladi. WebView ilovalari saytlarning mobil ilova interfeysida ko‘rsatiladigan mobil versiyalaridir. WebView ilovalari Android (Android WebView Media Integrity) va iOS platformalarida mavjud. Bunday ilova veb-ilova texnologiyasi asosida yaratilgan saytni ko‘rsatishi mumkin. Foydalanuvchiga u nativ ilovadek ko‘rinadi va barcha zarur funksiyalarga ega bo‘ladi. Ishlab chiquvchi uchun ushbu texnologiya mobil ilovaga alohida kod yozish xarajatlarini kamaytiradi, chunki veb-ilova texnologiyasi asosida yaratilgan sayt allaqachon kerakli funksiyalarni taqdim etadi. Shuningdek, WebView ilovalari iOS va Android tizimlarining push-bildirishnomalar, Google Pay yoki Apple Pay orqali to‘lovlar va boshqa ko‘plab nativ imkoniyatlaridan foydalanishi mumkin. Ushbu turdagi ilovalar quyidagi freymvorklar yordamida ishlab chiqiladi: Cordova, Flutter, React Native va boshqalar.

Asosiy raqamli tarqatish markazlari

Eng qadimgi ilova savdo maydonchalari odatda o‘z operatsion platformasiga ixtisoslashgan, ammo bir nechta platformaga xizmat ko‘rsatuvchi do‘konlar ham mavjud. XXI asr boshlarida mobil ilovalar bozori asosan Google va Apple megakorporatsiyalarining duopoliyasi sifatida tavsiflanadi. Ular mos ravishda Android va iOS operatsion tizimlari orqali foydalanuvchilarning katta qismini jalb qilib, dunyo miqyosida ilova ishlab chiquvchilarning o‘z ekotizimlarini yaratdi.

Asosiy mobil operatsion tizimlar uchun yaratilgan nativ ilovalarni raqamli tarqatish quyidagi onlayn savdo maydonchalari orqali amalga oshiriladi:

Shuningdek, biror operatsion tizimga rasman bog‘lanmagan, ayrim mamlakatlarda tashkil etilgan yirik marketpleyslar (uchinchi tomon platformalari) ham mavjud:

Jahonda beqarorlikning kuchayishi va Rossiyaga qarshi sanksiyalarning joriy etilishi (bu onlayn savdoga ham ta’sir ko‘rsatdi) munosabati bilan bunday dasturiy mahsulotlarni internet orqali tarqatishga ixtisoslashgan Rossiya markazlari ham paydo bo‘ldi:

Mobil qurilmalar uchun ilovalar yaratish

Mobil ilovalar turli dasturlash tillarida (Java/Kotlin; PHP/JavaScript; ActionScript; Swift; C#/C++ va Objective-C) yoziladi. Ilovani yaratish va takomillashtirish jarayoni bir necha bosqichga bo‘linadi[manba 1425 kundan beri ko‘rsatilmagan]:

  1. Ilovaning funksional imkoniyatlarini belgilash (u qanday vazifalarni bajarishi aniqlanadi).
  2. Loyihalash va dizayn;
  3. ishlab chiqish jarayoni;
  4. sinovdan o‘tkazish;
  5. monitoring.

Tibbiyotda qo‘llanilishi

2016-yilga kelib dunyoda 260 mingta tibbiy mobil ilova mavjud edi. Smartfondagi ilovalar yordamida o‘pka faoliyatining asosiy ko‘rsatkichlarini o‘lchash (dastlabki ma’lumotni olish uchun mikrofonga nafas chiqarish kerak), yurak urish tezligini o‘lchash, qon tahlilini yoki mikroflyuid ilovalar yordamida boshqa tana suyuqliklarini tahlil qilish mumkin. Smartfondan oftalmoskop sifatida ham foydalanish mumkin, maxsus moslama yordamida esa uni otoskopga aylantirish mumkin.